مامۆستا مەلا محەمەد مەلا ئیسماعیل مەلا مەحموود، لە بنەماڵەی مەلازادەكانی شێخ وتمانی چۆمانە. لە ناوەڕاستی شەستەكانەوە لە خزمەت باوكیدا دەستی بە خوێندن كردووە، قۆناغەكانی سوختایەتی و موستەعیدایەتی لە باڵەكایەتی، ڕواندز، هەولێر و پیرانشار خوێندووە. زانستە ئیسلامییەكانی لای مامۆستا مەلا سەید محەمەد پیرداود و مەلا ساڵحی ئەختەری تەواو كردووە و ئیجازەی مەلایەتیی وەرگرتووە. لە ساڵی ١٩٩٧ تا ٢٠١٢ بڕیاردەری لێژنەی باڵای فەتوای بووە و ئێستاش ئەندامی ئەنجومەنی فەتوایە. بۆ قسەكردن لەسەر ڕۆڵی زانایانی ئیسلامی و نیشتمانپەروەری و پێكەوەژیان و ئاشتیی كۆمەڵایەتی، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵ ساز كرد.

 

* چۆن دەڕواننە ڕۆڵی مێژوویی زانایانی ئایینیی ئیسلامی كوردستان لە بەستنەوەی نێوان باوەڕی ئایینی و خۆشەویستیی نیشتماندا وەك پێشەنگێكی گرنگی هۆشیاریی نەتەوەیی؟

- مامۆستایانی ئایینی توێژێكی ڕەسەن و هەڵقوڵاوی نێو ناخی گەلی كوردن. ئەوان لە تەواوی قۆناغە هەستیارەكانی ژیانی مرۆڤدا، لە بێشكەی لەدایكبوونەوە تا دواساتەكانی گۆڕ، هەمیشە لەگەڵ گەلەكەیان ژیاون. هەر لە سەرەتای لەدایكبوونەوە بە گوتنی بانگی پێشوازی، ناونانی منداڵ، چارەسەركردنی گرێی زمانی منداڵ، تا هاوسەرگیری، دابەشكردنی دادپەروەرانەی میرات و دواجاریش لە كاتی مردندا، هەمیشە ئامادەییان هەبووە و هۆكاری سەرەكیی ڕێپیشاندانی خەڵكی بوون. لەبەر ئەوە، زانایانی ئایینی دڵسۆزترین و خەمخۆرترین چینی پێشەنگی كۆمەڵگەن كە هەمیشە بەشداریی ساتی شادی، جەژن، كارەسات و شیوەنی هاونیشتمانییانی خۆیان بوون لەم خاكەدا.

لە لایەكی دیكەوە، ئەم توێژە زیاتر لە هەر چینێكی دیكە لە ناوچەكەدا هەستیان بە چەوسانەوەی نەتەوەیی كردووە، هەر بۆیە لە مێژوودا هەمیشە پێشەنگی جووڵانەوە نیشتمانی و وڵاتپەروەرییەكان بوون، بۆ ئەوەی كوردیش هاوشێوەی نەتەوەكانی دیكە ببێتە خاوەنی كیان و دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی. ئەگەر بە ویژدانەوە سەیری مێژووی هەر چوار پارچەی كوردستان بكەین، دەبینین زۆربەی هەرە زۆری كادرە پێشەنگەكانی خەباتی نەتەوەیی مامۆستایانی ئایینی بوون، بەتایبەتی لە شۆڕشی ئەیلوولدا، كەم بنكە و بارەگای هێزی پێشمەرگە هەبوو كە زانایەكی ئایینی نیشتمانپەروەری لێ نەبێت، تەنانەت سەركردایەتیی شۆڕش بۆ بەڕێوەبردنی كاروباری گرنگی خەبات هەمیشە پشتیان بە ڕێنمایی ئەوان بەستووە. ئەم ڕاستییە مێژووییە حاشاهەڵنەگرانەش هاوشانی پێگە مەعنەوییەكەیان، ڕۆڵی گرنگ و كاریگەری بێهاوتای ئەوان بۆ هەمیشە لە مێژووی ئێمەدا بە زیندوویی دەهێڵنەوە.

* هەڵوێستی مێژوویی مامۆستایانی ئایینی بەرانبەر ستەمی ڕژێمەكانی عێراق چی بوو، بنەما شەرعی و ئەخلاقییەكانی ئەم ڕەتكردنەوەیە لە چییەوە سەرچاوەی گرتبوو؟

- لە ڕاستیدا، ئایین و نیشتمانپەروەری بە تەواوی پێكەوە بەستراونەتەوە و تێكهەڵكێش كراون لەگەڵ خۆشەویستیی خاك و وڵاتدا، چونكە هیچ گومانێك لەوەدا نییە كە ئەگەر مرۆڤێك لە نیشتمانی خۆی بێبەش بێت و وەك ئاوارەیەكی بێدەسەڵات و سەرگەردان هەر ڕۆژە لە شوێنێك بژی، ناتوانێت وەك پێویست پەرستش و ئەركە ئایینییەكانی خۆی بە تەواوی بەجێ بگەیەنێت، بۆیە لێرەدا مامۆستایان و زانایانی ئایینی هەمیشە بەرگرییان لە خاك و نیشتمان كردووە و بەردەوام بە كۆمەڵگەیان گوتووە كە «خۆشەویستیی نیشتمان بەشێكە لە ئیمان». ئەوان بەردەوام ئەم ڕاستییەیان دووبارە كردووەتەوە و سەدان بەڵگە و نموونەیان بۆ هێناوەتەوە، وەك چۆن ئاماژەیان بەوە كردووە كە خۆشەویستیی وڵات ڕەگێكی قووڵی لە فەرموودە و ڕێبازی پێغەمبەری مەزندا (د.خ) هەیە. كاتێ پێغەمبەری ئازیزمان لە مەككە بە هۆی ڕاگەیاندنی پەیامی حەق و ئایینی ئیسلام ناچار بە كۆچكردن و دەربەدەری كرا، لەو كاتەدا پێش ئەوەی بە تەواوی لە مەككە دەرچێت، ئاوڕێكی لە چیاكانی مەككە دایەوە و فەرمووی: «بە خودا، تۆ خۆشەویستترین خاكیت لەلای من، ئەگەر ناچار نەكرامایە، هەرگیز تۆم بەجێ نەدەهێشت». كەواتە ئەم خۆشەویستییە مەزنە بۆ خاك و نیشتمان، ڕەگێكی قووڵ و مێژوویی هەیە، كە بە تەواوی لە بنەماكانی خودی ئایینی پیرۆزەوە سەرچاوەی گرتووە و پارێزراوە.

* چۆن هەڵسەنگاندن بۆ ڕۆڵی مێژوویی حوجرەی كوردەواری دەكەن لە پاراستنی زمانی كوردی و پێگەیاندنی سەركردەی سیاسی و نیشتمانپەروەر بۆ كوردستان؟

- ئەگەر سەرنج بدەین، لەڕاستیدا ڕۆڵی حوجرە گەلێك گرنگ و بەرچاو بووە، ڕوونیشە ئەگەر مێژوونووس، یان مێژووزانێكی بەویژدان بە مێژووی نەتەوەی كورددا بچێتەوە، بە ڕاستی دەبینێت كە ئەگەر ڕۆڵی حوجرە و پێگەی مەلا لێ داببڕیت، بەو مانایە دێت كە هیچ شتێكی ئەوتۆ بۆ نەتەوەی كورد نامێنێتەوە كە پشتی پێ ببەستێت، چونكە دەبینین سەرجەم شاعیرە مەزن و ناودارەكانی كوردستان، لە ئەحمەدی خانییەوە بگرە تا مەلای جزیری، نالی، وەفایی، مەحوی، قانیع و تەنانەت مامۆستا هەژار و هێمن، كە لە گەورەترین ئەدیبانی نیشتمانن، هەموویان هەر دەرچووی حوجرە بوون، كەواتە لێرەدا ئەگەر بە وردی بنوڕین، بە ڕاستی دەكرێت بڵێین نەتەوەی كورد بە شێوەیەكی گشتی هیچ گومانی تێدا نییە كە قەرزارباری فەزڵ و خزمەتی مزگەوت، حوجرە، تەكیە و خانەقاكانە.

* تا چەند پێویستە لە ئەمڕۆدا ڕۆڵی مێژوویی مامۆستایانی ئایینی بۆ پاراستنی شیرازەی كۆمەڵگە و چەسپاندنی زیاتری ئاشتیی كۆمەڵایەتی سەرلەنوێ زیندوو بكرێتەوە؟

- مامۆستایانی ئایینی لە گەڕەك و گوندەكاندا ڕۆڵێكی بنەڕەتی دەگێڕن لە چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكاندا، چ لەسەر ئاستی ناكۆكیی خێزانیی نێوان هاوسەران بێت، یان ململانێی نێوان هۆزەكان و پرسی دابەشكردنی میرات، ئەوان هەمیشە پێشەنگی چاكەكاری و ناوبژیوانیی ئاشتەوایین، بەردەوام داوای لێبوردەیی و تەبایی دەكەن، ئەمەش وای كردووە ببنە كڵاوڕۆژنەیەك بۆ پاراستنی بارودۆخی دەروونی و جێگیربوونی ئاشتیی كۆمەڵایەتی لە نێوان هاووڵاتیاندا.

لەلایەكی دیكەوە، ئەم ڕۆڵە مرۆیی و ئاشتەوایییە، بنەماكەی لە سەرچاوە زانستی و شەرعییەكانی ئیسلامەوە (قورئان و فەرموودە) سەرچاوە دەگرێت، كە گرنگییەكی تایبەت بە ماف و كەرامەتی ئافرەتان دەدەن. لە قورئانی پیرۆزدا، سوورەتێكی تەواو بە ناوی سوورەتی (النساء) تایبەت كراوە بە ڕێكخستنی كاروباری ژنان. پێغەمبەریش (د.خ) لە فەرموودەیەكدا زۆر گرنگیی بە پاراستنی پێگەیان داوە، كاتێك دەفەرموێت: «ما أكرمهن إلا كریم وما أهانهن إلا لئیم»، كە ڕێزگرتن لە ئافرەت دەكاتە پێوەری بەڕێزیی مرۆڤ. هەروەها لە وتاری ماڵاواییدا وەك وەسیەتێكی گرنگی مێژوویی فەرموویەتی: «استوصوا بالنساء خیرا» بۆ هۆشیاركردنەوەی موسڵمانان بە ڕێزگرتنیان.

هاوكات، قورئانی پیرۆز هاوسەران ڕادەسپێرێت كە بە شێوازێكی شایستە ژیان بەسەر بەرن لەژێر چەتری فەرمانی «وعاشروهن بالمعروف». تەنانەت ئەگەر لە كاتێكدا لێكتێنەگەیشتن و نەگونجاندنیش ڕوو بدات، قورئان دەروازەیەكی مرۆیی بۆ چارەسەر دادەنێت لە ڕێگەی بنەمای «فإمساك بمعروف أو تسریح بإحسان»، بەو مانایەی هاوسەران، یان بە شێوازێكی جوان و پڕ لە مێهرەبانی پێكەوە بەردەوام بن، یانیش لە كاتی جیابوونەوەدا بە شێوازێكی ئاشتییانە و بە بێ دوژمنكاری لێك جیا ببنەوە، لەگەڵ زامنكردنی تەواوی مافە شەرعی و داراییەكانی ئافرەت بە بێ غەدر لێكردنیان.

بە كورتی، ئایینی ئیسلام بە دەیان بەڵگەی شەرعیی پارێزگاری لە پێگەی مرۆیی ئافرەت كردووە، پیاوانی ئایینییش لە كۆمەڵگەی كوردیدا هەمیشە كاراكتەری سەرەكین بۆ جێبەجێكردنی ئەم بەها قورئانی و ئینسانییانە و چارەسەركردنی كێشەكان لە پێناو چەسپاندنی تەبایی لە ناو خێزاندا.

* هەڵسەنگاندنتان چییە بۆ ڕۆڵی مامۆستایانی ئایینی لە ڕێگریكردن لە توندڕەویی گەنجان و برەودان بە فیكری میانڕەوی و پێكەوەژیان لە كوردستاندا؟

- كوردستان لە مێژووی دێرینی خۆیدا هەمیشە مەڵبەندێكی گرنگ و فرەئایینی بووە، پەیڕەوانی ئایینە جیاوازەكانی وەك مەسیحی، ئێزدی، زەردەشتی و تەنانەت جوولەكەكانیش لەم نیشتمانە دێرینەدا بە ئاشتی، تەبایی و پێكەوەژیانی ڕاستەقینە ژیاون، لە چەندین ناوچەی جیاوازی كوردستان وەك عەنكاوە، شەقڵاوە، دیانا و سلێمانی، خەڵك بەبێ هیچ جیاوازییەكی ڕەگەزی، یان ئایینی، پێكەوە سەرقاڵی بازرگانی، كڕین، فرۆشتن و مامەڵەی ڕۆژانەیان بوون و ڕێزێكی گەورەیان لە یەكتر گرتووە، بە جۆرێك هیچ پێشێلكارییەك بەرانبەر بە مافی كەسانی دیكە نەكراوە.

سەبارەت بە كاریگەریی توندڕەویی ئێستای هەندێك گرووپ لەسەر ئیسلام، پێویستە بڵێین ئەم بیركردنەوە توندئاژۆییە نەك تەنیا زیان بە ئیسلام و مرۆڤایەتی دەگەیەنێت، بەڵكو لە ناوخۆی خۆشیاندا بووەتە هۆی لێكترازانێكی گەورە. لەم سەردەمەدا كە بە سەردەمی تەكنەلۆژیا و ئینتەرنێت دادەنرێت، ئەم تاقمانە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان تەنیا بۆ هێرشكردنە سەر بیروباوەڕی یەكتر بەكار دەهێنن، یەكتری بە دەجال، كافر و بیدعەچی تۆمەتبار دەكەن و دەست لە لێكترازانی كۆمەڵایەتی ناپارێزن.

ئەم جۆرە ڕقەبەرایەتی و توندڕەوییە لە كۆمەڵگەی كوردیدا دیاردەیەكی زۆر نامۆ و نوێیە، چونكە لە مێژووی دەوڵەمەندی ڕابردووی كۆمەڵگەكەماندا بە هیچ شێوەیەك نەبووە. پێشتر، تەواوی پێكهاتە ئایینییە جیاوازەكان و مامۆستایانی ئایینیی بەڕێز، ژیانێكی ئارام، پڕ لە بەختەوەری و پێكەوەژیانی ئاشتییانەیان بەڕێ كردووە، كە تێیدا لێبوردەیی، ڕێزگرتنی دوولایەنە و تەبایی، هەمیشە بنەمای سەرەكیی بۆ ڕێكخستنی تەواوی پەیوەندییە مرۆیی و ئایینییەكانیان بووە.

* لە سایەی ئازادییەكانی هەرێمی كوردستاندا، ئەركی زانایانی ئایینی لە بەهێزكردنی هزری نیشتمانی بۆ پاراستنی دەستكەوتە نەتەوەییەكان چییە؟

- ئەركی سەرەكیی مامۆستایانی ئایینی، ئەوانەیە كە نەوەی نوێ و گەنجانی ئەم سەردەمە لەسەر بنەماكانی ڕەوشتی بەرز، مرۆڤایەتی، نیشتمانپەروەری، و دووركەوتنەوە لە بێگانەپەرستی، لادان و خیانەت بە گەل و نیشتمان پەروەردە بكەن، لە كاتێكدا دەوروبەری هەرێمی كوردستان پڕە لە ئاژاوە، ململانێ و كێشەی جۆراوجۆری ناوچەیی، پاراستنی ئەم قەوارە سیاسییە، ماف و ئازادییەكان و یەكڕیزیی نێوان تەواوی ماڵی كورد كارێكی بنەڕەتی و پێویستە. خۆبەڕێوەبەریی ئێستای كوردستان دەستكەوتێكی گرنگە كە پێویستە بە گیان و دڵ بەرگری لێ بكەین و بیپارێزین. لەم پێناوەدا، ئەگەر سەركردەكان كەموكووڕییان هەبێت، یان دابڕانێك لە نێوان ئەوان و گەلدا دروست ببێت، ئەركی زانایانی ئایینییە كە بە ڕێگەیەكی دروست ئامۆژگارییان بكەن و بەرەو چاكسازی ڕێنماییان بكەن.

پێویستە كار بۆ ئەوە بكرێت كە سەركردەكان هەمیشە لەگەڵ گەلی خۆیاندا بن، ستەم نەمێنێت و داهاتی گشتیی وڵات بە شێوازێكی دادپەروەرانە دابەش بكرێت. ئەركی مامۆستای ئایینی تەنیا پیاهەڵدان و ستایشكردنی بەردەوامی حزب و دەسەڵاتداران نییە، بەڵكو ڕەخنەگرتنی ئەرێنی و ڕێگریگرتنە لە زوڵم و ناڕەوایی. كاتێك دادپەروەریی كۆمەڵایەتی جێگیر دەبێت و پەیوەندیی نێوان سەركردەكان و گەل بەهێز دەبێت، كە هاووڵاتییان دڵسۆزتر دەبن بۆ نیشتمان، لە ئەنجامدا، ئەگەر لە داهاتوودا هەر مەترسی، هێرش و نەهامەتییەك ڕووبەڕووی خاكەكەمان ببێتەوە، تەواوی چین و توێژەكانی كۆمەڵگە بە گیانیان فیداكاری دەكەن و بەرگری لە نیشتمان و سەركردەكانی خۆیان دەكەن.