د. جێنی ڕیس باجەلان، مێژوونووس و پسپۆڕی بواری مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ناسیۆنالیزم و دۆزی كوردە لە زانكۆی ویلایەتی میزۆری، نووسەری كتێبی «لاوە كوردەكان پێش جەنگی یەكەمی جیهانی»یە، هەروەها بە یەكێك لەو توێژەرانە ناسراوە كە توێژینەوەی زۆری لەسەر ئەرشیفی عوسمانی كردووە. بۆ قسەكردن لەسەر مێژووی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی كوردی و دروستبوونی ڕاپەڕین و بزووتنەوە سیاسییەكانی كوردستان، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ د.باجەلان ئەنجام دا.

 

 

 

• بەپێی لێكۆڵینەوەكانت لەسەر چالاكیی سیاسیی كوردی لە كۆتاییەكانی سەردەمی عوسمانیدا، كام گۆڕانكارییە هزری، كولتووری و سیاسییانە ڕۆڵی هەرە گرنگیان گێڕا لە دروستبوونی هۆشیاریی نەتەوەیی مۆدێرنی كورددا؟

- سەرەتا پێویستە جەخت لەوە بكەینەوە كە ناسیۆنالیزمی مۆدێرنی كوردی بە شێوەیەكی كتوپڕ لە كۆتایییەكانی سەدەی نۆزدەیەم، یان سەرەتای سەدەی بیستەمدا سەری هەڵنەداوە، بەڵكو كۆمەڵگەی كوردی لە مێژەوە خاوەنی فۆرمی دێرینتری ناسنامەی بەكۆمەڵ، كولتووری ئەدەبی و پێكهاتەی سیاسی بووە، ئەمەش لە میرنشینە كوردییەكان، پێكهاتە خێڵەكییەكان، ڕایەڵە ئایینییەكان و دەقە ئەدەبییەكانی نووسەرانی وەك ئەحمەدی خانی ڕەنگی داوەتەوە. ئەوەی لە سەدەی نۆزدەیەمدا گۆڕانی بەسەردا هات، ئەو ژینگە سیاسی و كۆمەڵایەتییە بوو كە ئەم ناسنامە كۆنانە تێیدا كاریان دەكرد، بەتایبەت سیاسەتی ناوەندگەرایی دەوڵەتی عوسمانی، كە بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی میرنشینە كوردییە خۆبەڕێوەبەرەكان و گۆڕینی قووڵی پەیوەندیی نێوان نوخبەی كوردی و دەسەڵاتی ناوەندی.

هاوشانی ئەم گۆڕانكارییانە، گەشەسەندنی خوێندنی مۆدێرن، بڵاوبوونەوەی كولتووری چاپ و ڕاگەیاندن، پەرەسەندنی هۆكارەكانی پەیوەندی و دامەزراوە بیرۆكراسییەكان، نەوەیەكی نوێیان لە ڕۆشنبیران، ڕۆژنامەنووسان، ئەفسەران و فەرمانبەرانی شارستانیی كورد بەرهەم هێنا. ئەم نوخبە نوێیە لە لایەكەوە ڕووبەڕووی بیرۆكە ناسیۆنالیستییە هاوچەرخەكانی ئەوروپا دەبوونەوە، لە لایەكی دیكەشەوە بەشدارێكی سەرەكی بوون لە گفتوگۆ بەرفراوانەكانی ناو دەوڵەتی عوسمانی سەبارەت بە دەستوورخوازی، ناسنامەی ئیسلامی و چەمكی هاووڵاتیبوون، لەم چوارچێوەیەدا دەرچوونی ڕۆژنامەی «كوردستان» لە ساڵی ١٨٩٨ و دامەزراندنی كۆمەڵە كوردییەكان دوای شۆڕشی گەنجانی تورك لە ساڵی ١٩٠٨، فەزایەكی نوێیان ڕەخساند بۆ ئەوەی كورد وەك نەتەوەیەكی خاوەن ناسنامەی سیاسیی مۆدێرن پێناسە بكرێت، نەك تەنیا وەك كۆمەڵێك پێكهاتەی خێڵەكیی جیاواز.

لەگەڵ ئەوەشدا، پێویستە ئاماژە بەوە بكرێت كە ئەم هۆشیارییە نوێیە لە سەرەتادا نەبووە هۆی دروستبوونی پڕۆژەیەكی سیاسیی یەكگرتوو بۆ جیابوونەوە، بەشێكی زۆر لە ڕۆشنبیرانی كورد وەك هاووڵاتیی عوسمانی دڵسۆز مانەوە و تەنیا داوای چاكسازیی سیاسی و ددانپێدانانی كولتوورییان لە ناوخۆی ئیمپراتۆریەتەكەدا دەكرد، لە كاتێكدا لایەنێكی دیكەیان بە تێپەڕبوونی كات بەرەو داواكاری بۆ خۆبەڕێوەبەری، یان تەنانەت سەربەخۆیی تەواوەتی هەنگاویان نا.

• دابەشبوونی خاكی كوردستان دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، چۆن كاریگەریی لەسەر ئاراستە و سرووشتی بزووتنەوە سیاسی و نەتەوەییەكانی كورد دروست كرد؟

-پرۆسەی هەرەسهێنانی مێژوویی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی خاڵێكی وەرچەرخانی یەكلاكەرەوە بوو، پرسی كوردی لە بابەتێكی گشتگیری ناوخۆیی ئیمپراتۆریەتەكەوە گۆڕی بۆ چەند پرسێكی نەتەوەیی جیاواز لە دەوڵەتە نوێیەكاندا. دابەشبوونی زۆرەملێی جوگرافیای خاكی كوردستان بەسەر چوار دەوڵەتی توركیا، عێراق، سووریا و ئێراندا، بووە هۆی سەرهەڵدانی دامەزراوەی سیاسی، ئایدیۆلۆژیا و سیاسەتی دەوڵەتی جیاواز بەرانبەر كوردەكان، بەم شێوەیە ئەم پەرتەوازەیی سیاسییە ئاستەنگێكی نائاسایی گەورەی لەبەردەم هێنانەكایەی بزووتنەوەیەكی نەتەوەیی یەكگرتوودا دروست كرد، چونكە هێزە كوردییەكان ناچار بوون لە چوارچێوەی سیستمە جیاوازەكاندا كار بكەن و وەڵامگۆی جۆرە جیاوازەكانی سەركوتكاری، تێكەڵكردن، یان ڕێككەوتنی سیاسی بن.

بۆ نموونە لە توركیا بە هۆی دروستكردنی دەوڵەتێكی زۆر ناوەندگەرا و نكۆڵیكردن لە جیاوازییە نەتەوەییەكان، ڕاپەڕینی بەردەوام و بزووتنەوەی بەهێزی لێ كەوتەوە. لە بەرانبەردا لە عێراق، جووڵانەوەكە بەرەو داواكاریی ئۆتۆنۆمی و فیدڕاڵیزم ڕۆیشت، كە دواجار بووە هۆی دامەزراندنی قەوارەی فیدڕاڵیی هەرێمی كوردستان.

سەرەڕای ئەم دابەشبوونەش، ناسیۆنالیزمی هاوچەرخی كوردی هەمیشە ڕەهەندێكی گشتگیر و فرەنیشتمانیی پاراستووە، ڕووداوەكانی بەشێكی كوردستان هەمیشە كاریگەرییان لەسەر بەشەكانی دیكەی نیشتمان هەبووە، بەم جۆرە ململانێ و گرژییەكی بەردەوام لە نێوان خەونی كۆمەڵگەیەكی نەتەوەیی یەكگرتوو و واقیعی سیاسیی دەوڵەتە جیاوازەكاندا دروست بوو. ئەگەرچی زۆرجار چەمكەكانی باكوور، باشوور، ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا بۆ ڕەتكردنەوەی ئەم دابەشكارییە بەكار دەهێنین، بەڵام هەموومان بە باشی دەزانین كە لە واقیعی ئێستادا تەنیا گوزارشت لە سنوورە سیاسییەكانی دەوڵەتەكانی توركیا، عێراق، ئێران و سووریا دەكەن.

• قۆناغە جیاوازەكانی بزووتنەوەی كورد لە خەباتی كولتووری، سیاسی و چەكدارییەوە، چۆن كاریگەرییان لەسەر گۆڕینی ئامانج و سرووشتی ناسیۆنالیزمی كوردی هەبووە؟

- یەكێك لە گرنگترین تایبەتمەندییەكانی ناسیۆنالیزمی كوردی، توانای خۆگونجاندنیەتی لەگەڵ بارودۆخە سیاسییە جیاوازەكاندا، ئەم بزووتنەوەیە لە سەرەتادا لە دەوری چالاكیی كولتووری، ئەدەبی و ڕۆژنامەگەری بۆ ناساندنی شوناسی نەتەوەیی چڕ بووەوە، بەڵام پشتگوێخستنی داواكارییەكانی كورد لە سەدەی بیستەمدا، خەباتەكەی بەرەو قۆناغی چەكداری، ڕێكخستنی جەماوەری و داوای خۆبەڕێوەبەری برد.

قۆناغی دوای ساڵانی ١٩٩١ و ٢٠٠٣، بە دەستەبەركردنی قەوارەی دەستووریی هەرێمی كوردستان، وەرچەرخانێكی بنەڕەتی لەم ناسیۆنالیزمەدا دروست كرد، لێرەوە ناسیۆنالیزمی كوردی لە هێزێكی ئۆپۆزسیۆنی دژبەرەوە، بوو بە دەسەڵاتێكی بەرپرسیار لە حوكمڕانی، پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری و بنیادنانی دامەزراوەكان.

ئەمڕۆ پرسی سەروەری و مافە نەتەوەییەكان بە گرنگی دەمێننەوە، بەڵام هاوتەریب ناسیۆنالیزم بە پێی توانای لە دابینكردنی حوكمڕانییەكی كارادا و سەقامگیری و دەرفەتی ئابووریدا هەڵدەسەنگێنرێت، بەم شێوەیە ناسیۆنالیزمی كوردی لە عێراقدا لە سیاسەتێكی بەرگرییەوە بەرەو قۆناغێكی زۆر ئاڵۆزتری حوكمڕانی هەنگاوی ناوە.

• ڕۆژنامەگەری، ئەدەب، خوێندن و دامەزراوە ڕۆشنبیرییەكان چۆن بەشدارییان لە پاراستنی هۆشیاریی نەتەوەیی و گەشەپێدانی ناسنامەی كوردیدا كردووە لە باشووری كوردستان؟

- دامەزراوە كولتووری و ئەدەبییەكان لە نەبوونی دەوڵەتێكی سەربەخۆ و نیشتمانیدا، بوونە جێگرەوەیەكی زۆر گرنگ بۆ پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی، لەم چوارچێوەیەدا، چاپەمەنی، شیعر، قوتابخانە و كۆمەڵە ئەدەبییەكان پردی پێوەندیی نێوان ڕۆشنبیرانی جیاواز بوون بۆ بونیادنانی فەرهەنگێكی دەوڵەمەند و هاوبەش. كوردستانی عێراق ڕۆڵێكی پێشەنگی بینی، چونكە لە سەدەی بیستەمدا دەرفەتی گەورەی بۆ خوێندن و چاپەمەنی بە زمانی كوردی ڕەخساند، ئەم ژینگەیە یارمەتیدەر بوو لە گۆڕینی زمان لە شێوەزارێكی ئەدەبیی ناوچەییەوە بۆ زمانێكی فەرمی، پەروەردەیی و كارگێڕی، كە دواتر بە دامەزراندنی هەرێمی كوردستان زیاتر گەشەی سەند. هەرچەندە جیاوازیی زاراوەكانی سۆرانی و كرمانجی لەگەڵ دابەشبوونی سیاسی وەك ئاستەنگێكی هەمیشەیی لە بەردەم ئەم ڕەوتەدا ماونەتەوە، بەڵام كولتووری هاوبەش هێشتا وەك سەرەكیترین میكانیزم دەمێنێتەوە كە تاكەكان لە سەرانسەری ناوچە جیاوازەكاندا بە كۆمەڵگەیەكی نەتەوەیی یەكگرتووی كوردییەوە دەبەستێتەوە.

• چۆن دامەزراندنی هەرێمی كوردستان مانا و ئەولەوییەتەكانی ناسیۆنالیزمی كوردی لە بزووتنەوەیەكی ڕزگاریخوازییەوە بۆ قۆناغی نوێی حوكمڕانی و بنیادنانی دامەزراوەكان گۆڕیوە؟

- دەركەوتنی قەوارەی هەرێمی كوردستان یەكێكە لە گرنگترین وەرچەرخانەكان لە مێژووی هاوچەرخی گەلی كورددا، چونكە ناسیۆنالیزمی كوردی ناچار كرد ڕووبەڕووی بەرپرسیارێتییە پراكتیكییەكانی دەسەڵاتی سیاسی ببێتەوە. بزووتنەوە نەتەوەییەكان پێشتر ناسنامەی خۆیان لەسەر بنەمای ئۆپۆزسیۆنبوون، دژایەتیكردنی نادادی و كۆكردنەوەی پشتیوانیی جەماوەری بۆ داواكارییەكانیان پێناسە دەكرد، بەڵام بەڕێوەبردنی حكومەت ئەركێكی تەواو جیاوازە. دەسەڵاتی سیاسی پێویستی بە دامەزراندنی دامەزراوەی نیشتمانیی كارا، بەڕێوەبردنی سەرچاوە داراییەكان، باشتركردنی كەرتی تەندروستی، دابینكردنی خوێندنی گونجاو، گەشەپێدانی ئابوورییەكی تەندروست و پاراستنی ئاسایشی گشتی هەیە. لەم سۆنگەیەوە شەرعییەتی ناسیۆنالیزمی كوردی لە عێراقدا چیتر بە تەنیا لە ڕێگەی خەبات، قوربانیدانی مێژوویی، یان بەرگریكردن لە مافە بنەڕەتییەكانەوە بەدەست نایەت، بەڵكو بەستراوەتەوە بە شێواز و كوالێتیی حوكمڕانیی ڕۆژانەوە. ئێستا ململانێ نەتەوەییەكان ناڕوونتر بوون، بابەتە سەرەكییەكان چیتر تەنیا چەوسانەوەی ڕاستەوخۆ نین، بەڵكو پەیوەستن بە پەیوەندییە دەستوورییەكان لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵ لە بەغدا، چارەنووسی ناوچە جێناكۆكەكان و شێوازی بەڕێوەبردنی سەرچاوە سرووشتییەكان.

هاوكات، بوونی ئەم دامەزراوانە ناسیۆنالیزم ناچار دەكات وەڵامی پرسیارێكی بنەڕەتی بداتەوە: چ جۆرە كۆمەڵگەیەك بنیاد دەنرێت؟ بەتایبەت بۆ نەوەی نوێ، دەستكەوتی نیشتمانی تەنیا لە هەڵكردنی ئاڵا، بوونی پەرلەمان، یان دامەزراندنی هێزی چەكداردا كورت نابێتەوە، بەڵكو لای ئەوان دەستكەوتی ڕاستەقینە بریتییە لە بەدیهێنانی حكومەتێكی لێپرسراوی وەڵامدەرەوە، پێكهێنانی دامەزراوەی كارا و دادپەروەر، ڕەخساندنی دەرفەتی كار، گەشەپێدانی پەروەردە و دواجار دابینكردنی متمانە و دڵنیایی بۆ پاشەڕۆژی گەنجان لەم نیشتمانەی خۆیاندا.

• ململانێی حزبی و ناكۆكیی ناوچەگەرایی چۆن كاریگەرییان لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی لە كوردستان داناوە؟ هۆكارە مێژووییەكانی بەردەوامیی ئەم دابەشبوونانە چین؟

- دابەشبوونی سیاسی و ناوچەیی، تایبەتمەندییەكی مێژوویی نێو ناسیۆنالیزمی كوردییە و تەنیا تایبەت نییە بەم بزووتنەوەیەوە. بە هۆی هەڵكەوتەی جوگرافیی كوردستانەوە، هەمیشە زەمینە بۆ دەركەوتنی هێزە لۆكاڵییەكان، بنەماڵەكان و پێكهاتە خێڵەكییەكان گونجاو بووە، تەنانەت دوای نەمانی میرنشینەكانیش لە سەدەی نۆزدەهەمدا، ئەم دابەشبوونە نەریتییانە لەناو نەچوون، بەڵكو حزبە سیاسییە مۆدێرنەكانیش لەسەر بنەمای هەمان پێكهاتە و تۆڕە كۆمەڵایەتییە لۆكاڵییەكان گەشەیان كرد.

لە باشووری كوردستاندا ململانێی درێژخایەنی نێوان پارتی و یەكێتی بووە هۆی قووڵبوونەوەی دابەشبوونی كارگێڕی، كە پاشماوەی شەڕی ناوخۆی ساڵانی نەوەدەكان تا ئەمڕۆش كاریگەریی نەرێنیی لەسەر دامەزراوە فەرمییەكان بەجێهێشتووە، بێگومان ئەم پەرتەوازەییەش پێگەی هەرێمی لە دانوستانەكان لەگەڵ بەغدا و وڵاتانی دراوسێدا لاواز كردووە.

سەرەڕای ئەمانە، فرەیی سیاسی بە مانای لاوازیی هۆشیاریی نەتەوەیی نییە، چونكە گەل دەتوانێت خاوەنی هۆشیاریی نەتەوەیی هاوبەش بێت، لەكاتێكدا لەسەر حزب و دیدگە جیاوازەكان ناكۆك بێت. لێرەوە تەحەددییە سەرەكییەكەی بەردەم هەرێمی كوردستان سڕینەوەی جیاوازییە سیاسییەكان نییە، بەڵكو بە دامەزراوەییكردنی ئەم ناكۆكییانەیە لەژێر چەتری دامەزراوەی نیشتمانیی یەكگرتوودا، كە دەسەڵاتیان لە سەرووی حزبەكانەوە بێت.

• چۆن ئەزموونە مێژووییەكانی وەك سەركوتكردن و ڕاگواستن و خەباتی سیاسی، ناسنامەی هاوچەرخ و یادەوەریی بەكۆمەڵی كوردی لە هەرێمی كوردستاندا داڕشتووە؟

- یادەوەریی مێژوویی خاوەنی پێگەیەكی زۆر تایبەت و گرنگە لە پێكهاتەی ناسنامەی ئەمڕۆی كورددا، چونكە لە سەدەی ڕابردوودا بەردەوام ڕووبەڕووی سەركوت، دەركردن و پاكتاوی ڕەگەزی بووەتەوە. لە عێراقدا كارەساتەكانی وەك خاپووركردنی دێهاتەكان، عەرەباندنی زۆرەملێ، شاڵاوەكانی ئەنفال و كیمیابارانی هەڵەبجە، وەك بەشێك لە یادەوەریی زیندووی خەڵك و كۆمەڵگەدا ماونەتەوە. ئەم بەسەرهاتانە ئەو بڕوایەیان قووڵتر كردەوە كە قەوارەیەكی سیاسی و پارێزبەندییەكی یاسایی بۆ پاراستنی نەتەوەیی و فەرهەنگیی كورد یەكجار پێویستن. بیرەوەریی هاوشێوەی قەدەغەكردنی زمان، دەركردن، بەرگری و ستەمی دەسەڵات لە پارچەكانی دیكەی كوردستانیشدا گەشەیان سەند، لەگەڵ ئەوەشدا، مێژوو دەتوانێت ڕۆڵێكی سیاسیی جیاوازیش ببینێت، كە مایەی پتەوكردنی زیاتری تەبایی كۆمەڵایەتی و هەمیشە وننەبوونی مافی قوربانییانە، بەڵام لە هەمان كاتیشدا دەتوانێت ببێتە هۆكارێك بۆ ئەوەی سیاسەتمەداران بەردەوام تیشك بخەنە سەر خەم و ترومای ڕابردوو، بە مەبەستی لادانی ڕوانینی خەڵك لە بێتواناییە بەرچاوە سیاسییەكانی ئێستادا.

• لە سایەی گۆڕانكارییەكانی عێراق و ناوچەكەدا، هەرێمی كوردستان چۆن دەتوانێت ناسنامەی نەتەوەیی و پێگەی دەستووریی خۆی لە عێراقدا بپارێزێت؟

- بە بڕوای من، سەرەكیترین و گەورەترین تەحەددی لە بەردەم هەرێمی كوردستاندا، لە ئێستادا تێگەیشتنە لەو ڕاستییە حاشاهەڵنەگرەی كە پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و بونیادنانی دامەزراوە سیاسییە دیموكرات و بەهێزەكان دوو ئامانجی دژبەیەك نین، چونكە مسۆگەركردنی ماف و دەستكەوتە مێژووییەكانی گەلی كورد، تەنیا بە حزبە سیاسییەكان، یان هێزە چەكدارەكان جێبەجێ ناكرێت، بەڵكو باشترین و دروستترین ڕێكار بۆ هێشتنەوەی ئەم دەستكەوتانە، بونیادنانی دەزگای شەرعی و بەردەوامە كە بتوانن لە كاتی گۆڕینی سەركردەكان و وەرچەرخانی بارودۆخی دژواری ناوچەكەدا خۆڕاگر بن. ئەم پرۆسەیەش بەهێزكردنی پەرلەمان، دەسەڵاتی داد، كەرتی كارگێڕی، فێركاری و سەروەریی یاسا دەخوازێت، لەگەڵ ڕزگاركردنی دامەزراوەكانی دەوڵەت لەژێر هەژموونی ڕاستەوخۆی پارتە سیاسییە باڵادەستەكاندا، هاوكات پێویستە سەركردەكانی كورد خاوەنی ستراتیژێكی هاوسەنگ و گونجاو و یەكگرتوو بن بەرانبەر حكومەتی بەغدا، كە لەسەر بنەمای چەسپاوی فیدڕاڵیزمی دەستووریی عێراق بێت، بە هاوشانی تێگەیشتنێكی واقیعییانە كە پیشاندەری ئەوە بێت كە ئاسایش و گەشەی هەرێمی كوردستان، بە دۆخی گشتیی دەوڵەتی عێراقەوە گرێ دراوە.

پێویستە ناسنامەی كوردیش لە ڕووی كولتوورییەوە پارێزراو، متمانەبەخۆبوو و كراوە بێت بە ڕووی دەرەوەدا. پاراستنی زمان، مێژوو و سەرجەم دەزگا كولتوورییەكانی كورد زۆر گرنگن، بەڵام هاوبەشكردنی پێكهاتە و كەمینە نیشتەجێبووەكانی كوردستان لە پرۆسەی سیاسی و كۆمەڵایەتیدا هێندەی دیكە گرنگە. لە كۆتاییدا، نەوەكانی داهاتوو تەنیا لە ڕوانگەی بەرەنگاریی مێژوویی، یان قوربانیدانی پێشینانیانەوە بڕیار لەسەر ناسیۆنالیزمی كوردی نادەن، بەڵكو بنەمای دادوەریی ئەوان سیستمێكی سیاسییە كە بتوانێت ئاسایش، دەرفەتی گەشە، بەشداریی دیموۆكراتی و ئومێدێكی ڕاستەقینە بۆ ژیان دابین بكات، تا پاشەڕۆژی خۆیانی تێدا بونیاد بنێننەوە.