شوان ڕابەر، بڕیاردەری ئەنجومەنی سەركردایەتیی كۆمەڵی دادگەریی كوردستانە و كەسایەتییەكی دیاری سیاسی، ئایینی و ڕۆشنبیریی كوردستانە. لە ساڵی ١٩٨٧ـەوە وەك پێشمەرگەی بزووتنەوەی ئیسلامی دەستی بە خەبات كردووە و لەناو كۆمەڵی دادگەریی كوردستان، چەندین پۆستی باڵای وەك: ئەندامی سەركردایەتی، ئەندامی ئەنجومەنی باڵا، ئەندامی ئەنجومەنی سیاسی، بەرپرسی مەڵبەندەكان بووە و دەزگای شەهیدان و پێشمەرگە دێرینەكانی بەڕێوەبردووە. ئێستا بڕیاردەری ئەنجومەنی سەركردایەتی و بەرپرسی مەڵبەندی هەولێری كۆمەڵی دادگەرییە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان)، بەمجۆرە دیدوتێڕوانین و پێشنیارەكانی خستەڕوو:

 

بەناوی خوای بەخشندەی میهرەبان

سوپاس بۆ ڕێكخەرانی ئەم دیدارە گرنگ و پڕبایەخە، كە توانیویانە بۆ ئەم گفتوگۆیە ئەم كۆمەڵە دەستەبژێرە نیشتمانییە كۆبكەنەوە، تاوەكو بە ڕاشكاوی و دوور لە پەردەپۆشكردن، گفتوگۆ لەسەر پرسێكی ئاوا هەستیار و چارەنووسساز بكەین. زۆر خۆشحاڵم كە ئەمڕۆ لەم كاتە هەستیارەدا لە خزمەت ئێوەی بەڕێزدا ئامادەم. من لێرەدا، وەك پابەندییەك بەو ناونیشانەی بۆم دیاریكراوە، دەخوازم بە شێوازێكی چڕوپڕ و پوخت و بابەتییانە تیشك بخەمە سەر تەوەرەكان. هەڵبەتە ڕەنگە دیدگای من لێرەدا تەنیا ڕوانگەیەكی وشك و ئەكادیمییانەی بەحت نەبێت، بەڵكو هەوڵ دەدەم بە شێوازێكی بابەتی و واقیعییانە لە بابەتەكە بدوێم.

ئەو ناونیشانەی بۆ ئەم گفتوگۆیە دانراوە، واتە «پڕەنسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەری كێشەكان»، خۆی لە خۆیدا گوزارشت لە واقیعێكی تاڵ دەكات، ئەویش بوونی كۆمەڵێك كێشە و بێشە و تەنگژە، ئاڵۆزی و گرێ كوێرەی سیاسی و كۆمەڵایەتییە لە عێراقدا. لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: میكانیزمی دەربازبوون لەم دۆخە چییە؟ بێگومان وەڵامەكە تەنیا لە چوارچێوەی مەبدەئی ئاشتی و دیالۆگدا دەبینرێتەوە. هەرچەندە بە دیدی من، گونجاوتر وابوو وشەی «دیالۆگ» پێش وشەی «ئاشتی» بكەوتایە، چونكە لە ڕاستیدا دیالۆگی بنیادنەر و ڕاستگۆیانە، دەروازە و هەوێنی سەرەكییە بۆ وەدیهێنانی ئاشتی و پێكەوەژیانێكی بەردەوام.

بۆ چوونە ناو قووڵایی باسەكەش، دەمەوێت جەخت لە گرنگی و هەنووكەییبوونی ئەم بابەتە بكەمەوە. ئاشتی و دیالۆگ تەنیا بژاردەیەك نین، بەڵكو پێویستییەكی حەتمی و داواكراوە، چونكە بمانەوێت، یان نەمانەوێت، عێراق و بەتایبەتی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدڕاڵ، لەبەردەم كۆمەڵێك كێشەی كەڵەكەبوودان كە پێویستیان بە چارەسەری ڕیشەیی هەیە. ئەم چارەسەرەش تەنیا لە ڕێگەی دانیشتن لەسەر مێزی گفتوگۆ و لێكتێگەیشتنی ئاشتییانە بەدی دێت. دەبێت ئەوەش بزانین كە ئەگەر ئیرادەیەك بۆ چارەسەری ئاشتییانە نەبێت، ئەوا جێگرەوەكەی تەنیا شەڕ، ئاژاوە، و ماڵوێرانییە. واتە ئاشتی هیچ بەدیلێكی دیكەی نییە جگە لە ئاشتی خۆی، چونكە نەبوونی دیالۆگ و ئاشتی، وڵات بەرەو هەڵدێر و دۆخێكی ناهەموارتر دەبات. ئەمە سەرەتایەك بوو بۆ دەستپێكردنی باسەكە و تیشكخستنە سەر گرنگیی ئەم مژارە چارەنووسسازە.

ئێستا دەمەوێت بێمە سەر جەوهەری باسەكە و بە قووڵی تیشك بخەمە سەر گرنگی و ئەهەمییەت و بایەخی چەمكی ئاشتی و دیالۆگ. كاتێك باس لە گرنگیی ئاشتی دەكەین، تەنیا وەك دروشمێكی سیاسی باسی ناكەین، بەڵكو وەك بنەمایەكی بیر و باوەڕی و مرۆیی سەیری دەكەین. بۆ سەلماندنی ئەم ڕاستییەش، پەنا بۆ سەرچاوەی یەكەمی یاسادانان دەبەم و لە ڕێگەی دوو ئایەتی قورئانی پیرۆزەوە دەریدەخەم كە چۆن ئایینی پیرۆزی ئیسلام تەبەنیی گرنگی و فەلسەفەی ئاشتیخوازانە دەكات و پاراستنی ئاشتی بە ئەركێكی سەرەكی دەزانێت.

خوای گەورە لە سورەتی (ئەنفال) ئایەتی ٦١دا دەفەرموێت: «وَإِن جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ». لەم فەرموودە پیرۆزەیەدا، پەروەردگار ئاراستەی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) و ئیمانداران دەكات، كە ئەگەر لایەنی بەرانبەر باڵی ئاشتییان بۆ ڕاخستن و دەستی ئاشتییان بۆ درێژ كردن، پێویستە ئێوەش بە هەمان نەفەس و بە سنگێكی فراوانەوە پێشوازی لەو ئاشتییە بكەن و بەدەمیانەوە بچن. لێرەدا پشتبەستن بە خودا (توەكول) وەك متمانەبەخشییەك بە ڕەوتی ئاشتی دەخرێتە ڕوو، كە ئەمەش نیشانەی تەئكید و بایەخی باڵای ئاشتییە لە دیدی ئیسلامدا.

هەروەها لە سورەتی (بەقەرە) ئایەتی ٢٠٨دا دەفەرموێت: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً». وشەی «السلم» لێرەدا بە واتای ئاشتی و تەبایی دێت، خوای گەورە داوا لە ئیمانداران دەكات بە گشتی، كە لە هەموو لایەن و ڕەهەند و بوارەكانەوە، ڕوو بكەنە پرۆسەی ئاشتی. ئەم ئایەتە جەخت لەوە دەكاتەوە كە ئاشتی دەبێت گشتگیر بێت و وەك كولتوورێك لە هەموو جومگەكانی ژیاندا ڕەنگ بداتەوە.

لە ڕاستیدا، ئاشتی ئەو هەوێنە سەرەكییەیە كە هەموو لایەن و كایەكانی دیكەی ژیانی پێ بونیاد دەنرێت. دەكرێت بڵێین: سیاسەتی حەكیمانە بەبێ ئاشتی ناكرێت، حوكمڕانیی دروست و مۆدێرن بەبێ ئاشتی ناچەسپێت، و دیپلۆماسیەتی سەركەوتووش تەنیا لە سایەی ئاشتیدا بەرهەم دەدات. ژیان بە مانا گشتگیرەكەی، پێكەوەژیانی ئاشتییانە، خۆشگوزەرانیی هاووڵاتیان و گەشەی ئابووری، هەموویان بەستراونەتەوە بە بوونی ژینگەیەكی ئاشتیگەر و ئارام. ئەگەر ئاشتی وەك چەترێك نەبێت، ناتوانین هیچ كام لەو پرەنسیپە بەرزانە لەسەر ئەرزی واقیع بەرجەستە بكەین.

لێرەوە دەڵێم: دیالۆگی ڕاستەقینە، دەروازەی وەدیهێنانی ئاشتییە و ئاشتیش لای خۆیەوە لێكتێگەیشتن و تەبایی نیشتمانی بەرهەم دەهێنێت. ئاشتی تەنیا بێدەنگكردنی چەكەكان نییە، بەڵكو ئاشتی واتە: بونیادنانی برایەتی، چەسپاندنی كولتووری پێكەوەژیان، دابینكردنی خزمەتگوزارییە شایستەكان و دەستەبەركردنی ئاسایشی نەتەوەیی. ئاشتی ئەو زەمینەیە دەڕەخسێنێت كە تیایدا دەسەڵاتی مەدەنی و كۆمەڵگەی مەدەنی گەشە بكەن و وڵات بەرەو ستانداردی جیهانی هەنگاو بنێت. بە پێچەوانەوە، ئەگەر ئاشتی و دیالۆگ فەرامۆش بكرێن، ئەوا ژینگەیەك لە پشێوی (فەوزا) و نادڵنیایی دروست دەبێت، كە تیایدا هەموو دەستكەوتەكان لەناو دەچن و هیچ پڕۆژەیەكی چاكسازی و ئاوەدانی بە ئەنجام ناگات. بۆیە ئاشتی نەك تەنیا بژاردە، بەڵكو تاكە ڕێگەی ڕزگاریی وڵاتە لە قەیرانەكان.

لە بەشێكی دیكەی ئەم باسەدا، پێویستە بە وردی ئاوڕ لەو هۆكارە جەوهەرییانە بدەینەوە كە دەبنە هەوێنی چەسپاندنی ئاشتی و تەبایی. ئاشتی پڕۆسەیەكی خۆڕسكی بێ بناغە نییە، بەڵكو بەرهەمی كۆمەڵێك فاكتەری سەرەكیی سیاسی و كۆمەڵایەتییە. یەكەمین و گرنگترین پایە، بریتییە لە «دابینكردنی مافە ڕەواكان»، چونكە مێژوو سەلماندوویەتی هەر شوێنێك مافی تێدا زەوت بكرێت، توندوتیژی وەك كاردانەوەیەكی سرووشتی لەوێدا سەرهەڵدەدات. لەپاڵ ئەمەشدا، «ڕاگەیاندن» وەك هێزی چوارەم، چەكێكی دووسەرەیە، ڕۆڵێكی دووفاقە دەبینێت، دەكرێت ببێتە مینبەری ئاشتی، یانیش ببێتە هۆكاری خۆشكردنی ئاگری فیتنە و پشێوی. هەروەها نابێت ڕۆڵی «پەروەردە و فێركردن» فەرامۆش بكەین، پێویستە چەمكی ئاشتی و پێكەوەژیان بچێتە نێو پڕۆگرامەكانی خوێندن لە قوتابخانە و زانكۆكاندا، تاوەكو نەوەیەكی ئاشتیخواز پەروەردە بكەین.

سەبارەت بە كێشەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و بەغدا، پێموایە ڕەگی كێشەكان لە چەند خاڵێكدا كورت دەبنەوە. یەكەمیان: تێڕوانین بۆ «دەسەڵات»ـە. كاتێك عەقڵییەتی حوكمڕانی لەسەر بنەمای هەژموونگەرایی و قۆرخكاری بونیاد دەنرێت، خۆبەخۆ فەزایەك بۆ دیالۆگ نامێنێتەوە. دووەمیان: پرسی «دەستوور»ـە. ئێمە لە عێراقدا دەستوورێكی پێشكەوتوومان لەسەر كاغەز هەیە، بەڵام تەنگژەكە لە جێبەجێ نەكردنیدا دەبینرێتەوە، بەتایبەتی ماددەی (١٤٠) و مافە دارایی و دەستوورییەكانی دیكەی هەرێم، كە كراونەتە قوربانیی بەرژەوەندیی سیاسی. سێیەمین فاكتەر، فاكتەری «مێژوویی و بۆماوەییە»، ئەو كێشە كەڵەكەبووانەی لە حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانەوە بۆمان ماونەتەوە و وەك برینێكی ساڕێژ نەبوو لە جەستەی پەیوەندییەكانی كورد و عەرەب و پێكهاتەكانی دیكەدا ماونەتەوە. ناتوانین ڕۆڵی نەرێنیی «دەستێوەردانی دەرەكیش» پشتگوێ بخەین، كە زۆر جار وڵاتان بۆ بەرژەوەندیی خۆیان ڕێگر بوون لە گەیشتن بە ڕێككەوتنی نیشتمانی.

بۆ دەربازبوون لەم چەقبەستووییە و چارەسەری ڕیشەیی كێشەكانی نێوان هەولێر و بەغدا، هیچ ڕێگەیەك شك نابەین جگە لە گەڕانەوە بۆ «گفتوگۆی بێ مەرج»، دواتر مەرج و لێكتێگەیشتن، «پابەندبوونی ڕاستگۆیانە بە دەستوور»، و «خۆدوورخستن لە پێشێلكارییە یاساییەكان». پێویستە پەیوەندییە سیاسییەكان لە ئاستی باڵادا لەسەر بنەمای متمانەكردن بە یەكتر بونیاد بنرێنەوە.

كاتێك ئێمە لێرەدا باس لە كۆمەڵێك چەمك، مۆدێل و پرانسیپی سیاسی دەكەین، تەنیا بۆ تیۆریزەكردن نییە، چونكە ئەگەر ئەم بنەمایانە لە واقیعدا جێبەجێ بكرابان، ئێستا عێراق لە دۆخێكی ئیجابیی تەواو جیاوازدا دەبوو. یەكێك لە گەورەترین و مەترسیدارترینی ئەو كۆسپ و ئاستەنگانەی كە ڕێگرە لەبەردەم سەقامگیریی عێراق و چەسپاندنی ئاشتی، سەرهەڵدان و گەشەكردنی «سیستەمی میلیشیایی»یە، لە دەرەوەی دامەزراوە وەزارەتی بەرگری. ئەم دیاردەیە نەك هەر بۆ هەرێمی كوردستان، بەڵكو بووەتە كێشە و مەترسی و بارگرانییش بۆ سەر خودی قەوارەی دەوڵەتی عێراقیش.

هەر بۆ نموونە لە كاتێكدا عێراق وەك دەوڵەت و هەرێمی كوردستانیش وەك قەوارەیەكی فیدڕاڵیی دەستووری، لە ململانێ هەرێمی و نێودەوڵەتییەكاندا (بە تایبەت لە كێشەكانی نێوان ئەمریكا، ئیسرائیل و ئێران) سیاسەتێكی بێلایەنانەیان هەڵبژاردووە، بەڵام دەبینین بە هۆی بوونی هێزی چەكداری دەرەوەی وەزارەتی بەرگری، هەرێمی كوردستان كراوەتە ئامانج.

ئەم هێرشانە هەندێ جار لەناو خاكی عێراقەوە بە دەستی گرووپە چەكدارە ناوخۆییەكان ئەنجام دراون، ئەمەش گەورەترین گورزە لە سەروەریی وڵات و پرۆسەی ئاشتی. سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراقیش ددانی بەوەدا نا، كە ئەمە كێشەیەكی جەوهەرییە، بەڵام بە هۆی هەژموونی حزبەكانەوە نەتوانرا چارەسەر بكرێت. كێشەكە لێرەدا ئەوەیە كە ئێمە لە عێراقدا لەبەردەم سیاسەتێكی دووسەرە و دووفاقەداین، حزبەكان لەناو پەرلەماندا وەك لایەنێكی دەستووری و یاسایی كار و مامەڵە دەكەن، بەڵام لە واقیعدا هەندێكیان خاوەنی هێزی چەكدارن و بڕوایان بە دەوڵەتی كۆكەرەوەی چەك و یەك هێزی نییە، چونكە مانەوەی خۆیان لە سایەی هێز و چەكدا دەبیننەوە.

لێرەدا پێویستە پەیڕەوی بنەمایەكی گرنگ بكەین، ئەویش «واقیع‌بینی» و «خۆڕەخنەگری»یە. ئەگەر ئێمە بەردەوام خراپە و كەموكووڕییەكانی بەغدا دەژمێرین، دەبێت وەك ئەركێكی ئەخلاقی و سیاسی، كار بكەین بۆ ئەوەی ئەو كەموكورتییانە لە ناوخۆی هەرێمی كوردستانیشدا بوونیان نەبێت. ناتوانین لە بەغدا داوای «شەراكەت، هاوسەنگی و سازان» بكەین، بەڵام لە ناوخۆی خۆماندا فەزایەك بۆ پێكەوەكاركردن و هاوبەشیی ڕاستەقینە نەڕەخسێنین. ئەگەر داوای مافەكان لە بەغدا دەكەین، دەبێت لە ناوخۆی هەرێمیشدا مافەكان تەنیا لەسەر بنەمای «موحاسەسە، حزبایەتی و تەكەتول» دابەش نەكرێن، بەڵكو بنەمای هاووڵاتیبوون و دادپەروەری باڵادەست بێت.

پێكەوەژیانی ئاشتییانە تەنیا دروشمێك نییە بۆ دەرەوە، بەڵكو دەبێت لە ناوخۆشماندا تەحەممولی ڕا و فكری جیاواز بكەین و ڕێز لە مافی پێكهاتەكان بگرین. توندوتیژی تەنیا بە چەك نییە، بەڵكو توندوتیژی بەرانبەر فكری ئازاد و ئینتیمای جیاواز، هەڕەشەیە بۆ سەر ئازادی و ئاشتیی كۆمەڵایەتی. لە كۆتاییدا، پرسی سەروەریی یاسا و دەستوور خاڵی یەكلاكەرەوەیە، ناكرێت دەستوور تەنیا بۆ لاوازەكان بێت و بەهێزەكان لە سەرووی یاساوە بن. جێبەجێكردنی یاسا بە یەكسانی بەسەر هەموواندا، تاقیكردنەوەی سەرەكیی حوكمڕانیی ژیرانەیە. زۆر جار دەبینین كەسانێك دەستوور پێشێل دەكەن، یان دەست بۆ كردەوەی نایاسایی دەبەن، بەڵام بە هۆی پشتگیریی حزبییەوە لە سزادان ڕزگاریان دەبێت، ئەم دۆخە دەبێت كۆتایی پێ بێت. ئەگەر بمانەوێت مۆدێلێكی سەركەوتووی ئاشتی و دیموكراسی گونجاو و پێشكەوتوو پێشكەش بكەین. ئێمە وەك چۆن لە بەغدا داوای كاركردن بە دەستوور و دەوڵەتی دەستوور و دامەزراوەیی دەكەین، دەبێت لە هەرێمیش تەنیا لە سایەی یاسا و دەستووری ڕەوادا كارەكانمان ڕایی بكەین، ئەوسا دەتوانین بەرپابوونی ئاشتی ببیتیت و باش پێكەوە بژین.