شانۆكار عادل حەسەن بۆ گوڵان:لە ڕێگەی شانۆوە گەنجان كولتوور و فەرهەنگ و بەها كۆمەڵایەتییەكان دەناسن
عادل حەسەن یەكێكە لە كەسایەتییە دیارەكانی شانۆی دەڤەری بادینان، بەتایبەتی پارێزگای دهۆك، و چەندین دەیەیە لە بوارەكانی دەرهێنان، نووسین و ڕێكخستنی كاری هونەریدا چالاك بووە، یەكێكە لە پێشەنگانی بزاڤی شانۆی بادینان و لە پاراستن و بەردەوامكردنی شانۆی كوردی لە سەردەمی ڕژێمی بەعس و دوای ڕاپەڕین ڕۆڵێكی دیار هەبووە.
پێش ڕاپەڕین، زیاتر لە ٢٠ كاری شانۆیی لەژێر بارودۆخێكی سەختی سیاسیدا پێشكەش كردووە، سەرۆكی «كۆما شۆڕشڤان یا هونەری» بووە پێش ڕاپەڕین. دوای ڕاپەڕین، سەرۆكی كۆمەڵەی هونەرمەندانی كوردستان – لقی دهۆك بووە، گرنگیی بەوە دەدات كە شانۆ ئامرازێكی پەروەردەییە، نەك تەنیا وەك كەرەستەی خۆشگوزەرانی، باوەڕی بەوە هەیە كە شانۆ دەتوانێت هۆشیاریی نەتەوەیی، پاراستنی زمان و كولتوور، گەشەپێدانی بیری ڕەخنەیی و بەهێزكردنی ناسنامەی گەنجان بەهێز بكات.
لەم دیمانەیەدا باس لە كاریگەریی شانۆ لەسەر پاراستنی هزری نەتەوەیی لە هەموو ڕوویەكەوە دەكات.
*ئایا شانۆ دەتوانێت شانازیی نەتەوەیی و هۆشیاریی ناسنامە لە نەوەی نوێدا جێگیر بكات، چ نموونەیەك بۆ ئەوە هەیە؟
-بێگومان شانۆ دەتوانێت ئەم ئەركە جێبەجێ بكات، بەڵام بەو مەرجەی كە كلتووری كوردی تەنیا وەك مێژووی ئازار و چەوساندنەوە پێشكەش نەكرێت، بەڵكو وەك كلتورێكی زیندوو، داهێنەر و شارستانی بناسرێت. من پێم وایە هۆشیاریی نەتەوەیی هاوسەنگ لە سێ بنەمای سەرەكی پێك دێت؛ یەكەم خۆناسین، واتە تێگەیشتن لە زمان، مێژوو، جوگرافیا، ئەدەب و هونەری نەتەوەكەمان. دووەم ڕەخنە لە خۆگرتن، چونكە هیچ كۆمەڵگەیەك بەبێ هەڵسەنگاندنی هەڵە و كەموكورتییەكانی گەشە ناكات. سێیەمیش ڕێزگرتن لە كولتور و ناسنامەی ئەوانی دیكە، چونكە شانازیی نەتەوەیی نابێت ببێتە هۆی سووكایەتی بە خەڵكیتر.
لە ڕووی پراكتیكییەوە، شانۆ دەتوانێت لە كەسایەتییەكانی وەك كاوەی ئاسنگەر، چیرۆكی «مەم و زین»، ئەفسانە و داستانە كوردییەكان، شۆڕشە نیشتمانییەكان، پاڵەوانانی كورد و هەروەها كەلەپووری دەنگبێژی و چیرۆكبێژی سوود وەربگرێت، بەڵام گرنگ ئەوەیە ئەم بابەتانە تەنیا بۆ پیرۆزكردن و ئەزبەركردن نەبن، بەڵكو ببنە بابەتی گفتوگۆ، ڕاڤە و توێژینەوە. بۆ نموونە، لە كاتی خوێندنەوەی چیرۆكی كاوەی ئاسنگەر، قوتابی هان دەدرێت پرسیار بكات: دادپەروەری لەم چیرۆكەدا چییە؟ پاڵەوانی تاكەكەسییە یان بەرهەمی هاوكاریی كۆمەڵە؟ ئەم تێگەیشتنە چۆن لە سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكیتر گۆڕاوە؟ بەم شێوەیە، شانازیی نەتەوەیی دەبێتە زانیاری و بەرپرسیاری، نەك هەستێكی كاتی.
*ڕۆڵی شانۆ چییە لە پاراستنی زاراوەكانی زمانی كوردی لە ژینگەیەكی فرەزمانیدا؟
-شانۆ زمان تەنیا وەك بابەتێكی خوێندنەوە ناناسێت، بەڵكو وەك ئامرازێك بۆ بیركردنەوە، داهێنان و پەیوەندیكردن بەكاری دەهێنێت. كاتێك قوتابی لە شانۆدا بەشداری دەكات، گوێ دەگرێت، قسە دەكات، دەنووسێت و دەخوێنێتەوە، بۆیە زمان بە شێوەیەكی سرووشتی لە ژیانیدا جێگیر دەبێت.
من پێم وایە پاراستنی زمانی كوردی دەبێت لەسەر چەند بنەمایەك وەستێت؛ یەكەم ڕێزگرتن لە زاراوەی دایكیی هەر قوتابییەك، چونكە ئەوە بنەمای باوەڕبەخۆبوونە. دووەم، ناساندنی هێدی هێدیی زاراوەكانی دیكەی كوردی، وەك سۆرانی، كرمانجی، هەورامی و زازاكی، تا قوتابیان هەستی هاوبەشیی كلتورییان هەبێت. هەروەها وەرگێڕانی دەقە شانۆییەكان، بەكارهێنانی ژێرنووس لە نیشاندانە هاوبەشەكان و پاراستنی پەند، چیرۆك و پەیڤە كۆنەكان، هەموویان یارمەتیدەری ئەم ئامانجەن، لە هەمان كاتدا نابێت پاراستنی زمان بە واتای دووركەوتنەوە لە زمانەكانی دیكە بێت. پێویستە قوتابی لەسەر بنەمای زمانی دایكی خۆی، هەروەها فێری زمانەكانی دیكەش ببێت، چونكە ئەمە هەم ناسنامەی پارێزراو دەهێڵێت و هەم دەرگای پەیوەندی بە جیهان دەكاتەوە.
*شانۆ چۆن كولتوور و فۆلكلۆری كوردی دەگوازێتەوە بۆ نەوەكانی داهاتوو؟
-لە ڕوانگەی منەوە، كەلەپوور شتێكی مردوو نییە كە تەنیا لە مۆزەخانەدا بپارێزرێت، بەڵكو بیرەوەری و ئەزموونێكی زیندووی كۆمەڵایەتییە كە دەبێت بەردەوام نوێ بكرێتەوە. شانۆ دەتوانێت ئەم ئەركە بە باشترین شێوە جێبەجێ بكات، چونكە قوتابی لە ڕێگەی كردار و بەشداری، نەك تەنیا خوێندنەوە، لەگەڵ كەلەپوور ئاشنا دەبێت.
لە ڕێگەی شانۆوە، گەنجان جلوبەرگی كوردی، مۆسیقا، گۆڤەند، چیرۆكە دەمەكییەكان، نەورۆز، دابونەریتە كۆمەڵایەتییەكان، پەیوەندیی مرۆڤ بە خاك و كشتوكاڵ، و بەهاكانی وەك میوانداری، هاوكاری و خێزان دەناسن. هەروەها قوتابیان چاوپێكەوتن لەگەڵ گەورەپیاوان و هەڵگرانی كەلەپوور دەكەن، چیرۆك و بیرەوەرییەكان تۆمار دەكەن و دواتر دەیانگوازنەوە بۆ دیمەنی شانۆیی.
گرنگتر لە هەموو ئەمانە، قوتابی فێر دەبێت جیاوازی بكات لە نێوان ئەو دابونەریتانەی كە بەهای مرۆڤایەتییان هەیە و شایستەی پاراستنن و ئەوانەی كە گرێدراوی بارودۆخی مێژوویین، یان پێویستیان بە پێداچوونەوە هەیە. بەم شێوەیە، گەنج دەبێتە میراتگرێكی هۆشیار، نە تەنیا دووبارەكەرەوەی ڕابردوو.
*بەشداریی گەنجان وەك ئەكتەر، نووسەر یان بینەر چۆن كاریگەری لەسەر ناسنامەی كەسییان دروست دەكات؟
-من پێم وایە ناسنامە تەنیا بە تەماشاكردنی شانۆ دروست نابێت، بەڵكو بەشداریی چالاكانە بنەمای دروستبوونی ئەو ناسنامەیەیە. كاتێك قوتابی لە شوێنی بینەرەوە دەبێتە نووسەر، ئەكتەر، دەرهێنەر یان بەشدار لە بەرهەمهێنان، پەیوەندییەكی قووڵتر لەگەڵ زمان، كولتور و میراتی خۆی دروست دەكات.
ئەم بەشدارییە تەنیا لە نواندن و ئەكتەریی وەستانی نییە، بەڵكو نووسینی دەق، كۆكردنەوەی چیرۆك و بیرەوەریی دەمەكی، دەرهێنان، سینۆگرافیا، مۆسیقا، وەرگێڕان، ڕەخنەی شانۆیی، وێنەگرتن، دیكیۆمێنت و ئەرشیفكردنی دیجیتاڵیش دەگرێتەوە، بەم شێوەیە هەر قوتابییەك دەتوانێت بەپێی حەز و لێهاتوویی خۆی ڕۆڵێكی گونجاو وەربگرێت.
لە ڕوانگەی پەروەردەییەوە، چالاكیی شانۆیی لە سێ قۆناغدا جێبەجێ دەكرێت؛ پێش نیشاندان، توێژینەوە و ئامادەكاری دەكرێت، لە كاتی نیشاندان نواندن و تۆماركردنی تێبینییەكان ئەنجام دەدرێت، پاش نیشاندان دانوستاندن، هەڵسەنگاندن و نووسینەوەی ئەزموونەكان دەبێت. بۆیە ئامانج تەنیا دروستكردنی ئەكتەر نییە، بەڵكو گەشەپێدانی مرۆڤێكی داهێنەر، هاوكار و بەرپرسیارە.
*چ جۆرە شانۆیەك بۆ پڕۆگرامێكی پەروەردەیی درێژخایەن گونجاوترە؟
-من باوەڕم بەوە نییە كە یەك جۆری شانۆ بتوانێت پێداویستیی هەموو تەمەن و قۆناغەكانی خوێندن دابین بكات، بۆیە دەبێت هەڵبژاردنی شێوازی شانۆ بەپێی تەمەن، ئاستی گەشە و ئامانجی پەروەردەیی بكرێت.
بۆ منداڵانی تەمەنی زوو، یاریی درامی و شانۆی بووكەڵە باشترین هەڵبژاردەن، چونكە خەیاڵ و لێهاتووییان گەشە پێدەدەن. لە قۆناغەكانی دواتر، شانۆی خوێنەواری و شانۆی چیرۆكبێژی یارمەتی گەشەپێدانی زمان و تێگەیشتن لە كەلەپوور دەدەن. هەروەها شانۆی مێژوویی و ڕەخنەیی دەتوانێت بیری ڕەخنەیی بەهێز بكات، شانۆی كارلێككار بۆ گفتوگۆ لەسەر پرسیارە كۆمەڵایەتییەكان گونجاوە و شانۆی بەڵگەنامەیی و دیجیتاڵییش دەروازەیەكی نوێی فێربوون و دیكیۆمێنت دەكاتەوە.
لە كۆتاییدا، فەلسەفەی ئەم پڕۆگرامە ئەوەیە كە لە كەلەپوور ئیلهام وەربگرێت، بەڵام لە هەمان كاتدا لە تەكنەلۆژیا و شێوازە نوێكانی هونەریش سوود وەربگرێت، بێ ئەوەی ناسنامەی كلتووری خۆی لەدەست بدات.
*شانۆی كوردی چۆن دەتوانێت بە شێوەیەكی سیستماتیك ببێتە بەشێك لە سیستمی پەروەردە؟
-ئەگەر بمانەوێت شانۆ كاریگەرییەكی بەردەوامی هەبێت، نابێت تەنیا وەك چالاكییەكیی وەرزی یان بۆنە سەیری بكەین، بەڵكو پێویستە ببێتە بەشێكی جێگیر لە پڕۆگرامی پەروەردە، هەم وەك بابەتێكی سەربەخۆ و هەم وەك ئامرازێك بۆ فێركردنی زمان، ئەدەب، مێژوو و پەروەردەی نیشتمانی.
جێبەجێكردنی ئەم بیرۆكەیە پێویستی بە دیاریكردنی ئامانج و پێوەرەكانی فێربوون، ئامادەكردنی پەرتوكی قوتابی و ڕێنیشاندەری مامۆستا، مەشقپێكردنی مامۆستایان، هاوكاریی شانۆكاران و پسپۆڕانی پەروەردە، دابینكردنی شوێنی گونجاو بۆ نیشاندان و بەرهەمهێنانی كەرەستەی فێركاری بە زاراوە جیاوازەكانی كوردی هەیە، هەروەها گرنگە لە قوتابخانەكانی گوند و ناوچە دوورەكان و قوتابییە خاوەن پێداویستییە تایبەتەكانیش بە یەكسانی دەستگەیشتنیان هەبێت. من پێم وایە دروستكردنی پلاتفۆرمێكی دیجیتاڵی، ئەرشیفكردنی بەرهەمە شانۆییەكان و هەبوونی هاوبەشی لەگەڵ شانۆخانە، پەیمانگە و زانكۆكان، هەنگاوێكی گرنگە بۆ سەركەوتنی هەر پرۆژە و كارێكی شانۆیی.
هەڵسەنگاندنیش نابێت تەنیا لەسەر تاقیكردنەوە بێت، بەڵكو دەبێت لەسەر دۆسیەی كاری قوتابی، بەرهەمەكانی، توێژینەوەكان، هەڵسەنگاندنی كاری كۆمەڵ و پرۆژەی كۆتایی بنیات بنرێت. سەركەوتن دەبێ بە ئاستی گەشەی زمان، داهێنان، هاوكاری و بیری ڕەخنەیی بپێوردرێت، نەك بە دووبارەكردنەوەی درووشم یان هەڵچوونی هەست.
*بەڕای ئێوە گەورەترین كۆسپەكانی بەردەم ئەم پڕۆگرامە چین و چۆن دەتوانرێت بە شێوەیەكی بەردەوام چارەسەریان بكرێت؟
-من پێم وایە ئەم جۆرە پڕۆگرامانە پێویستیان بە دامەزراوەیەكی جێگیر، سیاسەتێكی ڕوون و ستراتیژییەكی درێژخایەن هەیە؛ سیاسەتێك كە لەسەر بنەمای پەروەردە و گەشەپێدانی مرۆڤ دامەزرابێت، نە لەسەر بەرژەوەندییەكانی قۆناغێكی كاتی.
پێش ئەوەی ئەم پڕۆگرامە بە شێوەیەكی گشتی لە هەموو قوتابخانەكاندا جێبەجێ بكرێت، باشترە وەك پڕۆژەیەكی ئەزموونی لە چەند قوتابخانەی جیاوازدا تاقی بكرێتەوە؛ لە ناوچە جیاوازەكان، بە زاراوە جیاوازەكان و لە ژینگە كۆمەڵایەتییە جیاوازەكان. ئەنجامی ئەم ئەزموونانە دەتوانێت نیشان بدات كە كام بەشەكان سەركەوتوون و كام بەشان پێویستیان بە پێداچوونەوە و گۆڕانكاری هەیە، هەروەها گرنگە هەموو پێداچوونەوە و گۆڕانكارییەكان لەسەر بنەمای توێژینەوە، هەڵسەنگاندنی زانستی و ئەزموونی مەیدانی بێت، نەك بەپێی بۆچوونی تاكەكەس یان گۆڕانكارییە سیاسییەكان. تەنیا بەم شێوەیە دەتوانین پڕۆگرامێكی بەهێز و بەردەوام دروست بكەین كە نەوەی داهاتوو سوودی لێ وەربگرێت.
لە كۆتاییدا، باوەڕم وایە شانۆ ئەگەر بە شێوەیەكی زانستی و سیستەماتیك لە ناو سیستمی پەروەردەدا جێگیر بكرێت، تەنیا هونەرمەند بەرهەم ناهێنێت، بەڵكو نەوەیەك پەروەردە دەكات كە هۆشیاریی نەتەوەیی، بیری ڕەخنەیی، توانای داهێنان و هەستی بەرپرسیاریی كۆمەڵایەتیی تێیدا گەشەی كردووە. ئەمەش لە ڕاستیدا باشترین سەرمایەگوزارییە بۆ پاراستنی زمان، كلتوور و ناسنامەی نەتەوەیی لە ئایندەدا.
