لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا، عێراق لەنێوان قەیرانە سیاسی، ئابووری و ئەمنییە یەک لە دوای یەکەکاندا ژیاوە. هەرچەندە هەندێک جار توانیویەتی لە قۆناغە قورسەکان تێپەڕێت، بەڵام هێشتا کێشەی سەرەکی ماوە، ئایا سیستمی سیاسی دەتوانێت لە لۆژیکی دابەشکردنی دەسەڵات بگوازرێتەوە بۆ لۆژیکی بنیاتنانی دەوڵەت؟
ئەم پرسیارە تەنها بابەتێکی سیاسی نییە، بەڵکو دیاریکەری ئایندەی سەقامگیری، گەشە و شوێنی عێراق لە ناوچەکەدایە.
عێراق و سەرووەری یاسا
ئەمڕۆ عێراق ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی چارەنووسساز دەبێتەوە سەبارەت بە چەمکی دەوڵەت و سەروەری یاسا، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە پرسی چەک لە دەرەوەی کۆنترۆڵی دامەزراوە فەرمییەکان.
لە ماوەی داهاتوودا، توانای حکومەت بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتی دەوڵەت و ملکەچکردنی هەموو هێزە چەکدارەکان بۆ یاسا و دەستوور، تاقیکردنەوەیەکی ڕاستەقینەی بەهێزی دامەزراوەکانی دەوڵەت دەبێت.
ئەمە لە کاتێکدایە کە بابەتی چەکی لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکان و جێبەجێکردنی یاسا، هێشتا لە گرنگترین بابەتە کەمتەرخەمییەکانی دەوڵەتی عێراقن و کاریگەرییان لەسەر بڕیاردانی سیاسی، سەقامگیری و دڵنیایی هاووڵاتیان هەیە.
بەڵام ئەم پرسە بێ ئاڵۆزییە سیاسی و ئەمنییەکان نییە، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی پەیوەندیی بەشێک لە هێزە چەکدارەکان بە دەسەڵاتدارانی ناوچەیی. بۆیە، چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە پێویستی بە دیالۆگی سیاسی ناوخۆیی، متمانەسازی نێوان لایەنەکان و ڕێبازێکی هەنگاو بە هەنگاو هەیە کە لە یەک کاتدا سەقامگیری وڵات بپارێزێت و دەسەڵاتی یاسا بەهێز بکات.
قەیرانی دارایی
لە بەرەی ئابووریشدا، ئەو قەیرانە داراییانەی عێراق ڕووبەڕووی دەبێتەوە، بەهۆی کەمی سەرچاوەکانەوە نییە؛ بەڵکو کێشەی بنەڕەتی لە شێوازی بەڕێوەبردنی ئەم سەرچاوانەدایە.
عێراق خاوەنی سامانە سروشتی بەرفراوانە، شوێنێکی ستراتیژی و سەرمایەیەکی مرۆیی گەورەیە، بەڵام بەردەوامبوونی پشتبەستن بە داهاتی نەوت و کەمی گەشەپێدانی کەرتی تایبەت، ئابووری وڵات بەرامبەر گۆڕانکاری نرخی نەوت لاواز کردووە.
بۆیە، عێراق پێویستی بە سەقامگیری سیاسی و دامەزراوەی کاراتر هەیە کە توانای بەکارهێنانی سامانی نیشتیمانی بۆ پڕۆژەی گەشەپێدانی ڕاستەقینە هەبێت، بە شێوەیەک کە سوودی بۆ هاووڵاتیان بگەیەنێت و بنەمایەکی بەهێز بۆ ئابوورییەکی جۆراوجۆر دابین بکات.
بەغدا و هەولێر
پەیوەندی نێوان بەغدا و هەولێر بە یەکێک لە پرسە کاریگەرەکان ماوەتەوە کە زۆر بابەت چارەسەر نەکراوە، کە ئایندەی دەوڵەتی عێراق لە خۆ دەگرێت.
لێکتێگەیشتن لە نێوان حکومەتی فیدراڵی و هەرێمی کوردستان لەسەر بابەتە دەستووری، ئابووری و ئەمنییەکان، بنەڕەتییە بۆ سەرکەوتنی تاقیکردنەوەی فیدراڵی.
بابەتەکانی وەک دابەشکردنی داهاتی نەوت، موازەنە و جێبەجێکردنی ماددە دەستوورییەکان، هێشتا لە گرنگترین خاڵە ناکۆکەکانی نێوان هەردوو لایەنن. چارەسەری ئەم کێشانە دەتوانێت ببێتە بنەمایەک بۆ دروستکردنی متمانەی زیاتر و بەهێزکردنی هاوبەشبوونی ناوخۆیی.
شەراکەتی ڕاستەقینەی نێوان هەردوولا دەتوانێت ببێتە مۆدێلێک بۆ بەڕێوەبردنی فرەچەشنی عێراق، لە کاتێکدا بەردەوامبوونی ناکۆکییەکان دەتوانێت توانای وڵات بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە ناوخۆیی و دەرەکییەکان لاواز بکات.
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
دۆخی عێراق ناتوانرێت لە ژینگەی ناوچەیی دەوروبەری جیابکرێتەوە. پێگەی عێراق وای لێدەکات ببێتە فاکتەری حیساباتی زۆرێک لە وڵاتان.
ئەمەش بەغدا ناچار دەکات سیاسەتێکی دەرەکی هاوسەنگ بنیات بنێت کە پەیوەندییەکانی لەگەڵ لایەنە جیاوازەکاندا بپارێزێت، لە هەمان کاتدا سەروەری نیشتمانی خۆی بپارێزێت و نەهێڵێت عێراق ببێتە گۆڕەپانێک بۆ ململانێی ئەوانی دیکە.
ئەو پرسیارە بنەڕەتییەی ئەمڕۆ لەبەردەم عێراقدایە بە سادەیی ئەوە نییە: کێ حوکمڕانی دەکات؟ بەڵکو دەوڵەت چۆن بەڕێوەدەبرێت؟
ئەو فرەچەشنییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەی کە تایبەتمەندە بە عێراق، ئەگەر لە چوارچێوەیەکی دامەزراوەیی بەڕێوەبچێت، دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی هێز؛ بەڵام ئەگەر بە دیلی ململانێ و ڕکابەرییەکانەوە بمێنێتەوە، دەتوانێت ببێتە خاڵی لاوازی.
پڕۆژەیەکی نیشتمانی
ئەمڕۆ عێراق لە بەردەم هەڵبژاردنێکی مێژووییە. بەردەوامبوون لە لۆژیکی ململانێ و دابەشکردنی دەسەڵات، واتە درێژەدان بە قەیرانەکان؛ بەڵام هەڵبژاردنی لۆژیکی دەوڵەت، بە مانای دامەزراندنی یاسا، بەهێزکردنی دامەزراوەکان و پێشخستنی بەرژەوەندی نیشتمانی لەسەر هەر بەرژەوەندییەکی ترە. سەرکەوتنی ئەم هەنگاوە تەنها بەرپرسیاری حکومەت نییە، بەڵکو پێویستی بە هاوبەشبوونی هێزە سیاسییەکان و کۆمەڵگەی عێراقی هەیە. ئایندەی عێراق لەو بڕیارەدایە کە ئایا دەوڵەت دەبێتە چوارچێوەی هەمووان و دامەزراوەکان سەروەری بکەن، یان ململانێی دەسەڵات هەروا چارەنووسی وڵات دیاری دەکات.