(*)

عەلی وەردی (1913-1995)، کۆمەڵناس و بیرمەندی دیاری عێراقی، یەکێکە لەو کەسایەتییە ئەکادیمیانەی کە بە قووڵی لە دیاردە کۆمەڵایەتییەکانی عێراق و جیهانی عەرەبیدا کۆڵیوەتەوە. یەکێک لە گرنگترین چەمکەکانی کە وەردی خستوویەتەڕوو، چەمکی "کەسایەتی دووفاقی"یە، بە تایبەتی جەختی لە کۆمەڵگەی عێراقیدا لەسەر کردووەتەوە. ئەم چەمکە ئاماژەیە بۆ ئەو ناکۆکی و دژایەتییەی کە لە نێوان بەها و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان و واقیعی ژیانی تاکدا هەیە، کە دەبێتە هۆی دروستبوونی کەسایەتییەک کە لە دەرەوە شتێک دەنوێنێت و لە ناخەوە شتێکی ترە.

چه‌مكی دووفاقی له‌ تاكی عێراقی

بە بڕوای عەلی وەردی، کەسایەتی دووفاقی دیاردەیەکی کۆمەڵایەتییە لەو کۆمەڵگه‌یانەدا سەرهەڵدەدات کە ململانێی قووڵی کلتووری هەیە. لە کۆمەڵگەی عێراقیدا، ئەم ململانێیە لە نێوان دوو سیستەمی بەها جیاوازدا دەردەکەوێت: یەکێکیان سیستەمی بەها کۆن و نەریتییەکانە کە لە ڕابردووەوە ماوەتەوە و جەخت لەسەر عەشیرەتگەرایی، ئایین و بەها کۆمەڵایەتییە باوەکان دەکاتەوە. ئەوی تریان سیستەمی بەها نوێ و مۆدێرنەکانە کە لەگەڵ پێشکەوتنی شارستانی و پەیوەندییە جیهانییەکاندا سەریهەڵداوە.

وەردی پێیوایە تاکەکانی کۆمەڵگەی عێراقی ناچارن لە نێوان ئەم دوو سیستەمەدا بژین، کە زۆرجار دژ بەیەکترن. ئەمەش وادەکات کەسێک لە دەرەوە پابەند بێت بە بەها نەریتییەکانەوە بۆ ئەوەی لەلایەن کۆمەڵگه‌وە په‌سه‌ند بکرێت، بەڵام لە ناخەوە ئارەزووی بەها مۆدێرنەکان بکات یان بە پێچەوانەوە. ئەم دژایەتییە ناوخۆییە دەبێتە هۆی دروستبوونی جۆرێک لە دووڕوویی کۆمەڵایەتی، کە تاک ناتوانێت بە ئاشکرا و ڕاستگۆیانە بۆچوون و هەسته‌کانی دەرببڕێت.

 

هۆكاره‌كانی دروستبوونی كه‌سایه‌تی دووفاقی:

عەلی وەردی بۆ دروستبوونی کەسایەتی دووفاقی لە کۆمەڵگەی عێراقیدا ئاماژه‌ به‌ چەند هۆکارێک  دەکات:

1. ململانێی نێوان شار و گوند: کۆمەڵگەی عێراقی لە بنەڕەتدا کۆمەڵگەیەکی گوندنشین بووە و بە خێرایی بەرەو شارنشینی ڕۆیشتووە. ئەم گواستنەوە خێرایه‌ بۆتە هۆی پێکدادانی بەها گوندنشینەکان (کە زیاتر نەریتیین) لەگەڵ بەها شارنشینەکان (کە زیاتر مۆدێرنن).

2. کاریگەریی ئایین و نەریت: ڕۆڵی قووڵی ئایین و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان لە ژیانی تاکدا، کە زۆرجار ڕێگرن لە دەرکەوتنی ئازادانەی بیر و بۆچوونەکان، بە تایبەت ئەوانەی کە لەگەڵ نەریتەکاندا ناگونجێن.

3. سیستەمی پەروەردەیی: سیستەمی پەروەردەیی کە زیاتر جەخت لەسەر لەبەرکردن و قبوڵکردنی بیرۆکە باوەکان دەکاتەوە، نەک هاندانی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و داهێنەرانە.

4. گوشاری کۆمەڵایەتی: ترسی تاک لە ڕەتکردنەوەی کۆمەڵایەتی یان سزادان لەلایەن کۆمەڵگه‌، وای لێدەکات کەسایەتییەکی جیاواز لەوەی کە لە ناخیدایە، بنوێنێت.

دەرئەنجامەکانی کەسایەتی دووفاقی

کەسایەتی دووفاقی كاریگه‌ری خراپی لەسەر تاک و کۆمەڵگه‌ هەیە. لەسەر ئاستی تاک، دەبێتە هۆی دڵەڕاوکێ، نائارامی دەروونی، و هەستکردن بە نامۆیی، تاک ناتوانێت بە ئاشکرا خۆی بێت و هەمیشە لە ژێر گوشارێکی دەروونیدایە بۆ ئەوەی خۆی لەگەڵ چاوەڕوانییەکانی کۆمەڵگه‌ بگونجێنێت. لەسەر ئاستی کۆمەڵگه‌دا، ئەم دیاردەیە دەبێتە هۆی لاوازبوونی متمانەی کۆمەڵایەتی، بڵاوبوونەوەی دووڕوویی، و ڕێگریکردن لە پێشکەوتنی ڕاستەقینە، چونکە کۆمەڵگه‌ ناتوانێت بە شێوەیەکی ڕاستگۆیانە ڕووبەڕووی کێشەکانی ببێتەوە.

 عەلی وەردی لەبارەی کەسایەتی دووفاقی، تیشک دەخاتە سەر لایەنێکی گرنگی کۆمەڵگەی عێراقی کە تا ئێستاش کاریگەرییەکانی بەردەوامن. تێگەیشتن لەم چەمکە یارمەتیدەرە بۆ شیکردنەوەی زۆرێک لەو کێشە کۆمەڵایەتی و سیاسییانەی کە عێراق پێیدا تێپەڕیوە و تێیدا دەژی. وەردی بە شێوەیەکی زانستی و قووڵ، شیکاری بۆ ئەو هۆکار و دەرئەنجامانە دەکات کە ئەم دیاردەیان دروستکردووە، و بانگەشە بۆ ڕاستگۆیی و یەکگرتوویی کەسایەتی تاک دەکات بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی تەندروستتر.

..............................................................................................

 

 (*)

 عوبێد خدر گۆمه‌شینی

توێژه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی