مەهاتما گاندی، لە وەڵامی «تاگور»دا دەڵێت: «ئەی ئێشكگرە مەزنەكە، ئەگەر تۆ چاودێریمان نەكەیت و هەڵەكانمان بۆ ڕاست نەكەیتەوە، چۆن بتوانین ئەم ڕێگە سەختە ببڕین؟ بۆت نووسیوم، خەڵكی هیندستان لە خۆشەویستیی تۆ خەڕەك دەڕێسن و لاساییت دەكەنەوە و لە پەیامەكەی پشت «خەڕەك» تێناگەن، بەڵام من دڵنیات دەكەمەوە، دەبێت هەموو تاكێكی هیندستان تێبگات كە ڕستنی خەڕەك واتە سەربەخۆیی».

وتاری «ئێشكگرە مەزنەكە» 13ی ئۆكتۆبەری 1921

 

پەیامی پشتەوەی چەمكی پارتی

گەورەتر لە دامەزراندنی حزبێكی سیاسی

ئەو كاتەی بیرۆكەی دامەزراندنی پارتێك بە ناوی «پارتی دیموكراتی كوردستان» لەلای ڕابەری نەتەوەییمان مستەفا بارزانی دروست بوو، خاڵە لاوازەكانی پاراستنی كۆماری كوردستان دەركەتبوون، هەستی بەوە كردبوو هەتا ئاستی هۆزگەرایی هەڵنەكشێت بۆ ئاستی نەتەوەیی و نیشتمانی، نابینە خاوەنی چارەنووسی خۆمان و، تەنانەت ئەگەر كۆماریش ڕابگەیەنین، ناتوانین بیپارێزین، بۆیە لە هزری بارزانیدا، باشترین ڕێگە بۆ یەكبوون و دەركەوتنی ئیرادەی نەتەوەیی ئەوەیە كە كۆی حزبە سیاسییەكانی ئەو سەردەمە و كەسایەتییە نیشتمانییەكان لەیەك بەرەی فراواندا كۆبكرێنەوە لەژێر ناوی «پارتی دیموكراتی كوردستان»، هەموو پێكەوە «كوردایەتی» بكەن، نەك حزبایەتی، حزب ئامراز بێت، نەك ئامانج.

كەواتە كاتێك باس لە دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەین، باس لە دامەزراندنی حزبێكی سیاسیی نەریتی ناكەین، بەڵكو باسی بەرەیەكی نیشتمانی دەكەین كە ڕەشماڵەكەی ئەوەندە فراوان بێت، جێگەی هەموو حزبە سیاسییەكانی تێدا ببێتەوە و پارتی تەنیا ناوێك نەبێت بۆ حزبێكی سیاسی، بەڵكو ئامراز و هێمایەك بێت بۆ هەموو ماناكانی «سەربەخۆیی و ئازادی». هەموو ئەم مانا شاراوانەی پشتەوەی چەمكی «پارتی» خۆی لەوە بەرجەستە كردووە كە تەنیا ڕێگە بۆ سەرفرازیی كورد و كوردستان، تەنیا یەكبوون و یەكڕیزییە بۆ دەركەوتنی ئیرادەی نەتەوەیی و نیشتمانی، تێگەیشتنیش لەو ئامرازەی كە مستەفا بارزانی ناوی لێناوە «پارتی» و بە هاوشێوەی گاندی داوامان لێدەكات كە دەبێت هەموو كوردستانییەك لە مانای «پارتی» تێبگات. پارتی، واتە یەكبوون و كۆتاییهێنان بە پەرتەوازەیی و ئەمەش واتە «ئازادی و سەربەخۆیی».

مەهاتما گاندی، پێش ئەوەی سەرۆكی پارتی كۆنگرەی هیندستان بێت، لەناو ڕۆحی هەر تاكێكی هیندستاندا شەرعییەتی ڕابەر و باوكی نەتەوەی پێ بەخشرابوو، هەر بۆیە تاگور ڕەخنەی لێدەگرێت و پێی دەڵێت: «لەوانەیە خەڵكی هیندستان لە پەیامەكەت تێنەگەن و تەنیا لەبەر خۆشەویستیی تۆ لاساییت بكەنەوە»، بەڵام گاندی، تاگور دڵنیا دەكاتەوە بەوەی دەبێت هەر تاكێكی هیندستان لەم پەیامە تێبگات كە «خەڕەك» واتە سەربەخۆیی.

ئەم حاڵەتە بۆ مستەفا بارزانی بەو شێوەیەیە، پێش ئەوەی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان بێت، هەر لەساڵی 1943وە كە شۆڕشی دووەمی بارزانی هەڵگیرساند، لەناو ڕۆحی هەر تاكێكی كوردستاندا شەرعییەتی باوكی نەتەوە و ڕابەری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستانی پێبەخشرابوو، هەر بۆیە دوای دامەزراندنی پارتی كە خۆڕسكانە حزبایەتی بووە كوردایەتی و پەرتەوازەیی بووە یەكبوون و یەكڕیزی و هەموو كوردستان باوەشی بۆ «پارتی» كردەوە. بێگومان بەشی هەرە زۆری ئەم پێشوازییە لە «پارتی» بۆ خۆشەویستیی مستەفا بارزانی لەناو دڵی خەڵكی كوردستاندا دەگەڕێتەوە، بەڵام بارزانی، وەك گاندی بەڵێنی دابوو كە دەبێت هەموو تاكێكی كوردستان لە چەمكی «پارتی» تێبگات، ئەمەشی لە پەیامەكەی پاكۆ لە ساڵی 1947 ڕاگەیاند و پێی گوتین پارتی واتە ئامرازێك بۆ «ڕاگەیاندنی كۆماری كوردستانی گەورە».

مستەفا بارزانی، پێش ئەوەی لەگەڵ هەڤاڵەكانی ڕێرەوە مێژووییەكەی پەڕینەوەی «ئاوی ئاراس» ئەنجام بدەن، پێشەوا قازی محەمەد «ئاڵای كوردستان»ی بە ئەمانەت بە مستەفا بارزانی سپاردبوو، بۆیە كاتێك بڕیاری دا، تەسلیم نەبێت و ڕێگەی هات و نەهات بەرەو یەكێتیی سۆڤیەت بگرێتە بەر، ئاڵای كوردستانی وەك ئەمانەت لابوو، ئەركی سەرشانی بوو ئەو ئەمانەتە بپارێزێت، بۆیە بارزانی وەك ڕابەر و باوكی نەتەوەیەكی بێ دەوڵەت لە یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان، بە شێوەیەك ئاراستەی خەباتی گۆڕی كە توانی وەك كورد، بوونی خۆی بسەلمێنێت و لەگەڵ خرۆشۆڤ (سەرۆكی ئەو كاتی یەكێتیی سۆڤیەت) كۆببێتەوە و دۆستایەتی لەگەڵ سەرۆكەكانی دەوڵەتانی جیهانی سێیەم دروست بكات، بەتایبەتی «جەمال عەبدولناسر» كە ئەوكات تەنیا سەرۆك كۆماری میسر نەبوو، بەڵكو وەك ڕابەری هەموو نەتەوەی عەرەب دەناسرا. ئەم هەوڵانەی بارزانی بوونە هۆكاری ئەوەی بارزانی جێگەی ناوی « كورد» بگرێتەوە، ئەمەش بەو مانایەی بارزانی وەك ڕابەر، واتە «ناسنامەی كورد»، بەپێچەوانەشەوە ناسنامەی بارزانی واتە ناسنامەی كورد.

ئەم ئاوێتەبوونەی ناوی « كورد و بارزانی» تەنیا لەو جوگرافیایەدا نەبوو كە پارتی دیموكراتی كوردستانی تێدا دامەزرابوو، بەڵكو گەیشتە ئەو ئاستەی كە هەر چوار پارچەی كوردستان لە پەیامی «پارتی» تێبگەن، هەر بۆیە لە پارچەكانی دیكەی كوردستان «پارتی» دامەزراوە و مستەفا بارزانی وەك هێما و سیمبولی « پارتی» دەستنیشان كرا.

 

گەڕانەوەی مستەفا بارزانی لە ساڵی 1958

قوناغێكی تازەی خەباتی پارتی

دوای شۆڕشی چواردەی تەممووزی 1958 و ڕووخانی ڕژێمی پادشایەتی، بارودۆخێك دروست بوو، كە تیایدا مستەفا بارزانی لە سۆڤیەتەوە چوو بۆ میسر و لەوێش بە فڕۆكەیەكی تایبەت گەڕایەوە بۆ بەغدا، ئەو پێشوازییە گەورە و میللییەی لە فڕۆكەخانی بەغدا بۆی كرا، قۆناغێكی تازەی لە خەباتی پارتی هێنایە ئاراوە، كە ئەویش ئاوێتەبوونی ناوی «پارتی و بارزانی» بوو. دوای گەڕانەوەی لە سۆڤیەت، مستەفا بارزانی بڕیاریدا سەردانی هەموو شارەكانی كوردستان بكات. لەسەردانە مێژووییەكەیدا بۆ شاری سلێمانی، وەك ڕابەر و باوك و پاڵەوانی نەتەوە پێشوازی لێكرا، كۆی سەرۆك هۆزەكانی سلێمانی پشتیوانیی خۆیان بە برووسكە بۆ نارد و لە ڕۆژنامەی ژین بڵاو دەكرانەوە. ئەم دیمەنانە كە ئێستا لە ئەرشیفی ژین و وێنەكانی ئەو سەردەمەدا پارێزراون، ئەوەمان پێدەڵێن كە نەك تەنیا هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگە لە پەیامی «پارتی» تێگەیشتبوون، بەڵكو سەرۆك هۆزەكانیش لە پەیامی «پارتی» تێگەیشتبوون و ئامادە بوون بە ڕابەرایەتیی مستەفا بارزانی پێشمەرگەی «پارتی» بن. ئەم وەرچەرخانە بە درێژایی مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان لە هیچ قۆناغێكدا ڕووی نەداوە و تەنیا ڕابەرایەتی و خۆشەویستیی مستەفا بارزانی لەسەر ئەرزی واقیعی هەر چوار پارچەی كوردستان دروستی كرد.

خۆشەویستیی كۆی خەڵكی كوردستان بۆ ئاوێتەبوونی ناوی « پارتی و بارزانی»، بە تەواوەتی ترسی لە دڵی شوڤێنییە قەومییەكانی عەرەبی عێراقدا دروست كردبوو، یەكەم لەبەر ئەوەی دەسەڵاتدارانی ئەو كاتی بەغدا، ئەفسەری سوپا بوون و بە كودەتا هاتبوونە دەسەڵات و وەك مستەفا بارزانی خاوەنی پێگەیەكی بەهێزی جەماوەری نەبوون، بۆیە لەوە دەترسان یەكبوونی كورد لە دەوری هێمایەك كە پێی دەگوترێت «بارزانی» مەترسی لەسەر دەسەڵاتەكەی ئەوان دروست بكات، هەر بۆیە زۆری نەخایەند لە دەستوورەكەی 1958 پاشگەزبوونەوە و لە 11ی ئەیلوولی 1961 هێرشیان كردە سەر دەربەندی بازیان و دوای ڕووبەڕووبوونەوەی پارتی و هۆزەكان لە سوپای داگیركەر شۆڕشی مەزنی ئەیلوول هەڵگیرسا.

هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول وەك شۆڕشێكی یەكگرتووی سەرتاسەری لە كوردستاندا، تێگەیشتن بوو لە مانای «پارتی»، هەر بۆیە كاتێك پارتی بە ڕابەرایەتیی مستەفا بارزانی بووە پێشەنگی شۆڕشەكە، خەباتی پارتی لە «حزبایەتی»یەوە گۆڕا بۆ «كوردایەتی» و هەوڵەكان بەو ئاراستەیە بوون، كە ناوچە ئازادكراوەكانی شۆڕش بەرەو بە دامەزراوەیی هەنگاو هەڵبگرن، ئەمەش بەو مانایەی دەبێت ئەو دامەزراوانەی ژیانی ڕۆژانەی خەڵك ڕێكدەخەن وەك «دادگا، قوتابخانە، نەخۆشخانە و.. هتد» دابمەزرێن، هەروەها لەسەر ئاستی سیاسیش هاوشانی خەباتی چەكداری، زەمینە بۆ خەباتی دیپلۆماتی خۆش بكرێت و بەرنامەیەك دابنرێت بۆ ئەوەی لەگەڵ حكومەتەكانی عێراق دانوستاندنیان لەسەر بكرێت كە یەكەم هەنگاوی ئەم خەباتە دیپلۆماتییە بەرنامەی نامەركەزی «لامركزیە» بۆ كوردستان بوو.

چەمكی نامەركەزی كە پێشی دەگوترێت «دی – سەنتڕاڵیزم» كە بۆ یەكەمین جار لە مێژووی عێراقدا، شاندی دانوستاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان لە ساڵی 1964 لەگەڵ شاندی حكومەتی عێراق دانوستاندنی لەسەر كردووە، نەمانی سیستمی دەوڵەتی مەركەزی بووە لە عێراقدا. پارتی ئەو شانازییە مێژووییەی هەیە كە بە فەرمی دەوڵەتی مەركەزیی بۆ حوكمڕانیی عێراق نەك هەر ڕەت كردووەتەوە، بەڵكو وایكرد كە حكومەتی عێراق دانیشێت ولەسەر لامەركەزییەت دانوستاندن بكات و لە ئاداری ساڵی 1970 ڕێككەوتنی ئۆتۆنۆمیی كوردستانی لەگەڵ واژۆ بكات.

ناوەرۆكی ئەم ڕێككەوتنە كە بە «ڕێككەوتنی ئادار» ناسراوە، بناغەی دامەزراندنی قەوارەیەكی خۆبەڕێوەبەرە بۆ كوردستانی عێراق كە ئەم ڕێككەوتنە ئەوە فەرز دەكات «عێراق نیشتمانی هاوبەشی كورد و عەرەبە»، ئەمەش یەكێكە لەو بەندانەی دەستووری ساڵی 1958 كە مستەفا بارزانی بە گەرمی پێشوازی لێكرد.

 

سەرۆك بارزانی و

هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی گوڵان

قۆناغە سەختەكەی پارتی

سەرۆك بارزانی لە كتێبی «بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد»، ئاماژەی بەوە كردووە كە دوای ماوەیەكی كەم لە نسكۆی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی 1975، گەیشتووەتە ئەو قەناعەتەی ئەگەر دووبارە دەست بە شۆڕش نەكرێتەوە، ئەوا هەموو دەستكەوتەكانی كوردستان و پارتی لەدەست دەچن، بۆیە پێشنیاری كردووە لەگەڵ كاك ئیدریسی هەمیشە لەیاد بچنە لای مستەفا بارزانی و مۆڵەتی دووبارە هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی لێ وەربگرن، هەر بۆیە دوای وەرگرتنی مۆڵەتەكە لە ئایاری ساڵی 1976 شۆڕشی گوڵان دەستی پێكردەوە.

لەم قۆناغە سەختەی دوای نسكۆ، كە هیچ ترووسكایەكی ئومێد، بوونی نەبوو، بەڵام پارتی هەر ئەو پارتەی مستەفا بارزانی كە دەیان هەزار تێكۆشەری ڕوویان كردبووە ئاوارەیی و پشتیوانی پارتەكەی خۆیان بوون، ئەم پشتیوانییە بەرفراوانە جەماوەرییەی پارتی لە سەرانسەری كوردستان و خەباتی چەكداریی پێشمەرگە قارەمانەكان لە چیاكانی كوردستان، زەمینەی ئەوەیان دروست كرد كە لەساڵی 1979 پارتی كۆنگرەی نۆیەمی خۆی گرێ بدات و لەم كۆنگرەیەدا سەرۆك مەسعود بارزانی وەك سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان هەڵبژێردرا.

ئەركی سەرەكیی سەرۆك مەسعود بارزانی لە دوای كۆنگرەی 9ی پارتی بە پلەی یەكەم ئەوە بوو كە دووبارە ناوماڵی كوردستان یەك بخرێتەوە و هەموو حزبە كوردستانییەكان لەیەك بەرەی نیشتمانی كۆببنەوە و سەنگەرەكانی پێشمەرگە بەرانبەر داگیركەران یەك بخرێن، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی هەلومەرجی سیاسیی ئەو قۆناغە ڕێگر بوو لە دامەزراندنی بەرەیەكی كوردستانی، بەڵام هەوڵەكانی سەرۆك بارزانی و كاك ئیدریسی هەمیشە لە یاد هەر بەو ئاراستەیە بوو، كە ئەگەر هەموو حزبەكانیش لەیەك بەرەدا نەتوانرێت كۆبكرێنەوە، ئەوا دەكرێت وەك بناغەیەك بۆ بەرەیەكی فراوان، چەند حزبێك لە بەرەیەكدا كۆبكرێتەوە، هەروەك چۆن بەرهەمی ئەم هەوڵانە دامەزراندنی بەرەی «جود» بوو كە تیایدا پارتی و چەند حزبێكی كوردستانی پێكەوە كۆكردبووەوە.

لە ناوەڕاستی هەشتاكانی سەدەی ڕابردوو، كاری دڕندانەی ڕژێمی سەدام و بەعس زۆر بە ئاشكرا گەیشتە ئاستی بە سووتماكردنی خاك و جینۆسایدی گەلەكەمان و سڕینەوەی كوردستان لەسەر نەخشە، بۆیە لەم قۆناغە سەختەدا سەرۆك مەسعود بارزانی بە هاوشێوەی ڕابەر مستەفا بارزانی جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە پەیامی «پارتی» واتە یەكبوون و تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە سەختە، بۆیە جارێكی دیكە هەموو هەوڵەكانی چڕكردەوە بۆ ئەوەی بە هەر نرخێك بێت، دەبێت كۆی حزبە سیاسییەكانی كوردستان لەیەك بەرەدا كۆببنەوە. ئەم هەوڵانە لە كۆتایی ساڵی 1986 بە ئاشتبوونەوەی پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانی كۆتاییهات و ڕێككەوتنەكەش لە تاران لەلایەن كاك ئیدریس بارزانی وەك پارتی و هەروەها خوالێخۆشبوو مام جەلال وەك سكرتێری گشتیی یەكێتی واژۆ كرا.

بە واژۆكردنی ئەم ڕێككەوتنە، خۆڕسكانە بەرەی كوردستانی دروست بوو و سەنگەرەكانی پێشمەرگە بەرانبەر یەك دوژمن یەكخران، هاوكات لەسەر ئاستی سیاسیش كار بۆ دانانی پەیڕەو پڕۆگرامی بەرەی كوردستانی دەكرا، هەتا لە ساڵی 1988 بەرەی كوردستانی وەك چەترێك بۆ هەموو حزبە سیاسییەكانی كوردستان بە فەرمی ڕاگەیەنرا و سەرۆك مەسعود بارزانی وەك سەرۆكی بەرە بۆ كاروباری ناوخۆ و خوالێخۆشبوو مام جەلال وەك سەرۆكی بەرە بۆ كاروباری دەرەوە دەستنیشان كران.

ساڵی 1988 لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان، ئەگەر لە هەرە سەختترین و خوێناویترین ساڵەكانی خەبات نەبێت، ئەوا یەكێكە لە هەرە ساڵە پڕ ئازارەكان، هەر لەم ساڵەدا هەڵەبجە و بەشێكی زۆری كوردستان كیمیاباران كران و 10 پرۆسەی ئەنفالی بەدناو لەسەرانسەری كوردستان جێبەجێ كران، بەڵام سەرۆك بارزانی لە داستانی خواكورك لە هەمان ساڵدا بە هەموو جیهانی ڕاگەیاند كە ئیرادەی پێشمەرگە و خەڵكی كوردستان لەوە پتەوترە كە هێرشە دڕندەكانی كیمیاباران و ئەنفالی بەدناوی بەعس و سەدام بیشكێنێت.

 

پارتی و قۆناغی ڕاپەڕین

دامەزراندنی پەرلەمان و حكومەت

هاوكات لەگەڵ ڕاپەڕینی جەماوەریی ئاداری 1991، بەرەی كوردستانی ببووە جێگەی ئومێدی كۆی خەڵكی كوردستان، هەر بۆیە دوای گەیشتنەوەی بەرەی كوردستانی بۆ شارەكان و كردنەوەی بارەگا بە ناوی بەرەی كوردستانی، خەڵك خۆڕسكانە بەرەی بە پێشڕەوی خۆی قبووڵ كرد و فەرمانەكانی بەرەی كوردستانی جێبەجێ دەكرد. لەناو جۆش و خرۆشی ئەم جەماوەرە ڕاپەڕیوە، سەرۆك بارزانی لە یەكەمین پەیامی جەماوەریدا ڕایگەیاند: «دەبێت لە كوردستان دەوڵەتی یاسا دابمەزرێت و هەڵبژاردن بكرێت و لەبەر ڕۆشنایی دەنگی هاووڵاتیان دامەزراوە شەرعییەكان دابمەزرێنەوە». ئەم پەیامە بەرزەی سەرۆك بارزانی كە لووتكەی كامڵبوونی ناسیونالیزمی «دەوڵەت- نەتەوە» بەرجەستە دەكات، تەنیا بۆ كورد نەبوو، بەڵكو بۆ هەموو گەلی كوردستان بوو، بە جیاوازیی ئایین و نەتەوە، ئەمەش لە یەكەمین بڕیاری هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان ڕەنگی دایەوە كە بۆ یەكەمین جار شەش كورسیی كۆتا بۆ پێكهاتەكانی « كلدو سریان و ئاشوور» تەرخان كرا، بەرهەمی ئەم هەڵبژاردنەش ئەوە بوو بۆ یەكەمین جار لە مێژووی كوردستاندا پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان دامەزرا.

لە دوای دامەزراندنی پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ساڵی 1993 پارتی زەمینەسازی كرد بۆ گرێدانی كۆنگرەی 11ی پارتی دیموكراتی كوردستان، هاوكات لەگەڵ زەمینەسازی بۆ ئەم كۆنگرەیە گفتوگۆكان بۆ ڕێككەوتنی حزبی یەكگرتن كە پێكهاتبوون لە «حزبی سۆشیالیستی كوردستان، پارتی گەل، پاسۆك» لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان سەركەوتوو بوون، هەر بۆیە بڕیار درا لەم كۆنگرەی 11 ئەم یەكگرتنە ڕابگەیەنرێت، ئەمەش یەكێك لە ئاواتەكانی سەرۆك بارزانی بووە كە هەموو كات دووپاتی دەكاتەوە، پارتی واتە یەكبوون و یەكڕیزی و نەمانی پەرتەوازەیی.

 

پارتی و قۆناغی دوای 2003

عێراقی نوێ و نووسینەوەی دەستوور

لەساڵی 2002 دوای یەكخستنەوەی پەرلەمان، هەوڵەكان چڕكرانەوە كە پێش ڕووخانی ڕژێمی بەعس، هەوڵ بدرێت دەستووری هەرێمی كوردستان بنووسرێتەوە و بخرێتە گشتپرسییەوە بۆ ئەوەی پەسەند بكرێت، كە بەداخەوە ئەمەیان نەكرا، بەڵام سەرۆك بارزانی و خوالێخۆشبوو مام جەلال لەسەر ئەوە كۆك بوون كە دەبێت پێش ڕووخانی ڕژێمی بەعس و لە كۆنگرەكانی ئۆپۆزیسیۆنی عێراق لەسەر سیستمی داهاتووی عێراق ڕێك بكەون، كە مەبەست «سیستمی فیدڕاڵی»یە و هەروەها لەسەر هێڵە گشتییەكانی دەستووری داهاتووی عێراق ڕێككەوتن بكرێت. بێگومان ئەو ڕێككەوتنە واژۆی لەسەر كرا و پێش ڕووخانی ڕژێمی بەعس جۆرێك لە بەرچاوڕوونی هەبوو.

خاڵی هەرە ئەرێنی لەدوای ساڵی 2003 دامەزراندنی لیستی كوردستانی بوو بۆ بەشداریكردن لە هەڵبژادنەكانی عێراق، هەروەها بوونی فراكسیۆنە كوردستانییەكان بوو لەناو پەرلەمانی عێراقدا، تەباییەكی زۆر گەورەش لە نێوان سەرۆك بارزانی و خوالێخۆشبوو مام جەلال هەبوو، بۆیە كاتێك سەرۆك بارزانی بەشداریی نووسینەوەی ڕەشنووسی دەستووری 2005ی عێراقی دەكرد، نوێنەرایەتیی گەلی كوردستانی دەكرد و بەناوی گەلی كوردستانەوە پێداگری دەكرد، هەر ئەم پێداگرییەش مانەوەی هێزی پێشمەرگەی كوردستانی پاراست و ئەو مافانەی چەسپاند كە ئێستا لە دەستووری عێراقدان، بەڵام زۆربەیان لەلایەن بەغداوە جێبەجێ نەكراون.

پارتی لەم قۆناغەدا هەتا نەخۆشكەوتنی خوالێخۆشبوو مام جەلال، وێڕای جیابوونەوەی بزووتنەوەی گۆڕان و گۆڕینی هاوسەنگیی هێز، بەڵام بەردەوام سەرۆك بارزانی جەختی لەسەر پاراستنی لیستی كوردستانی و فراكسیۆنە كوردستانییەكانی پەرلەمانی عێراق دەكردەوە و لەسەر ئاستی پرۆسەی سیاسیی  كوردستانیش هەمیشە پێداگری لەسەر ئەوە دەكرد، كۆی حزبە سیاسییەكانی كوردستان بەشداری لە پرۆسەی پێكهینانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بكەن، تەنانەت ئەگەر لەسەر شایستەی هەڵبژاردنی پارتی بووبێت ، ئامانج لەم پێداگرییەش ئەوە بوو، ناوماڵی كوردستان یەك بێت، بۆ ئەوەی هەم لەسەر ئاستی كوردستان پرۆسەی حوكمڕانی بەرەو پێشەوە هەنگاو هەڵبگرێت، هەمیش لەسەر ئاستی پرۆسەی سیاسیی عێراق، هێزێكی گەورە بین بۆ جێبەجێكردنی دەستوور و بەدەستهێنانی مافەكانی گەلی كوردستان، بەڵام بەداخەوە دوای نەخۆشكەوتنی مام جەلال ئەم ئاراستەیە ئاستەنگی بۆ دروست بوو و هەتا ئێستاش ئەو ئاستەنگانە چارەسەر نەكراون.

 

شەڕی دژی داعش و ڕیفراندۆم و

خۆڕاگریی پارتی

ساڵی 2024، ساڵی ئاڵۆزبوونی تەواوی پەیوەندییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراق بوو. لە شوباتی ئەو ساڵەدا حكومەتی عێراق پشكی هەرێمی كوردستان لە بوودجەی عێراق بەبێ هۆكار بڕی. لە حوزەیرانی هەمان ساڵدا، تیرۆریستانی داعش مووسڵیان داگیر كرد و لە مووسڵەوە خەلافەتی «دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام»یان ڕاگەیاند. لە 2ی ئاب هێرشیان كردە سەر كوردستان و لە شنگال خوشك و برا ئێزدییەكان جینۆساید كران و بە هەزاران كچ و ژنی ئێزدییان برد و كردیانن بە كەنیزەك، سەرباری هەموو ئەمانەش لەماوەی كەمتر لە دوومانگدا دوو ملیۆن ئاوارە و پەنابەری پارێزگاكانی دیكەی عێراق هاتنە كوردستان و بووە هۆكاری ئەوەی كە ڕێژەی دانیشتووانی كوردستان لە پڕ 19% زیادی كرد.

خاڵی ئەرێنی لەناو ئەو گێژاوە سەختەی شەڕ و پرۆسەی سیاسیدا ئەوە بوو كە پێنج حزبە سیاسییەكەی براوەی هەڵبژاردن «پارتی، گۆڕان، یەكێتی، یەكگرتوو، كۆمەڵ» لە پێكهێنانی كابینەی هەشتەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان بەشدار بوون و جۆرێك لە سەقامگیریی سیاسی و حوكمڕانی دروست كردبوو، لەسەر ئاستی هێزی پێشمەرگەش لە شنگال تا جەلەولا پێشمەرگە سەنگەریان یەك خستبوون و لە دژی یەك دوژمن دەجەنگان كە ئەویش تیرۆریستانی داعش بوون.

سەرۆك بارزانی لە 2ی ئابی 2014 كە تیرۆریستانی داعش هێرشیان كردە سەر شنگال بارەگای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانی گواستەوە سەنگەرەكانی پێشەوەی پێشمەرگە هەر لەوێشەوە ڕابەرایەتیی هەموو بەرەكانی شەڕەكەی دەكرد. ئەم یەكڕیزییەی هێزی پێشمەرگە ورەیەكی ئەوتۆی بە خەڵكی كوردستان دابوو، كە بەرگەی هەموو نەهامەتییەكیان دەگرت و، ئەمە ورە بەرزەی خەڵكی كوردستانیش بووە هاندەرێك كە سەرۆك بارزانی لەگەڵ «باراك ئۆباما»ی سەرۆكی ئەو كاتی ئەمریكا باس لە پڕۆژەی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان بكات، بۆ ئەمەش بە سەرۆكایەتیی شاندێكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ئایاری 2015 لەگەڵ سەرۆك ئۆباما كۆبووەوە و باسی لەم پڕۆژە نیشتمانییە كردبوو، بەڵام لەسەر ئەوە ڕێككەوتبوون كە ئەم پڕۆژەیە دوای كۆتاییهاتنی شەڕی دژی تیرۆریستانی داعش دەستی پێبكرێت.

لەمانگی تشرینی دووەمی 2016 سەرۆك بارزانی سەركەوتنی هێزی پێشمەرگەی بەسەر تیرۆریستانی داعش لە بەرەی كوردستانەوە ڕاگەیاند، بۆیە لە حوزەیرانی 2017 دوای كۆبوونەوەی لەگەڵ كۆی حزبە كوردستانییەكان و نوێنەرانی ئایین و نەتەوە جیاوازەكان، بڕیار درا كە ئەنجومەنی باڵای ڕیفراندۆم پێكبهێنرێت بۆ ئەوەی لە 25ی ئەیلوولی 2027 ڕیفراندۆم ئەنجام بدرێت.

لەم پرۆسە نیشتمانییەدا كە سەرۆك بارزانی ڕابەرایەتی دەكرد، پارتی دیموكراتی كوردستان ببووە سەری ڕمەكە. ڕاستە حزبەكانی دیكەش نەیاندەگوت لە دژی پرۆسەكەن، بەڵام بە كردەیی زۆر باش لەناو پرۆسەكە نەبوون، وێرای هەموو ئەمانەش خەڵكی كوردستان بە هاووڵاتیانی ناوچە دابڕاوەكانی هەرێمی كوردستانیشەوە، بەشدارییان لەم پرۆسە نیشتمانییە كرد و بە ڕێژەی 92.7% دەنگیان بە « بەڵێ بۆ سەربەخۆیی كوردستان» دا.

ئەم پەیامەی سەرۆك بارزانی لە 2017 بە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بە هەموو جیهانی ڕاگەیاند، هەمان ئەو پەیامە بوو كە لە شەستەكانی سەدەی ڕابردوو ڕابەر «مستەفا بارزانی» بۆ یەكەم جار ڕووبەڕوو بە عێراقی گوت: «نامەوێت دەوڵەتی عێراق مەركەزی بێت و دەبێت لامەركەزی بێت». ئەوجا دوای قۆناغی لامەركەزییەت بە مانای « دی- سەنترالیزم» ئەمجارەیان كە لەسەر بنەمای فیدڕاڵیزم لە دەستووری عێراق چەسپێنرا، بەڵام جێبەجێی ناكەن، ئەوا سەرۆك بارزانی بەهەموو جیهانی ڕاگەیاند «چیتر ئێمە ئەمە قبووڵ ناكەین و خۆمان بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆمان دەدەین».

هەڕەشەكانی دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆم لەسەر ئاستی عێراق و هەرێمی و نێودەوڵەتی لە دژی هەرێمی كوردستان، بە جۆرێك بوون كە بێجگە لە سەرۆك بارزانی و پارتی دیموكراتی كوردستان هیچ لایەنێكی سیاسیی دیكە نەبوو كە خۆی لە بەرانبەری بگرێت، بۆیە كاتێك هەڕەشەكان بوون بە جددی و هێرش كرایە سەر كوردستان، وەك بینیمان بەشی هەرە زۆری حزبە سیاسییەكانی كوردستان، یان لەگەڵ حكومەتی عێراق و هێزەكانی حەشدی شەعبی ڕێككەوتنیان كرد، یان هاوسۆزییان بۆ حكومەتی عێراق و هێزەكانی حەشدی شەعبی پیشان دەدا و بانگهێشتیان بۆ هەڵوەشانەوەی حكومەتی هەرێمی كوردستان و دامەزراندنی حكومەتی ئینقازی نیشتمانی دەكرد، بۆیە لەم بارودۆخە سەخت و نابەرابەریی هێزە، سەرۆك بارزانی و پارتی بە تەنیا مانەوە، بەڵام ئیرادەی سەرۆك بارزانی و قارەمانیەتیی هێزی پێشمەرگە و خۆڕاگری جەماوەری كوردستان، وێڕای ئەوەی لە چەندین داستانی مێژوویی وەك «پردێ، سحێلا و مەحموودیە» لووتی داگیركەران شكێنرا، لە هەمان كاتدا لەناو سەنگەرەكانی هێزی پێشمەرگە ئەو دروشمە خۆڕسكە لە دایك بوو كە بە دەنگی بەرز هاواریان دەكرد: «خۆ نەچەمێنن». ئەم دروشمە پڕاوپر مانای پەیامی پشتەوەی چەمكی «پارتی»یە كە ئەویش «كوردستان، یان نەمان»ـە.