د. ئەندرێو لیبەر، یاریدەدەری پڕۆفیسۆرە لە بەشی زانستە سیاسییەكان و خوێندنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقا لە زانكۆی تولەین لە ئەمریكا. توێژینەوەكانی لەسەر داڕشتنی سیاسەتی گشتی و سیستەمی میدیایی لە وڵاتە نادیموكراتەكاندایە، بەتایبەت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هاوكات، سەرنج دەخاتە سەر سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا و پەیوەندییەكانی لەگەڵ هاوبەشەكانی، بەتایبەت سعودیە. نووسینەكانی لە گۆڤارە زانستییەكان و میدیا ناودارەكان وەك «فۆرین ئەفێرز» بڵاوكراونەتەوە. بۆ قسەكردن لەسەر سیاسەتی ئێستای ئەمریكا بەرانبەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و دەوڵەتاتی كەنداو بەتایبەتی ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ ساز كرد و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی «گوڵان»ی دایەوە.

 

 لە سایەی ململانێی بەردەوامی ئێران و پەككەوتنی گەرووی هورمز، ئایا ستراتیژیی درێژخایەنی واشنتۆن چی دەبێت؟ ئایا كەمكردنەوەی ڕۆڵی سەربازیی ئەمریكا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هێشتا بژاردەیەكی تەواو واقیعی و گونجاوە؟

- ئەم جەنگە ڕوونی كردەوە كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، نە توانای سەربازیی پێویست و نە ئیرادەی سیاسیی هەیە بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە ئێستادا، پێدەچێت ئەم ڕووداوانە ببنە هۆكاری ناچاركردنی ئەمریكا بۆ قبووڵكردنی ڕۆڵێكی زۆر سنووردارتر لە داهاتوودا، بەتایبەت كە دەوڵەتانی هەرێمەكە، وەك سعودیە، ئیمارات، كوێت، یان هەر وڵاتێكی دیكە، بە دوای هەر ڕێگەیەكدا دەگەڕێن بۆ كەمكردنەوەی كاریگەریی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە سیاسەتی ناوچەییدا. ئێستا بڕوایەكی لاواز هەیە، بەوەی كە سوپای ئەمریكا بتوانێت دەرئەنجامێكی سەقامگیرتر، یان لەبارتر بەدی بهێنێت، بۆیە هەوڵەكان بەرەو ئەوە دەچن كە بە بێدەنگی ئەمریكا لە ناوچەكە پاشەكەشە بكات، تاوەكو وڵاتانی ناوچەكە بتوانن باشتر كاروباری خۆیان بەڕێوە ببەن.

 ئایا پەرەسەندنی هاوكارییەكانی ئەم دواییەی نێوان واشنتۆن و ڕیاز لە بوارە جیاوازەكاندا، گوزارشت لە هاوبەشییەكی ستراتیژیی درێژخایەن دەكات، یان پەیوەندییەكە هێشتا لە بنەڕەتدا بە مامەڵەكارانە و لەرزۆك بەرانبەر ناكۆكییەكان دەمێنێتەوە؟

- دوای كۆتاییهاتنی جەنگی سارد، نیگەرانییەكی ڕوو لە زیادبوون سەبارەت بە بەردەوامیی هاوبەشیی ئەمنیی نێوان ئەمریكا و سعوودیە لەئارادایە. پشتگوێخستنی ئەم هاوپەیمانییە كارێكی دروست نییە، بەتایبەت كاتێك دەبینین سەرەڕای دەرهاویشتە قورسەكانی هێرشەكانی ١١ی ئەیلوولی 2001، ناڕەزایەتیی واشنتۆن بەرانبەر ڕۆڵی ڕیاز لە شەڕی یەمەن و ساردبوونی ئەمریكا لە پاراستنی ئاسایشی سعوودیە (لایەنی كەم لە ڕوانگەی بەرپرسانی سعوودییەوە)، پەیوەندییەكە هێشتا بەردەوامە. بەڵام ئەوەی بەرپرسانی سعوودی لەم ململانێیەدا تێگەیشتوون ئەوەیە كە ئەم پەیوەندییە بازرگانییە تەنیا یەك لایەنەیە، بەتایبەت لەگەڵ سەرۆكی ئێستادا، هەرچەندە ئەوان هەوڵی زۆریان داوە بۆ واژۆكردنی چەندین ڕێككەوتنی ئابووریی سوودبەخش. سعوودییەكان ڕوونیان كردووەتەوە كە ئامادەن بۆ وەبەرهێنان لە ئابووریی ئەمریكا، كڕینی چەك، هەماهەنگیی هاوبەش و پەرەپێدانی ژێرخانی ژیریی دەستكرد، بەڵام لە بەرانبەردا تەنیا ڕووبەڕووی ململانێیەكی بێبڕانەوە بوونەتەوە كە دەرفەتە ئابوورییەكانی داهاتوویانی بە توندی بەرتەسك كردووەتەوە. لە دەرەنجامدا، ئەوان بە توندی بە ئەمریكاوە گرێ دراونەتەوە. ئەگەرچی لە ئایندەیەكی نزیكدا بە ئاشكرا پەیوەندییەكانیان لەگەڵ واشنتۆن ناپچڕێنن، بەڵام ئەم دۆخە پاڵنەرێكی سەرەكییە لە پشت ئەو هاوپەیمانی، هاوبەشی و دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییە جیاوازانەی كە لە دوای دەستپێكردنی گرژییەكانەوە لەلایەن سعوودیەوە بەدی دەكرێن.

 ئایا هەنگاوە ئەمنییە نوێیەكانی عەرەبستانی سعوودی نیشانەی گۆڕانیەتی بۆ ئەكتەرێكی سەربەخۆ و دەتوانێت هاوسەنگی لە نێوان هاوپەیمانییەتی سەربازی و دیپلۆماسیدا لەگەڵ ئێران بپارێزێت، بەبێ ئەوەی لە ململانێ ناوچەیییەكاندا تێوەبگلێت؟

- سعوودیە بەردەوامە لە هەوڵەكانی بۆ سەلماندنی خۆی وەك ئەكتەرێكی ئەمنی و سەربەخۆ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. مێژووی ئەم وڵاتە نیشانی دەدات كە هەمیشە وەك نێوەندگیرێكی دیپلۆماسیی گرنگ و جیاواز لە ئەمریكا دەركەوتووە، تەنانەت لە ڕابردوودا كردەوەی سەربازیی سەربەخۆی ئەنجام داوە، وەك ئۆپەراسیۆنەكەی بەحرەین لە سەردەمی بەهاری عەرەبیدا. ئێستاش بە دوای دۆزینەوەی جێگرەوە، یان تەواكەری پەیوەندییە ئەمنییەكانیدا دەگەڕێت لەگەڵ واشنتۆن، لە ڕێگەی واژۆكردنی ڕێككەوتنی نوێ لەگەڵ پاكستان و توركیا.

ئاستەنگە گەورەكە بۆ ڕیاز ئەوەیە چۆن هاوسەنگی لە نێوان ئەم ڕۆڵە جیاوازانەدا دروست بكات. لە لایەكەوە هێزی سەربازی پیشان دەدات و نایەوێت تەنیا پشت بە دیپلۆماسی ببەستێت، لە لایەكی دیكەشەوە نایەوێت بە تەواوی بەرەنگاری سیاسەتەكانی ئەمریكا ببێتەوە، یان پەیوەندییەكانی بپچڕێنێت، بەتایبەت بەهۆی ترسی لە هەڵوێست و كاردانەوەی توندی دۆناڵد ترەمپ.

ئەم دۆخە ئاڵۆزە پێشتر لە كاتی گفتوگۆكانی ڕێككەوتنی ئەتۆمیدا دەركەوت، كاتێك ترەمپ بە خێرایی دژی سعوودیە وەستایەوە بۆ بەدەستهێنانی هەندێك خاڵی سیاسی لە ناوخۆدا و پێداگری لە چوونە پاڵی ڕیاز بۆ ڕێككەوتنەكانی ئەبراهام كرد. ئەمەش نیشانەی بەرچاوی ئاڵۆزیی هەوڵەكانی ئەم دەوڵەتە گەورەیەیە بۆ فەراهەمكردنی جۆرێكی تایبەت لە ئاسایشی نیشتمانی و هەمەلایەنە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئێستادا.

 ئایا هێرشە هاوبەشەكانی ئەمریكا و سعوودیە بۆ سەر میلیشیاكانی عێراق، یارمەتی بەغدا دەدەن بۆ كۆنتڕۆڵكردنی گرووپە چەكدارەكان و بەهێزكردنی دەسەڵاتی دەوڵەت، یان سەروەریی وڵاتەكە لاواز دەكەن و دەیكەنە گۆڕەپانی ململانێی دەرەكی؟

- هەرچەندە من كەمتر لە سیاسەتی عێراق شارەزام، بەڵام پێموایە سعوودیەش لێرەدا ڕووبەڕووی هاوسەنگسازییەكی دژوار دەبێتەوە، و ئەوان چەند ساڵێكە هەوڵێكی چڕ دەدەن بۆ چەسپاندنی ئەوەی كە هیچ ئارەزوویەكیان بۆ تێوەگلان لە كاروباری ناوخۆیی عێراقدا نییە، بەڵكو دەیانەوێت، پەیوەندییەكی سەقامگیر و هاوكارییەكی بەهێزی ئابووری لەگەڵ بەغدا بنیاد بنێن، بەو هیوایەی ئەمە زیاتر پاڵنەر بێت بۆ دەسەڵاتی ناوەندیی عێراق بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ئەم گرووپە چەكدارانە و سەپاندنی هەژموون بەسەریاندا، ئەمەش ئەو دەستكەوتە داراییە گرنگانەی كە لە ڕێگەی وەبەرهێنانی هاوبەش لەگەڵ كەنداو و ناوچەكە بە شێوەیەكی گشتی مسۆگەر دەبن.

 ململانێی ناوچەیی چۆن كاریگەری لەسەر پلانی گواستنەوەی ئەمنیی عێراق-ئەمریكا دەكات؟ ئایا پەیوەندیی داهاتوویان لە دەرەوەی پرسی سەربازی، لە بوارەكانی ئابووری، وزە و دیپلۆماسیدا پێویستە چۆن بێت؟

- گرژییەكان پرۆسەی گواستنەوەكەیان ئاڵۆزتر كردووە، چونكە جارێكی دیكە مامەڵە لەگەڵ خاكی عێراقدا دەكرێت، وەك بەشێك لە ململانێیەكی سەربازیی فراوانتری ناوچەكە. من بە وریاییەوە دەڕوانمە گریمانەكردنی ئەوەی كە ئەمە دەبێتە هۆی كشانەوەیەكی تەواوەتی ئەمریكا، یان پابەندبوونێكی نوێی بەرفراوان. دەرئەنجامە چاوەڕوانكراوەكە بریتییە لە پەیوەندییەكی ئەمنیی ناهاوسەنگ و سنووردارتر، بە جۆرێك كە هەماهەنگیی دژی داعش لەو شوێنانەدا بەردەوام بێت كە هەردوو حكومەتەكە بە سوودبەخشی دەزانن، بەڵام هەستیارییەكی سیاسیی زۆر قووڵتر لە ناوخۆی عێراقدا سەبارەت بە مانەوەی هێزەكانی ئەمریكا هەیە.

لەوەش بترازێت، نابێت پەیوەندییەكە تەنیا لە چوارچێوەی دژەتیرۆر، یان بەڕێوەبردنی دوایین قەیران لەگەڵ ئێراندا ڕێكبخرێت. پێویستە ئەم پەیوەندییە زیاتر دامەزراوەیی بێت و كەمتر پشت بە بازنەیەكی تەسكی بەرپرسانی باڵا ببەستێت. ئەمەش بە واتای هاوبەشیی بەردەوامە لە نێوان دیپلۆماتكاران، ئاژانسە تەكنیكییەكان، زانكۆكان و ئەكتەرە ئابوورییەكان، پاڵپشتیكردنی دامەزراوەكانی عێراق و خزمەتگوزارییە گشتییەكان، هاوكاری لە كەرتی وزە و گەشەپێدانی كەرتی تایبەتدا، هەروەها ئاڵوگۆڕی پەروەردەیی كە بە مەبەستی بنیادنانی توانستی بەردەوام داڕێژرابن، نەك تەنیا بەرهەمهێنانی بەرنامەی سیمبولی.

ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ناتوانێت لە دەرەوە نەخشەسازیی سیاسەتی عێراق بكات، و نابێت تەنیا وەك گۆڕەپانێك بۆ سنوورداركردنی ئێران سەیری عێراق بكات. ئامانجێكی واقیعییانەتر بریتی دەبێت لە هاوكاریكردنی عێراق بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی دەوڵەت، هەمەجۆركردنی پەیوەندییە دەرەكییەكانی و سەلماندنی سەروەریی خۆی، هاوكات لەگەڵ هێشتنەوەی هاوبەشییەكی ئەمنیی تەسكتر لە ئارادا.

  ئایا هاوكارییەكانی وەبەرهێنان، وزە و بازرگانی دەتوانن متمانەی سیاسیی نێوان بەغدا و ڕیاز سەرلەنوێ بنیاد بنێننەوە؟ هەرێمی كوردستان چ ڕۆڵ و دەرفەتێكی گەشەپێدانی نوێی ئابووری و ناوچەیی پێشكەش دەكات؟

- هاوكاریی ئابووری گونجاوترین ڕێگەیە بۆ ڕێگریكردن لە كورتكردنەوەی پەیوەندییەكانی عێراق و سعوودیە لە بازنەی بەردەوامی هێرش و تۆڵەسەندنەوەدا. ڕیاز چەند ساڵێكە ئەوە نیشان دەدات كە نایەوێت ڕاستەوخۆ دەست لە كاروباری ناوخۆی عێراق وەربدات، بەڵكو پێی باشترە پەیوەندییەكی جێگیری فەرمی لەسەر بنەمای بازرگانی و وەبەرهێنان لە بوارەكانی وزە، ژێرخان، لۆجیستیك و ئاوەدانكردنەوەدا بنیاد بنێت. ئەم ئاراستەیەش لە ئێستادا زۆر گرنگتر و قورستر بووە لە جاران. ئەم پڕۆژانە بەرژەوەندیی هاوبەش بۆ سەقامگیری لە هەردوو وڵاتدا دروست دەكەن، بەڵام سەركەوتنیان بەندە بە دابینكردنی ئاسایش، یاسای پێشبینیكراو، مافی خاوەندارێتی و بوونی دامەزراوەی عێراقیی لێهاتوو كە توانای جێبەجێكردنی پڕۆژەكانیان هەبێت. پەیوەندیی ئابووری دەتوانێت هاندەری بەغدا بێت، بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی دەوڵەت، نەك ببێتە جێگرەوەی.

لێرەدا، هەرێمی كوردستان دەتوانێت وەك بەشێكی بەستراوەی بازرگانی و پردێكی ئەگەری بۆ بازرگانی، وەبەرهێنان، خوێندن و هاوكاریی كەرتی تایبەت سوودمەند بێت. بەڵام بەو پێیەی سعوودیە كاركردن لەگەڵ بەغدا پێ باشترە، نەك هاوپەیمانیی ئەمنیی جیاواز لەگەڵ هەولێردا، باشترین بژاردە بۆ هەرێم دووركەوتنەوەیە لە ململانێ ناوچەییەكان. پێویستە كوردستان ئەم پەیوەندییە بەرفراوانەی بەغدا و ڕیاز بەكار بهێنێت بۆ فراوانكردنی بەستەرە ئابوورییەكان، ڕاكێشانی وەبەرهێنانی داڕێژراو و قووڵكردنەوەی تێكەڵبوونی ناوچەیی، لە هەمان كاتدا بەستراو بێت بە چوارچێوەی فیدراڵیی عێراقەوە.

 ئەمریكا چۆن دەتوانێت پشتیوانی لە بەرگریی ئاسمانی، چاكسازیی پێشمەرگە، سەقامگیریی ئابووری و مافە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستان بكات، لە كاتێكدا ڕێگری بكات لە ڕاكێشانی هەرێمەكە بۆ ناو ململانێ توندەكانی هێزە ناوچەییەكان لە ساڵی ٢٠٢٦دا؟

- هەرچەندە من خۆم بە تەواوی، بە شیاو، یان پسپۆڕ نازانم بۆ شیكردنەوەی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا بەرانبەر بە كوردستان، بەڵام لە ڕوانگەیەكی گشتییەوە دەتوانرێت بڵێم كە سەرۆكایەتیی ئەمریكا سەرنجێكی ئەوتۆی لەسەر كارە لەپێشینە ستراتیژییەكان نییە. لەم چوارچێوەیەدا، تەنانەت وڵاتانی خاوەن پێگەی گرنگی وەك سعوودیەش، چ لەسەر ئاستی سیاسەتی ناوخۆیی و چ لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی ئەمریكادا، لە خوارەوەی لیستی بایەخپێدانەكانی بڕیاربەدەستانی ئەو وڵاتەدا جێگەیان گرتووە.

سەرەڕای ئەمەش، پێشبینی دەكرێت لە ناوەندە فەرمییەكانی وەك وەزارەتی بەرگری و وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكادا، هێشتا دامەزراوە و بەرپرسانێك هەبن كە پێداگری لەسەر بەردەوامیی پەیوەندییەكان لەگەڵ كوردستان بكەنەوە، بەتایبەتی لە ڕێگەی پاڵپشتیكردنی بەردەوامی پرۆسەكانی مەشق و ڕاهێنانی هێزەكانی پێشمەرگە و هاوكارییە هاوشێوەكانی دیكە. لەبەر ئەوە، پێدەچێت شێواز و چوارچێوەی هاوكارییەكانی ئێستا بە جێگیری بمێننەوە، بەڵام لە هەمان كاتدا هیچ ئاماژەیەكی ڕوون، یان پلانێكی جددی بەدی ناكرێت بۆ زیادكردنی بەرچاو، یان ئەنجامدانی وەبەرهێنانی ستراتیژیی گەورە لەم پەیوەندییەدا.