باڵیۆز جێفری فێڵتمان، یەكێكە لە دیپلۆماتكارە هەرە دیارەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كە خاوەنی ئەزموونێكی دەوڵەمەندە لە كایەی سیاسەتی دەرەوەدا. بۆ ماوەی زیاتر لە بیست و شەش ساڵ وەك ئەفسەری باڵای خزمەتگوزاریی دەرەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كاری كردووە. هەروەها لە ماوەی ساڵانی 2004- 2008 باڵیۆزی ویلایەتە یەكگرتووەكان ئەمریكا بووە لە لوبنان و لە ساڵی 2009 بووەتە یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی ئەمریكا بۆ كاروباری ڕۆژهەڵاتی نزیك و بە پلەی وەزیری پیشەیی «career minister» خانەشین بووە. لەسەر ئاستی كاركردنی لە نەتەوە یەكگرتووەكان لە ماوەی ساڵانی 2016-2018 جێگری سكرتێری گشتی بووە بۆ كاروباری سیاسی لە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، لەسەر ئاستی كاركردنی وەك دیپلۆماتێكی ئەمریكی لە هەولێر، بەغدا، قودس، تەلئەبیب، تونس، عەممان، بوداپێست كاری كردووە و ئێستاش وەك دیپلۆماتێكی بەئەزموون توێژەری باڵایە لە ئامۆژگای بەناو بانگی برۆكینگز. بۆ قسەكردن لەسەر بارودۆخی شڵەژاوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و لوبنان و عێراق بەتایبەتی ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ باڵیوز فێڵتمان ئەنجام دا و زۆر بە وردی و چڕی وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

 

* لە ساڵانی ٢٠٠٤ تا ٢٠٠٨ وەك باڵیۆزی ئەمریكا لە لوبنان كارت كردووە و لە نزیكەوە ئاگاداری هاوكێشە ئاڵۆزە سیاسی و ئەمنییەكانی ئەو وڵاتە بوویت. بە سەرنجدان بە قەیرانەكانی ئێستای لوبنان، چ داهاتوویەك بۆ ئەم وڵاتە پێشبینی دەكەیت؟ ئایا مەترسیی داڕووخانی تەواوەتیی دەوڵەتی لوبنان لە ئارادایە؟

- هەرچەندە نامەوێت لە گرنگیی ئالنگارییەكان كەم بكەمەوە، بەڵام چەندین نیشانەی ئومێدبەخش بۆ داهاتووی لوبنان دەبینم. پێدەچێت سەرۆك كۆمار، سەرۆك وەزیران و حكومەت لە گۆڕینی دەیان ساڵ پشتگوێخستنی دەوڵەت و خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتی جددی بن. لە چارەسەری كێشەی كارەباوە تا كۆنتڕۆڵكردنی فڕۆكەخانەی بەیرووت، دەسەڵاتداران سەرەنجام هەنگاویان ناوە بۆ گرتنەدەستی كۆنتڕۆڵی دۆخەكە لە سەرتاسەری وڵاتدا. لوبنان و سووریا سەرقاڵی پەرەپێدانی پەیوەندییەكی بنیادنەر و هاوسەنگن لەسەر ئاستی دووقۆڵی كە بنەماكەی یەكسانیی سەروەرییە، نەك باڵادەستیی یەك لایەن بەسەر ئەوی دیكەدا. هاوكات توركیا، ئەمریكا، وڵاتانی عەرەبیی كەنداو و ئەوانی دیكەش بە تەواوی پابەندن بە یارمەتیدانی دارایی و مرۆیی لوبنان. من ڕەخنەم لە سیاسەتەكانی دەرەوەی ترەمپ هەیە، بەڵام گرنگیدانی شەخسیی ئەو بە دۆسیەی لوبنان زۆر پێویستە.

بێگومان، ئەم پێشهاتانە كێشەی چەكەكانی حزبوڵڵا و دەستدرێژییەكانی ئیسرائیل بۆ سەر ناوچەكانی باشووری لوبنان كۆتایی پێناهێنن. وا دیارە زۆرێك لە لوبنانییەكان دەرك بەوە دەكەن كە چەكی حزبوڵڵا ڕێك ئەو مەترسی و هەڕەشانە دروست دەكات كە حزبوڵڵا دەڵێت ڕێگرییان لێ دەكات. كردەوەكانی حزبوڵڵا زیاتر دەبنە هۆی ڕاكێشانی هێرشی ئیسرائیل نەك پاراستنی خەڵك و خاكی وڵات، لە ئەنجامدا لایەنگرانی شیعە لە گوندە سنوورییەكاندا بە شێوەیەكی ناهاوسەنگ زیانمەندی سەرەكی و یەكەم دەبن. تا حزبوڵڵا توانای هەبێت لوبنان بەرەو جەنگ ببات بێ گەڕانەوە بۆ دەستوور یان دامەزراوە فەرمییەكان و ڕای گشتی، لوبنان خاوەن سەروەریی تەواو نابێت و هێرشەكانی ئیسرائیل بە ناوی بەرگری لە خۆكردن بەردەوام دەبن. ئەگەر داڕووخانی دەوڵەت ڕووبدات، ئەوا بەهۆی دانەماڵینی چەكی حزبوڵڵا و هێرشە بەردەوامەكانی ئیسرائیلەوە دەبێت، بەڵام پێشبینی داڕووخان ناكەم، چونكە هیچ لایەنێكی ناوخۆیی نایەوێت جەنگی ناوخۆ هەڵگیرسێنێتەوە.

هەروەها ناتوانم پێشبینی بكەم دانوستانەكانی ئێستای ئیسرائیل و لوبنان بە سەرپەرشتیی ئەمریكا چۆن پەرە دەستێنن، چونكە ئاگاداری مێژووی دوور و نزیكی ئەم ناوچەیەم. وێرانكاریی بەردەوامی گوندەكان و ژێرخانە بنەڕەتییەكان لە لایەن هێزەكانی ئیسرائیلەوە، دژ بەو كەشوهەوا بنیادنەرەیە كە پێویستە بۆ دەستپێشخەرییەكی سەركەوتووی ناوچەیی. هاوكات، حزبوڵڵا كە لە ژێر هەژموون و كۆنتڕۆڵی توندی سوپای پاسدارانی ئێراندایە، بە یاخیبوویی دەمێنێتەوە و داواكارییەكان بۆ داماڵینی چەكەكەی ڕەت دەكاتەوە.

هیچ چارەسەرێكی خێرا، یان ئاسان نییە. بەڵام من لە نزیكەوە دەستخۆشی لە ئازایەتی و دیدگای سەرۆك جۆزێف عەون و سەرۆك وەزیران نەواف سەلام دەكەم بۆ دەرككردنیان بەوەی كە دەوڵەتێكی سەربەخۆ و خاوەن سەروەریی ڕاستەقینە دەبێت لەسەر مێزی گفتوگۆكاندا ئامادە بێت، نەك تەنیا سەیری مێنیوی نانخواردنەكە بكات. من وەك دیپلۆماتكارێكی دێرین و بەئەزموون كە هەم بۆ ئەمریكا و هەم بۆ نەتەوە یەكگرتووەكان كارم كردووە، دەزانم كە ڕەتكردنەوەی گفتوگۆی ڕاستەوخۆ لەگەڵ نەیارەكان ڕێگایەكی هەڵەیە و بەرەو هیچ شوێنێك ناچێت. حكومەتەكانی پێشووی لوبنان لە بەیرووت دانیشتبوون و پشتگیریی هەژموونی ئێرانی، سووریا و حزبوڵڵایان دەكرد، یان تەنانەت لە هەندێك كاتدا ئاسانكارییان بۆ دەكرد لەسەر پرسەكانی جەنگ و ئاشتی، لە كاتێكدا كە دەبوو ئەم پرسانە لە دەستی دەوڵەتی شەرعیی لوبنان خۆیدا بن، ئێستاش گەلی لوبنان بە هەموو پێكهاتەكانیەوە بەرپەرچی ئەم واقیعە تاڵە دەداتەوە، بەو نیازەی كە وڵات و نیشتمانەكەیان نە لە ژێر دەسەڵاتی ئێران یان دەستوەردانی ئیسرائیل بێت و نە جارێكی دیكە لەژێر هیچ جۆرە هەژموون و داگیركارییەكی دەرەكیدا بێت.

* لە سایەی فشارە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییە بەردەوام و گەشەسەندووەكاندا، چ داهاتوویەك بۆ هێزە چەكدارەكانی حزبوڵڵا لە لوبناندا دەبینن؟ ئایا هێشتا دەرفەتێكی ڕاستەقینە بۆ جێبەجێكردنی بڕیارە نێودەوڵەتییەكان، بەتایبەت بڕیارنامەی ١٧٠١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان و ڕادەستكردنی سەرجەم چەكەكانی گرووپە غەیرە دەوڵەتییەكان بۆ ژێر كۆنتڕۆڵ و هەژموونی دەوڵەتی فەرمیی لوبنان ماوە؟

- كاتێك شیكردنەوە بۆ پێگەی ئێستای حزبوڵڵا دەكەین، دەبینین ئەم ڕێكخراوە لە ڕێگەی پێنج هۆكاری سەرەكییەوە ببووە «دەوڵەتێك لەناو دەوڵەتێكدا»، بەڵام لە ئێستادا سێ لەو هۆكارە سەرەكییانە چیتر بەو شێوەیە لە ئارادا نەماون.

1- حەسەن نەسروڵڵا، سكرتێری پێشووی حزبوڵڵا كە لە ساڵی ٢٠٢٤ لەلایەن ئیسرائیلەوە كوژرا، خاوەنی لێهاتوویی و سەركردایەتییەكی كاریزماتیكی زۆر تایبەت بوو. زەحمەتە بتوانرێت گەشەكردن و مانەوەی حزبوڵڵا بەبێ ئەو مەزندە بكرێت. نەعیم قاسمی سەركردەی ئێستای گرووپەكە، زیاتر وەك سێبەرێكی لاوازی نەسروڵڵا دەردەكەوێت و نەیتوانیوە هەمان دڵسۆزی و نفووزی پێشوو بەدەست بهێنێتەوە.

2- پێشتر ڕژێمی ئەسەد لە سووریا، هەموو ئاسانكاری و پشتیوانییەكی بۆ حزبوڵڵا دابین دەكرد و وەك پردێكی وشكانیی گرنگ بۆ ئێران كاری دەكرد تا چەك و شەڕكەر و دارایی بۆ بنێرێت. ئێستا بە گۆڕانی دەسەڵات لە دیمەشق و هاتنەسەركاری هێزگەلێك كە شەڕیان دژی حزبوڵڵا كردووە، ئەو ڕێڕەوە داخراوە.

3- حكومەتەكانی پێشووی لوبنان توانای ڕووبەڕووبوونەوەی چەكی حزبوڵڵایان نەبوو، یان خۆیان لێ دەپاراست. بەڵام ئێستا بەرپرسانی فەرمی و سەركردەكانی لوبنان بە ڕاشكاوی لەسەر مەترسییەكانی ئەو چەكانە دەدوێن و هەوڵی گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی فەرمی دەدەن.

4- پابەندبوونی ئێران بە پاڵپشتیكردنی حزبوڵڵا هێشتا وەك خۆی ماوەتەوە، چونكە ئەم هێزە گەوهەری تاجی بەرەی مقاوەمە و سەركەوتووترین هەناردەی شۆڕشی ئیسلامیی ئێرانە. ئەگەرچی قەیرانە داراییەكان و لەدەستدانی سووریا یارمەتییەكانی ئاڵۆز كردووە، بەڵام تاران هێشتا بە تەواوی پابەندە بە پاراستنی حزبوڵڵاوە.

پێنجەم و گرنگترینیان، ڕەگ و ڕیشەی قووڵی حزبوڵڵایە لە نێو كۆمەڵگەی شیعەی لوبناندا. حزبوڵڵا بەهۆی پشتگوێخستنی مێژوویی شیعەكان لەلایەن دەوڵەت و هێرشە دەرەكییەكانەوە، توانی بۆشایی خزمەتگوزاری، كار، كەرامەت و ئاسایش پڕ بكاتەوە و دڵسۆزییان بۆ خۆی مسۆگەر بكات.

بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە و جێبەجێكردنی بڕیارە نێودەوڵەتییەكان، تەنیا ڕێگەی سەربازی بەس نییە. دەبێت دەوڵەتی فەرمیی لوبنان بێتە پێشەوە و پیشانی بدات كە دەتوانێت خزمەتگوزاری، كار، كەرامەت و نوێنەرایەتیی سیاسیی باشتر لە حزبوڵڵا بۆ ئەو خەڵكە دابین بكات. ئەگەرچی گەندەڵی لە دامەزراوەكانی دەوڵەتدا بەربڵاوە، بەڵام لاوازكردنی پشتگیریی جەماوەریی حزبوڵڵا لە ڕێگەی پێشكەشكردنی خزمەتگوزاریی حكوومییەوە، باشترینی ئامرازەكانە بۆ گۆشەگیركردنی پرسی داماڵینی چەك و گەڕاندنەوەی تەواوی سەروەریی یاسا بۆ نێو خاكی لوبنان.

لە ساڵی ٢٠٠٦دا، حكومەتی لوبنان بەهۆی لاوازییەوە نەیتوانی لە كاتی خۆیدا ئەركی ئاوەدانكردنەوە و قەرەبووكردنەوەی هاووڵاتییان بگرێتە ئەستۆ، ئەمەش وایكرد حزبوڵڵا ئەو دەفەتە بقۆزێتەوە. بەڵام ئەمڕۆ توانای دارایی حزبوڵڵا و ئێران زۆر لاواز بووە. بۆیە ئەگەر دەوڵەتی لوبنان بتوانێت بە پشتیوانیی نێودەوڵەتی یارمەتیی دانیشتووان بدات و هێزی سوپای خۆی لە باشوور جێگیر بكات، دەتوانێت متمانەی گشتی بەدەست بهێنێتەوە و زەمینە بۆ داماڵینی چەكی حزبوڵڵا و گەڕانەوەی ئارامیی هەمیشەیی بەپێی بڕیارە نێودەوڵەتییەكان خۆش بكات.

لێرەدا، گرنگیی تاقیكردنەوەی ئیرادەی سیاسیی لوبنانییەكان و ئاستی هاوكاریی كۆمەڵگەی جیهانی بە زەقی دەردەكەوێت، چونكە بەبێ گرتنەبەری ئەم ستراتیژە گشتگیر و فرەلایەنە، داماڵینی چەكی گرووپەكان و سەقامگیریی درێژخایەن لەم ناوچە هەستیارەدا ڕەنگە تەنیا وەك خەونێكی دوورەدەست لەسەر كاغەز بمێنێتەوە. ئەم پڕۆسە گرنگە، نەك هەر تەنیا بۆ لوبنان، بەڵكو بۆ هێوركردنەوەی تەواوی گرژییەكانی ناوچەكە و پاراستنی ئاسایشی نێودەوڵەتیش لە داهاتوودا هەنگاوێكی یەكلاكەرەوە و زۆر پێویست و ستراتیژییە.

* ئایا هێرشە بەردەوامەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ سەر بنكەكانی هێزەكانی حەشدی شەعبی لە عێراق، كە وەك وەڵامێك بۆ هێرشە درۆنی و مووشەكییەكان ئەنجام دەدرێن، توانیویانە هاوسەنگیی هێز بپارێزن، یان بەپێچەوانەوە دۆخە ناوخۆییەكەیان بەرەو ئاڵۆزی و گرژیی زیاتر بردووە؟

- سەرۆك وەزیران عەلی ئەلزەیدی ئامانجێكی گرنگی داناوە كە تا ٣٠ی ئەیلوول تەواوی میلیشیا چەكدارەكانی بەرەی مقاوەمەی شیعەی عێراق چەكیان لێ دابماڵڕێت و كۆگای چەكەكانیان ڕادەستی حكومەت بكرێن. بەڵام ئەو هێزانە دەڵێن بەهۆی هێرشەكانی ئەمریكاوە ناتوانن چەك دابنێن، چونكە مەترسیی ئەوەیان هەیە بكەونە ژێر زەبری هێزە بیانییەكانەوە. من گومانم هەیە كە ئەوان تەنانەت بەبێ ئەو هێرشانەش پابەندی وادەی دیاریكراو ببن، بۆیە پێناچێت ئەم ململانێیە هاوسەنگیی هێز لە عێراقدا بە شێوازێكی بنەڕەتی بگۆڕێت. جگە لە كێشەی حەشدی شەعبی وەك دۆسیەیەكی ئەمنی و سیاسیی قورس، سەرۆك وەزیران دەبێت ڕووبەڕووی قەیرانێكی دارایی سەختیش ببێتەوە كە بە هۆی داخرانی گەرووی گرنگی هورمز و دابەزینی بەرچاوی داهاتە سەرەكییەكانی نەوتەوە لەسەر ئاستی وڵاتدا دروست بووە، ئەمەش ئەركی سەرۆكایەتیی ئەنجومەنی وەزیران بۆ چارەسەركردنی كێشەكان زۆر دژوارتر دەكات، لە كاتێكی ئاوادا كە ناوچەكە بە گشتی بە قۆناغێكی هەستیاری ململانێی توند تێدەپەڕێت و عێراقیش كەوتووەتە ژێر كاریگەریی ڕاستەوخۆی ئەم گرژییە جیۆپۆلەتیكییە گەورانەوە كە دەكرێت ئایندەی سیاسی و سەقامگیریی ئەمنی ئەم دەوڵەتە بخاتە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی زۆر توند و چارەنووسسازەوە لە ئاستی ناوخۆیی و هەرێمایەتیدا.

* چۆن هەڵسەنگاندن بۆ هەڵوێستی وڵاتانی ناوچەكە دەكەیت، بەتایبەتی عەرەبستانی سعوودی، بەرانبەر بە ڕۆڵی ئێستای هێزەكانی حەشدی شەعبی لە ناو دیمەنی سیاسی و ئەمنیی عێراقدا؟ ئایا هیچ هەماهەنگییەك لە نێوان ڕیاز و واشنتۆندا هەیە بە ئامانجی سنوورداركردنی نفووزی ئەم گرووپانە؟

- لە گفتوگۆ نافەرمییەكانی ناسراو بە تراك ٢ لە ئەورووپا، كە نوێنەرانی عەرەبی، ڕۆژاوایی و ئێرانی تێیدا بەشدار بوون، تووڕەییەكی قووڵ لای وڵاتانی كەنداو بەرانبەر هێرشەكانی حەشدی شەعبی بەدی دەكرا. تەنانەت هۆشداری درایە بەغدا كە ئەگەر ڕێگری لەم هێرشانە نەكات، عێراق وەك دەوڵەتێكی دوژمن سەیر دەكرێت، ئەمەش هاوشێوەی فشارەكانی ئیسرائیلە بۆ سەر لوبنان بە هۆی حزبوڵڵاوە. لەم چوارچێوەیەدا، هێرشەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكان بۆ سەر حەشدی شەعبی، تەنیا دەرخەری بەشێكی كەمی ئەو هەماهەنگییە ئەمنی و هەواڵگرییە بەرفراوانەیە كە لەگەڵ ڕیاز بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەو مەترسییانە هەیە. سەرۆك وەزیران ئەلزەیدی لەبەر كاردانەوەی ئەم هێرشە ئەمریكی-سعوودییانە، سەردانەكەی بۆ ڕیاز هەڵوەشاندەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، حكومەتی عێراق باش دەزانێت كە هێزە چەكدارەكانی حەشدی شەعبی، هەڕەشەیەكی گەورەی ناوخۆییشن. بۆ نموونە، زیاتر لە هەزار هێرشی ئەوان بۆ سەر هەرێمی كوردستان، دەریدەخات كە ئەم گرووپانە لە دەرەوەی یاسا و دەسەڵاتی دەوڵەتدا كار دەكەن. بێگومان، ڕیاز لە ڕێگەی پەیوەندییە نزیكەكانی لەگەڵ واشنتۆن، دەیەوێت نفووزی ئەوان كەم بكاتەوە. ئەم دۆخە ئاڵۆزە وای كردووە كە داڕشتنی سیاسەتێكی دەرەكی هاوسەنگ بۆ بەغدا ببێتە یەكێك لە گەورەترین ئاستەنگەكان، چونكە مانەوەی نفووزی حەشدی شەعبی نەك تەنیا پەیوەندییەكانی عێراق لەگەڵ دەوروبەرە عەرەبییەكەی دەخاتە مەترسییەوە، بەڵكو قەیرانێكی ئەمنیی قووڵیش لە ناوخۆدا دروست دەكات كە چارەسەركردنی پێویستی بە بڕیاری سیاسیی یەكلاكەرەوە و نیشتمانی هەیە بۆ پاراستنی سەروەری و ڕێگریكردن لە هەر داڕمانێكی سەربازیی گشتگیر و مەترسیدار لە داهاتوودا كە دەكرێت ئاسایشی هەموو ناوچەكە بخاتە مەترسییەوە.

* حكومەتی ئێستای عێراق، بە سەرۆكایەتیی سەرۆك وەزیران عەلی فالح ئەلزەیدی، هەوڵ دەدات هاوسەنگییەك لە پەیوەندییەكانیدا لەگەڵ واشنتۆن و تاران بپارێزێت. بە بڕوای ئێوە، ئەلزەیدی تا چەند لەم هاوسەنگییەدا سەركەوتوو بووە؟

- من سەردانی فەرمیی سەرۆك وەزیرانی عێراق بۆ واشنتۆن بە سەركەوتوو دادەنێم. عێراق چەندین ڕێككەوتنی نوێی بازرگانی و وەبەرهێنانی لەگەڵ كۆمپانیا گەورە ئەمریكییەكاندا واژۆ كرد. گفتوگۆكانی لەگەڵ سەرۆك ترەمپ و بەرپرسانی دیكەش بە ئەرێنی و بنیادنەر وەسف كران. گەشتەكە پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەكانی لەگەڵ ئەمریكا قووڵتر كردەوە و بووە هۆی ڕێكخستنی پەیوەندییە ئەمنییەكان پێش وادەی ٣٠ی ئەیلوول بۆ كشانەوەی تەواوی هێزەكانی ئەمریكا. ڕاستەوخۆ دوای ئەم گەشتە، ئەلزەیدی سەردانی تارانی كرد. ئەگەر ڕاپۆرتە میدیاییەكان ڕاست بن كە پێشنیارەكانی واشنتۆنی گەیاندووەتە تاران، ئەوا دەردەكەوێت ئەمریكا متمانەی تەواوی بەوە هەیە كە سەرۆك وەزیران دەتوانێت پێگە و متمانەی خۆی لەلای هەردوو پایتەختە كاریگەرەكەوە بە باشی بپارێزێت و ڕۆڵی نێوەندگیرێكی سەركەوتوو پێشكەش بكات.

* چ پاشەڕۆژێك بۆ ڕێككەوتننامەی چوارچێوەی ستراتیژیی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكان و عێراق پێشبینی دەكەیت؟ ئایا پێشبینی دەكەیت سرووشتی ئامادەیی سەربازیی ئەمریكا لە عێراق لە داهاتوویەكی نزیكدا ڕووبەڕووی گۆڕانكاریی بنەڕەتی ببێتەوە؟

- جۆرێك لە دووفاقی لێرەدا بەدی دەكرێت، هەم ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و هەم عێراق، بە هۆی هۆكاری جیاوازەوە، دەیانەوێت گۆڕانكارییەكی بەرجەستە لە شوێنپێی سەربازیی ئەمریكادا ببینن، كەچی لەگەڵ ئەوەشدا هەردوولا خوازیاری بەردەوامیی بەشێك لە پاڵپشتی و تواناكانی سەربازیی ئەمریكان دوای مۆڵەتی ٣٠ی ئەیلوول بۆ كشانەوەی هێزەكانیان. لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا، بینیومانە پێگە، ئامادەیی و ڕاسپاردەی سەربازیی ئەمریكا لە عێراقدا بەردەوام لە گەشەسەندن و گۆڕاندا بووە. پرەنسیپی بنەڕەتی لەژێر سایەی ڕێككەوتننامەی چوارچێوەی ستراتیژیدا ئەوەیە كە عێراق وڵاتێكی خاوەن سەروەرییە و خۆی بەرپرسیارە لە بەرگریكردن لە خۆی. لەو چوارچێوەیەدا، هاوبەشیی سەربازی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكاندا بەردەوام دەبێت لە گەشەسەندن، هەم بە هۆی ئامانجە سەربازییەكان و هەم بە هۆی سیاسەتی نیشتمانی لە هەردوو وڵاتدا. بەڵام پێشبینی دەكەم لایەنەكانی دیكەی پەیوەندییەكە، وەك پەیوەندییە بازرگانییەكان، پێگەیان زۆر بەرز ببێتەوە بە بەراورد لەگەڵ هاوبەشییە ئەمنییەكەدا لە داهاتوویەكی نزیكدا.

* گەرووی هورمز یەكێكە لە گرنگترین ڕێڕەوە دەریاییەكانی جیهان بۆ دابینكردنی وزەی جیهانی. لە ئەگەری توندكردنەوەی سزاكان، یان ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ، ئەگەری داخستنی گەرووەكە لەلایەن ئێرانەوە تا چەندە؟ ئەگەر هەوڵی كارێكی لەو شێوەیە بدات، شێوازی وەڵامدانەوەی سەربازیی ئەمریكا چۆن دەبێت؟

- ئێمە تاوتوێی ئەم بابەتە دەكەین لە كاتێكدا دانوستانەكان لە نێوان ئێران و عوماندا، بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و لایەنە پەیوەندیدارەكانی دیكەدا، بەردەوامییان هەیە. بەپێی ئەوەی لە میدیاكانەوە بڵاو دەكرێتەوە، وا دەردەكەوێت ئەگەر ڕێككەوتنێك بێتە ئاراوە، تێپەڕبوون بە گەرووی هورمزدا بۆ ماوەیەكی سنووردار دەگرێتەوە، كە ڕەنگە تەنیا شەست ڕۆژ بێت، تاوەكو لەو ماوەیەدا ڕێكخستنی درێژخایەنتر دابڕێژرێت. ڕێكخستنە كورتخایەنەكان هەرچییەك بن، من مەزندەی ئەوە ناكەم كە دۆخی ئاسایی پێش جەنگەكە بە تەواوی لەسەر ئاستی درێژخایەن جارێكی دیكە وەك خۆی لێ بێتەوە. ئێران دەستبەرداری ئەو كارتە فشارە نوێیانە نابێت كە بەدەستی هێناون، هیچ كەسیش ئەوە لەبیر ناكات كە تاران دەتوانێت بە ئاسانی دووبارە ڕێڕەوی تێپەڕبوون لە گەروی هورمز تێك بدات، تەنیا بە چەند درۆنێك، یان چەند هەڕەشەیەك، تێچووی دڵنیایی كەشتیوانی بە شێوەیەكی خەیاڵی گران دەبن.

سەبارەت بە هەنگاوی سەربازیی ئەمریكا، من لەوەدا بەگومانم كە ئایا سەرۆك ترەمپ هاوشێوەی ڕەفتارەكانی پێشتری پابەند بێت بە پاراستنی هەمیشەیی ئازادیی كەشتیوانی لەسەر ئاستی جیهانیدا. بێگومان ئەو دەیەوێت گەرووی هورمز كراوە بێت، بەڵام كاتێك بە ئاسانی باس لەوە دەكات كە دەبێت وڵاتان پارە بدەن بۆ پاسەوانیكردنی سەربازیی ئەمریكا لە كاتی تێپەڕبووندا، یان تەنانەت مەیلی بۆ ئەو بیرۆكەیە هەیە كە ویلایەتە یەكگرتووەكان بەشێك لە باج و تێچووەكان كۆبكاتەوە و لەگەڵ ئێران و عومان بەشی بكات، ئەو هەڵوێستە لادانە لە پرەنسیپی ئازادیی كەشتیوانی.

پێشاندانی پێشبینییەكی ڕوون بۆ ئەوەی كە سەرۆك ترەمپ چی دەكات ئەگەر ئێرانییەكان بەردەوام بن لە سەركێشیی داخستنی هورمز، كارێكی بێهوودەیە. ئێمە هەڕەشەكانی ترەمپمان بۆ پەرەپێدانی سەربازی بیستووە و دواتریش چەندین جار بینیمانە كە پاشەكشەی كردووە. هەرچەندە ڕەنگە ئەو لە ڕووی تووڕەیی و بێهیواییەوە كار بكات، بەڵام بێگومان تا ئێستا دەركی بەوە كردووە كە توانای ئەمریكا بۆ وێرانكردنی شتەكان، هاوسەنگیی خۆڕاگریی سیاسیی كۆماری ئیسلامی تێك نادات. گومانم هەیە كە ئێرانییەكان شتێكی بەرجەستە و ماددی بدەن بە سەرۆك ترەمپ، بۆ نموونە، تێپەڕبوونی ئازادی هەمەلایەنە، لە بەرانبەر بەڵێنە كاتییەكانی ئەمریكا كە دەكرێت پێشێل بكرێن، یان پشتگوێ بخرێن. بۆیە، بە لەبەرچاوگرتنی نەبوونی متمانە، لام سەیر نابێت ئەگەر لە كاتێكدا بگەیێنە مامەڵەیەكی بەرانبەر لەسەر هورمز كە لادانی بەشێك لە سزاكان، یان ئازادكردنی پارە بلۆككراوەكان بگرێتەوە، شتێكی كۆنكرێتی و بەرجەستە بۆ هەر لایەك بێتە كایەوە.

* وڵاتانی كەنداو، بەتایبەتی سعودیە و ئیمارات، چۆن لە ئاسایشی ناوچەكە دەڕوانن لە سایەی ئەو هەڕەشانەی لەلایەن ئێرانەوە دەكرێتە سەریان؟ ئایا ئەم وڵاتانە وەك پێشوو بەستراونەتەوە بە چەتری ئاسایشی ئەمریكاوە، یان بەرەو هەمەجۆركردنی هاوبەشییە ستراتیژی و نێودەوڵەتییەكانیان هەنگاو دەنێن؟

- لە كورتخایەندا، وڵاتانی كەنداو هیچ بژاردەیەكی دیكەیان نییە جگە لە بەردەوامبوون لە پشتبەستن بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ دەستەبەركردنی پاڵپشتیی سەربازیی پێویست، لەسەر ئاستی ستراتیژی هیچ بەدیلێكی دیكە نییە، تەنانەت پاڵپشتییەكانی ئیسرائیلیش بۆ ئیمارات ناتوانێت ببێتە جێگرەوەی تەواو. وا دەرناكەوێت چین ئارەزووی ئەوەی هەبێت شوێنی چەتری ئاسایشی ئەمریكا بگرێتەوە. لێكتێگەیشتنی بەرگریی هاوبەشی ئەم دواییەی نێوان سعودیە، توركیا و پاكستان سەرنجڕاكێشە، بەڵام هەرگیز نابێتە جێگرەوەی تەواوی واشنتۆن. من پێشبینی ستراتیژیەتی «پارێزبەندی» زیاتر دەكەم لە ڕێگەی بنیادنانی پەیوەندیی ئاسایشی دیكەوە، بەڵام تەنیا وەك زیادكراوێكی تەواوكار بۆ هاوبەشییە سەرەكییەكەی لەگەڵ ئەمریكادا، نەك لە بری ئەو.

هاوكات، ئەم وڵاتانە هەوڵ دەدەن شێوازێكی نوێ لە كاركردن لەگەڵ ئێراندا پەرەپێبدەن، چونكە دەرك بەوە دەكەن كە جوگرافیا پێویستی بە پێكەوەژیانی ئاشتییانە هەیە. ئێستا پەیوەندییەكانی نێوان تاران و پایتەختە جیاوازەكانی كەنداو تا ڕادەیەك باش دەستی پێكردووە. كەواتە، لەسەر ئاستی ڕاهێنان، تەكنەلۆژیا و چەك، ئەمریكا بۆ داهاتوویەكی نزیك وەك هاوبەشی سەرەكی دەمێنێتەوە. بەڵام گفتوگۆیەكی سەرنجڕاكێشتر، چارەنووسی بنكە سەربازییەكانی ئەمریكایە لە ناوچەكەدا. لەمێژە لە ناوەندەكانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكادا خواستێكی بەهێز بۆ «گواستنەوە بەرەو ئاسیا» لە ڕێگەی كەمكردنەوەی بوونیان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە. لە ڕابردوودا، بنكە سەربازییەكانی ئەمریكا هێرشەكانی ئێرانیان بۆ سەر وڵاتانی كەنداو كێش كردووە، خودی بنكەكانیش زیانی قورسیان بەركەوتووە. ئایا هەر یەكێك لەم بنكانە لە داهاتوودا سەرلەنوێ بنیاد دەنرێنەوە؟ ئایا تێكەڵەیەك لە ماندووبوونی ئەمریكا و ترسی وڵاتانی كەنداو لە لاوازییەكانیان، دەبێتە هۆی گۆڕانكاری بنەڕەتی لە ئامادەیی سەربازیی ڕاستەقینەی ئەمریكا لە ناوچەكەدا؟ با پێكەوە چاوەڕێ بین تا ببینین لە داهاتوودا چی ڕوودەدات.

* وەك دیپلۆماتكارێكی دێرین كە پێشتر وەك بریكاری سكرتێری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ كاروباری سیاسی خزمەتت كردووە، پێتوایە گونجاوترین ڕێگاچارەی دیپلۆماسی چییە بۆ هێوركردنەوەی ئەو قەیرانە فرەڕەهەند و پێكەوەبەستراوانەی كە بەردەوامن لە تێكدانی سەقامگیریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟

- یەكەم، پێویستە بە شێوازێكی بەپەلە دڵنیا بین لەوەی شەڕی ئۆكرانیا و ڕووسیا لەگەڵ ململانێكانی ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تێكەڵ بە یەكتر نەبن. ڕەنگە لە ڕووی شەخسییەوە دڵخۆش بم بەوەی ئۆكرانیا بتوانێت كەشتییەكی ئێرانی تێك بشكێنێت كە چەك بۆ سوپای ڕووسیا دەگوازێتەوە، بەڵام یەكگرتن و لكانی ئەم دوو ململانێیە دەبێتە ئەگەرێكی زۆر مەترسیدار كە پێویستە بە هەموو شێوەیەك ڕێگری لە هاتنەدی بكەین، چونكە نەكا جیهان زۆر لە هەڵگیرسانی جەنگی سێیەمی جیهانی نزیك بكاتەوە.

دووەم، پێویستە جۆرێك لە لێكتێگەیشتنی كاتی، یان كورتخایەن لە نێوان كۆماری ئیسلامیی ئێران و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا دروست ببێت، كە كۆتایی بە ململانێی ئێستا بهێنێت، ئەمەش لە ڕێگەی چارەسەركردنی پێداویستییە كورتخایەنەكان بۆ ڕەخساندنی زەمینە و دەرفەتی گونجاو بۆ ئەنجامدانی دانوستانە درێژخایەنەكان. هەرچەندە یاداشتی لێكتێگەیشتنی ئیسلام ئاباد بە شێوازێكی خراپ داڕێژرابوو، بەڵام ناوەرۆك و بیرۆكە سەرەكییەكەی دروست بوو، هەوڵێك بوو بۆ ڕاگرتنی كاتیی شەڕی دەستبەجێ، تا ڕێگا بۆ گفتوگۆی گشتی و گشتگیر خۆش بكات. ئەگەر ڕێككەوتنێكی كورتخایەنی لەو شێوەیە بێتە ئاراوە، پێدەچێت جگە لە كردنەوەی گەرووی هورمز، حوسییەكانیش كۆتایی بە هەڕەشەكانیان بۆ گەمارۆدانی دەریای سوور بهێنن.

سێیەم، پێویستە خێراكردنی دەستپێشخەریی «ناوچەی تاقیكاری - pilot zone -» لە وڵاتی لوبنان ئەنجام بدرێت، بە ئامانجی پووچەڵكردنەوەی ئەو پاساوە باوەی ئێران و حزبوڵڵا كە بەردەوام دەڵێن گفتوگۆكردن لەگەڵ دوژمن هیچ جۆرە ئەنجامێكی ئەرێنی بۆ خەڵكی لوبنان لێ ناكەوێتەوە.

چوارەم، پێشكەوتن لە دووبارە دەستپێكردنەوەی پەیوەندی لەگەڵ فەلەستینییەكاندا گرنگە، ئەمەش بابەتێكە لە ڕووی مرۆیی، ئەمنی، مافەكانی مرۆڤ و سیاسییەوە بایەخی زۆری هەیە. وەك لانی كەمی هەوڵەكان، دەبێت ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەژموونی خۆی بەكار بهێنێت بۆ ناچاركردنی ئیسرائیلییەكان، تا دەستبەجێ ڕێگری لە توندوتیژیی نیشتەجێبووانی كەناری ڕۆژاوا بكەن و هاوكارییە مرۆییەكان بۆ غەززە زیاد بكەن، لە كاتێكدا چاوەڕێی ئەنجامی هەڵبژاردنەكانی ٢٧ی تشرینی یەكەمی ئیسرائیل دەكەین بۆ دەستپێشخەرییە فراوانتر و گەورەكان. بەڵام، لەسەر مەودای درێژخایەن، من زۆر دڵخۆشم بەو بیرۆكەیەی كە لەلایەن ژمارەیەك لە پسپۆڕان، حكومەتەكان و ناوەندەكانی بیركردنەوەوە خراوەتە ڕوو، كە ناوچەكە پێویستی بە گفتوگۆیەكی فراوانتر هەیە دەربارەی ئاسایش و پێكەوەژیانی ئاشتییانە. ئەو نموونەیەی كە زۆرجار دەهێنرێتەوە پرۆسەی هێلسینكی ساڵی ١٩٧٥ـە كە گەشەی كرد بۆ «كۆنفڕانسی ئاسایش و هاوكاری لە ئەوروپا» و «ڕێكخراوی ئاسایش و هاوكاری لە ئەوروپا» كە تا ئێستاش ماوە. ئەمە وڵاتانی ڕۆژاوا و ڕۆژهەڵاتی، بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و یەكێتیی سۆڤیەتیشەوە، لە لووتكەی شەڕی سارددا بۆ گفتوگۆی ڕووبەڕووی یەكتر كۆكردەوە، بە مەبەستی ڕەواندنەوەی گرژییەكان و پێشخستنی هاوكاری بەسەر دابەشبوونی قووڵی سیاسیدا. توخمێكی سەرەكیی ڕێككەوتننامەكانی هێلسینكی بریتی بوو لە گشتگیری: هیچ وڵاتێكی ئەوروپی بێبەش نەكرا، هەروەها ئەمریكا و كەنەداش ئیمزایان كردبوو.

ئەگەر سۆڤیەت و ئەمریكا و هاوپەیمانەكانیان توانیبێتیان بە كۆمەڵ ڕووبەڕووی كێشە سەختەكان ببنەوە، بۆچی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەتوانن؟ كێشەكە ئەوەیە كە فاكتەری گشتگیری لەلایەن داكۆكیكارانی ئەم شێوازە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پشتگوێ خراوە. هەندێك وڵات پێداگری لەسەر ڕێكخستنی ئەمنی دەكەن بۆ هەمووان بێجگە لە ئێران، هەندێكی دیكە پێداگری لەسەر دوورخستنەوەی ئیسرائیل دەكەن. بێگومان ئێران داوای دوورخستنەوەی ئەمریكا دەكات، لە كاتێكدا هەندێك لە وڵاتانی ناوچەكە بەشداریی خۆیان بەستووەتەوە بە بەشداریكردنی واشنتۆنەوە. بۆ ئەوەی ئەمە هەنگاوێكی جددی بێت، دەبێت هەموو وڵاتانی ناوچەكە، لەوانەش توركیا و ئیسرائیل، لەوێ ئامادە بن. قەیرانی شەڕی ئێستا دەرفەتێك دەڕەخسێنێت، بەڵام دەترسم ئەم دەرفەتە زێڕین و مێژووییە لەدەست بچێت.