(*)

 

لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كە بە گۆڕانی خێرای هاوپەیمانێتییەكان، جەنگە وەكالەتییەكان و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی ڕاستییە جیۆپۆلیتیكییەكان بەهۆی ڕووبەڕووبوونەوە سەربازییەكانەوە دەناسرێتەوە، پەیوەندیی ستراتیژیی نێوان ئێران و توركیا وەك نموونەیەكی سەرنجڕاكێش لە سەقامگیریی ڕێژەییدا دەردەكەوێت. بۆ چەندین دەیە، هەردوو دەوڵەتەكە لە زۆربەی كێڵگە و مەیدانە ناوچەییە گرنگەكاندا ڕكابەریی یەكتریان كردووە، بەڵام بە وریاییەوە خۆیان لە خلیسكان بەرەو جەنگێكی ڕاستەوخۆی سەربازی و ماڵوێرانكەر پاراستووە. ئەم دووركەوتنەوەیەش نەك بەهۆی دۆستایەتی، لێكتێگەیشتنی ئایدیۆلۆژی، یان متمانەی دیپلۆماسییەوەیە، بەڵكو گوزارشتە لە هاوسەنگییەكی ستراتیژیی قووڵ كە تێیدا هەردوو دەوڵەتەكە تێدەگەن كە كێبڕكێی ناوچەیی خزمەت بە بەرژەوەندییەكانیان دەكات، لە كاتێكدا پێكدادانی چەكداری، هەرێمی بێت، یان ڕاستەوخۆ، هەڕەشەیەكی گەورەیە بۆ سەر پایەكانی هەژموونی ڕەهای هەریەكێكیان.

زۆرجار چاودێران ئەم دۆخی بێدەنگییە تەنیا بۆ هاوسەنگیی هێز، بەرپەرچدانەوەی سەربازیی بەرانبەر، یان بەرژەوەندییە بازرگانی و ئابوورییەكان دەگەڕێننەوە، بەڵام ئەم لێكدانەوەیە سەرەڕای لایەنە ڕاستەقینەكەی، ناتوانێت دەست بەسەر ئەو لۆژیكە قووڵ و نادیارەدا بگرێت كە فەرمانڕەوایی ڕەفتاری هەردوو دەوڵەتەكەی كردووە. پەیوەندیی مێژوویی نێوان ئەنقەرە و تاران لە جەوهەری خۆیدا ڕكابەرییەكی تەواو كۆنتڕۆڵكراو، حیساب بۆ كراو و سیستەماتیكە، تێیدا هەریەكێكیان هەوڵ دەدات پانتایی دەسەڵات و هەژموونی خۆی بەبێ تێپەڕاندنی هێڵە سوورەكانی جەنگی ڕاستەوخۆ بەرفراوانتر بكات. ئەمە كێبڕكێیەكی توندە، بەڵام لەسەر بنەمای بەڕێوەبردنێكی دیپلۆماسیی زۆر وردی هاوسەنگ داڕێژراوە، كە ڕێگە لە هەر ئەگەرێكی تێكچوون، پێكدادان و داڕووخانی ناوچەیی دەگرێت.

لە چەق و ناوەندی ئەم هاوسەنگییەدا، جۆرێكی تایبەت لە یەكسانیی هێز بەدی دەكرێت كە هیچ كام لە لایەنە ڕكابەرەكان ناتوانن دۆخەكە بە تەواوی لە بەرژەوەندیی ستراتیژیی خۆیاندا یەكلایی بكەنەوە. كۆماری ئیسلامیی ئێران بە شێوازێكی بەرفراوان و بەردەوام وەبەرهێنانی لە جەنگی ناڕێكخراودا كردووە، ئەمەش لە ڕێگەی پەرەپێدانی مووشەكی بالیستی، تۆڕی بریكارە ناوچەییەكان، هێرشە سایبەرییە مەترسیدارەكان و تەكنیكە جیاوازەكانی جەنگی نائاسایی دەركەوتووە. ئامانجی سەرەكیی ئەم جۆرە توانایانە، بەدەستهێنانی سەركەوتنێكی سەربازیی كلاسیكیی گشتگیر نییە، بەڵكو بەرزكردنەوە و گەیاندنی تێچووی هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەكی سەربازییە بۆ ئاستێكی وا بەرز، كە بەرگەگرتنی لە دەرەوەی توانای بەرانبەر بێت. لە لایەكی دیكەوە، دەوڵەتی توركیا خاوەنی یەكێك لە سوپا پێشكەوتووەكانی ناوچەكەیە كە پشت بە هێزێكی ئاسمانیی مۆدێرن، تەكنەلۆژیای فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی پێشكەوتوو، هێزێكی وشكانیی گەورەی ڕاهێنراو و هاوپەیمانیی ستراتیژیی ناتۆ دەبەستێت، بەم شێوەیە هەر لایەنێك خاوەنی جۆرە توانایەكە كە هێزەكانی بەرانبەر بێبایەخ دەكات، ئەمەش وای كردووە یەكلاكردنەوەی سەربازی كارێكی ئەستەم، ناڕۆشن و وێرانكەر بێت.

ئەم دۆخی ڕێگرییە دوولایەنەیە دەبێتە هۆی ڕاستییەكی پێشوەختەی ستراتیژی: نە تاران و نە ئەنقەرە بڕوایان وا نییە جەنگێكی ڕاستەوخۆ و فراوان لە نێوانیاندا ببێتە هۆی بەدەستهێنانی هێز، دەسەڵات یان ئاسایشی زیاتر بۆیان، چونكە تەنانەت ململانێیەكی سنووردار و كاتییش دەكرێت بە ئاسانی بگۆڕێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیەكی درێژخایەن، كە تەواوی سەرچاوە سەربازییەكانیان بەهەدەر بدرێت، زیانی كوشندە بە ئابووریی ناوخۆیان بگەیەنێت و ڕێگە بۆ دەستوەردانی هێزە دەرەكییەكان خۆش بكات كە دۆخەكە زۆر ئاڵۆزتر دەكەن. بەم پێیە، تێچووی جەنگی ئەگەری زۆر زیاتر دەبێت لە هەر دەستكەوتێكی چاوەڕوانكراو.

هاوكات، هۆكاری جوگرافی ڕۆڵێكی سەرەكی لە چەسپاندنی ئەم هاوسەنگییە ستراتیژییەدا دەگێڕێت. سنوورە شاخاوییە سەختەكانی نێوان ئێران و توركیا لە مێژوو و لە پراكتیكدا، یەكێك لە بەهێزترین بەربەستە سرووشتییەكان لە كیشوەری ئۆراسیادا پێك دەهێنن، هەر ئۆپەراسیۆنێكی سەربازیی بەربڵاو بەناو ئەم تۆپۆگرافییە پڕ لە ئاستەنگەدا پێویستی بە دابینكردنی سەرچاوەی لۆجستیی زەبەلاح دەبێت و هێزە هێرشبەرەكان هەمیشە ڕووبەڕووی مەترسی و بەربەستی مەیدانیی گەورە دەكاتەوە. سەرەڕای ئەوەی تەكنەلۆژیای سەربازیی هاوچەرخ زۆربەی لایەنەكانی جەنگی مۆدێرنی گۆڕیوە، بەڵام جوگرافیا هێشتا سنوورداركردنێكی توند دەسەپێنێت كە ناتوانرێت بە ئاسانی پشتگوێ بخرێت، چونكە سنوور لێرەدا زۆر سەختە، دابینكردنی پێداویستییەكان تێیدا دژوارە و پاراستنی ناوچە كۆنتڕۆڵكراوەكان زۆر قورسترە. لێرەوە، جوگرافیا خۆی وەك فاكتەرێكی ڕێگری سەربەخۆ نیشان دەدات.

مێژووش ڕەگەزێكی دیكەی بنەڕەتی بۆ جێگیركردنی ئەم سەقامگیرییە دەستەبەر دەكات. بە پێچەوانەی زۆرێك لە ململانێ و ڕكابەرییە هاوچەرخەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، كێشەی سنووریی نێوان ئێران و توركیا پێش چەندین سەدە بە تەواوی یەكلایی كراوەتەوە. ئەو سنوورانەی كە دوای كۆتاییهاتنی ململانێ مێژووییەكانی عوسمانی و سەفەوی جێگیر بوون، بوونەتە یەكێك لە چەسپاوترین و پارێزراوترین سنوورە نێودەوڵەتییەكان لە تەواوی ناوچەكەدا، هەرچەندە هەردوو دەوڵەت لە دەرەوەی سنوورە فەرمییەكانیاندا بەردەوام كێبڕكێی قورسیان لەسەر هەژموون و نفووز كردووە، بەڵام هیچ لایەكیان بە جددی گومانی لە شەرعییەتی خودی سنووری هاوبەش نەكردووە. ئەم جێگیرییە مێژووییە یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی شەڕی نێوان دەوڵەتانی لابردووە، بەمەش ڕكابەریی نێوانیان لە ململانێی خاكەوە گۆڕاوە بۆ ململانێ لەسەر نفووز، ئەم جیاوازییەش گرنگە، چونكە نفووز توانای دانوستانی هەیە، بەڵام كێشەی سەر خاك بە دەگمەن سازشی لەسەر دەكرێت.

ئێران و توركیا وەك دوو دەوڵەتی لێهاتوو لە بەڕێوەبردنی كێبڕكێ ناڕاستەوخۆكاندا دەردەكەون، كە ئەم تایبەتمەندییە بە ڕوونی لە گۆڕەپانی سووریادا ڕەنگی داوەتەوە. لەوێدا تاران و ئەنقەرە لە كاتی پاڵپشتیكردنی بەرە دژبەیەك و جیاوازەكاندا، پەیڕەوی ئامانجی سیاسیی جیاوازیان دەكرد و ڕەخنەی توندیشیان لە هەنگاوە هەرێمییەكانی یەكتری دەگرت. سەرەڕای ئەمەش، هەردوو پایتەخت لە چەندین وێستگەدا لێهاتوویی دانوستاندن و لێكتێگەیشتنیان نیشان دا، كاتێك گرژییەكان دەبوونە هەڕەشە لەسەر ئاسایش و سەقامگیریی گشتیی ناوچەكە، ئەم هاوكێشە عەقڵانییە لە وڵاتانی عێراق، باشووری قەوقاز و ئاسیای ناوەڕاستیشدا بە هەمان شێوە دووبارە بووەتەوە. لێرەوە، لە جیاتی پەنابردن بۆ پێكدادان و ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی ڕاستەوخۆ، هەردوو وڵات كەرەستەی كارای دیپلۆماسی، هەماهەنگیی هەواڵگری، هاوبەشە ناوخۆییەكان، وەبەرهێنانی فراوانی ئابووری و فشارە سیاسییەكان بەكار دەهێنن، بەمەش جەنگە وەكالەتییەكان بوونەتە جێگرەوەیەك بۆ پێكدادانی ڕاستەوخۆی نێوان سوپاكانیان.

فاكتەری گرنگی ئابووریی ئەم جۆرە لە ڕەفتار هێندەی دیكە بەهێز دەكات. سەرەڕای سزاكانی سەر تاران و تەنگژە دیپلۆماسییەكان و قەیرانە جۆراوجۆرە هەرێمییەكان، بازرگانیی نێوان تاران و ئەنقەرە وەك بەهایەكی ستراتیژیی گەورە بۆ هەردووكیان پارێزگاری لێ كراوە. هەناردەكردنی بەردەوامی وزە، ئاڵوگۆڕی بازرگانیی سەر سنوورەكان، ڕێڕەوەكانی گواستنەوەی كەلوپەل و پەیوەندییە داراییەكان، زەمینەی بەرژەوەندییەكی گشتیی هاوبەش دروست دەكەن، كە هیچ كامیان نایانەوێت بە ئاسانی دەستبەرداری بن. توركیا لە چەندین وێستگەی گۆشەگیریی نێودەوڵەتیدا دەروازەیەكی گرنگی بازرگانی بووە بۆ ئێران، هاوكات ئێرانیش وەك سەرچاوەیەكی سەرەكیی دابینكردنی وزە بۆ پێداویستییەكانی ئابووریی توركیا ماوەتەوە. جەنگ بە سرووشتی خۆی ئەم پەیوەندییانە بە خێرایی لەناو دەبات و تێچوویەكی دارایی گەورە دەسەپێنێت كە پێناچێت سەركردایەتیی هیچ لایەكیان ئامادەی بەرگەگرتنی بن.

لە لایەكی دیكەوە، ژینگەی نێودەوڵەتیی فراوانتر هاندەر نییە بۆ بەرپابوونی هیچ پێكدادانێكی سەربازیی ڕاستەوخۆ لە نێوان هەردوولادا، ئەگەرچی ئەندامێتیی فەرمیی توركیا لە هاوپەیمانێتیی ناتۆدا بەو مانایە نییە كە ئەم هاوپەیمانێتییە بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیكی لە هەموو بارودۆخێكدا دەستوەردان دەكات، بەڵام ئەم پرسە هاوسەنگییە ستراتیژییەكانی ئێران بە قووڵی دەگۆڕێت، چونكە هەر هێرشێك بۆ سەر خاكی توركیا، ئەگەری تێوەگلانی هێزە ڕۆژئاواییەكان دەهێنێتە ئاراوە، ئەمەش مەترسییەكان بۆ سەر تاران بە ڕێژەیەكی زۆر بەرز دەكاتەوە، لەبەر ئەوە سەركردایەتیی ئێران مەیلی هەیە خۆی لە هەر پێكدادانێك بەدوور بگرێت كە ببێتە هۆی یەكگرتنی چەندین نەیار لە دژی، ئەم ناڕوونییە ستراتیژییە بە تەنیا خۆی، هۆكارێكی توند و كارایە بۆ ڕێگریكردن لە هەڵگیرسانی جەنگ، بەڵام ڕەنگە گرنگترین فاكتەر كە هەندێك جار كەمتر بایەخی پێ دەدرێت، ئەوە بێت كە هەردوو ڕژێمەكە لە یەك ئەولەوییەتی باڵای هاوبەشدا یەك دەگرنەوە، كە ئەویش مانەوەی دەسەڵاتەكەیانە. سەرەڕای جیاوازییە قووڵە ئایدیۆلۆژی و سیاسییەكانیان، هیچ كام لە سەركردایەتییەكان ئەوی دیكە وەك هەڕەشەیەكی بوونگەرایی نابینێت كە پێویستی بە لەناوبردنی سەربازی هەبێت. ئێران هەوڵ دەدات هاوكات لەگەڵ فراوانكردنی نفووزی هەرێمیدا پارێزگاری لە ڕژێمە شۆڕشگێڕییەكەی بكات، لە كاتێكدا توركیا بەدوای سەربەخۆیی ستراتیژی، سەركردایەتیی ناوچەیی و بەهێزكردنی پەیوەندیی ئابووریدا دەگەڕێت لە چەندین جێگەی جیاوازدا. ئەم ئامانجانە زۆرجار بەریەك دەكەون، بەڵام پێویستیان بە لەناوبردنی لایەنی بەرانبەر نییە، ململانێی نێوانیان لەسەر بوار و هەژموونە، نەك لەسەر بنەمای مان و نەمان.

ئەمەش ڕوونكردنەوەی ئەوە دەدات بۆچی بە دەگمەن قەیرانەكانی نێوان تاران و ئەنقەرە دەگەنە ئەو قۆناغە تەقینەرەوەیەی لە ناوچەكانی دیكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەیانبینین. گرژییە سیاسییەكان بەرز دەبنەوە، ململانێ وەكالەتییەكان توندتر دەبن، گوتاری دیپلۆماسیش زبر دەبێت، بەڵام پاشان هەردوو وڵات بە شێوەیەكی پلەبەندی دەگەڕێنەوە بۆ دانوستان و كۆنتڕۆڵكردنی بارودۆخەكە، چونكە هیچ لایەكیان كێبڕكێ وەك پاساوێك بۆ جەنگێكی گشتگیر نابینێت.

دەرئەنجام ئەوەیە كە ئێران و توركیا تا ڕادەیەكی زۆر سەركەوتوو بوون لە داڕشتنی لێكتێگەیشتنێكی ستراتیژیی نەنووسراودا. ئەوان ڕكابەری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا قبووڵ دەكەن، تەحەددای نفووزی یەكتری دەكەن و پاڵپشتی بەرەی جیاواز دەكەن، بەڵام لە هەمان كاتدا دەرك بەوە دەكەن كە پاراستنی هاوسەنگیی گشتی بەهادارترە لە تێكدانی بە زەبری هێز. ئەم تێگەیشتنە نەنووسراوە خۆی لەبەردەم شۆڕش، كودەتا، جەنگە ناوچەییەكان، گۆڕانی بەردەوامی هاوپەیمانێتییەكان و گۆڕانكارییەكانی سیستمی نێودەوڵەتیدا پاراستووە.

لە ڕۆژهەڵاتێكی ناوەڕاستدا كە زۆرجار ئاڵۆزییەكان تێیدا زاڵن، پەیوەندیی نێوان ئێران و توركیا وەك نموونەیەكی دەگمەن لە ڕكابەرییەك دەردەكەوێت كە بە ستراتیژ كۆنتڕۆڵ كراوە، نەك بە سۆز و كاردانەوەی هەڵچوو. ململانێی نێوانیان ڕاستەقینە، بەردەوام و هەندێك جار توندە، بەڵام بەهۆی تێگەیشتنێكی هاوبەشەوە بە جێگیری دەمێنێتەوە، تێگەیشتنێك كە پێیوایە جەنگی ڕاستەوخۆ هەردوولا لاواز دەكات و دەرفەت بۆ هێزەكانی دیكە دەڕەخسێنێت. ئەم فاكتەرەش، زیاتر لە هەر هۆكارێكی دیكە، ئەوە دەسەلمێنێت كە چۆن یەكێك لە كۆنترین ڕكابەرییە مێژووییەكانی ناوچەكە، لە هەمان كاتدا توانیویەتی وەك یەكێك لە جێگیرترین و پێشبینیكراوترین هاوكێشە سیاسییەكانی جیهانی ئەمڕۆ بمێنێتەوە.

 

(*)

زانکۆی یێڵ