(*)

«سەردانەكەی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان بۆ بەغدا، دەكرێت وەك سەرەتای وەرچەرخانێكی نوێ لە پەیوەندییەكاندا هەژمار بكرێت، ئەگەر بێت و هێزە كوردستانییەكان بە ژیرییەوە وەبەرهێنانی تێدا بكەن. ئەم جووڵە سیاسییە سەلماندی كە هەرێمی كوردستان لە كاتی چەقینی سیاسی و بنبەستەكاندا، خاوەن توانایەكی دیپلۆماسیی بەرزە و دەتوانێت لە یەك كاتدا ڕۆڵی ‹ناوبژیوانێكی كارا› و ‹هاوبەشێكی سەرەكی› بگێڕێت».

 

 

لە هەموو وەرچەرخانێكی سیاسیی عێراقدا بۆ پێكهێنانی حكومەتی نوێ، دۆسیەی كورد وەك چەقی هاوكێشەكان و كلیلێكی بنەڕەتی بۆ سەقامگیریی وڵات دەردەكەوێتەوە، نەك وەك پرسێكی لاوەكیی تایبەت بە جوگرافیایەكی دیاریكراو. بنەماكانی دەوڵەتداری لە عێراقی دوای ٢٠٠٣، لەبری پشتبەستن بە لۆژیكی ‹زۆرینەی ژمارەیی›، لەسەر بنەمای هاوسەنگییەكی وردی سیاسی و سازانی نێوان پێكهاتەكان بونیاد نراوە، هاوسەنگییەك كە فەرامۆشكردنی لەلایەن هەر هێزێكەوە، تەواوی پرۆسەی سیاسی و كیانی دەوڵەت ڕووبەڕووی مەترسی و تێچووی گەورە دەكاتەوە.

ئەمڕۆ لەگەڵ نزیكبوونەوەی كاتی پێكهێنانی كابینەی نوێی فیدڕاڵی، هێزە سیاسییەكانی كوردستان لەبەردەم تاقیكردنەوەیەكی مێژوویی و هەستیاردا وەستاون. پرسیار ئەوەیە: ئایا بە گوتارێكی پەرتەوازە و لەژێر كاریگەریی بەرژەوەندییە حزبییەكاندا ڕوو لە بەغدا دەكەن، یان بە دیدگایەكی نیشتمانیی یەكگرتوو كە پارێزەری پێگەی دەستووریی هەرێم بێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارە چارەنووسسازە، تەنیا گوزارشت لە ڕێككەوتنێكی سیاسی ناكات، بەڵكو پەیوەستە بە پاراستنی شایستە داراییەكان، بوودجە، مووچە، چارەنووسی ناوچە جێناكۆكەكان و جێگیركردنی شەراكەتی ڕاستەقینە لە بڕیاری سیاسیی عێراقدا.

ئەزموونە مێژووییەكان ئەوەیان سەلماندووە كە بەغدا ئەو كاتە بە جددییەتێكی زۆرترەوە مامەڵە لەگەڵ داخوازییەكانی كورد دەكات، كە لایەنی كوردی خاوەن هەڵوێستێكی یەكگرتوو و بەرنامەیەكی سیاسیی ڕوون بێت، نەك تەنیا وەك كاردانەوەی كاتی بجووڵێتەوە. هەمیشە لێكترازانی ناوخۆیی، هۆكارەكەی هەرچییەك بێت، لە پایتەختی فیدڕاڵیدا دەبێتە خاڵی لاوازی كورد و دەرفەتی مانۆڕ لە دانوستانكار دەسێنێتەوە. لێرەوە، ئەوەی ئەمڕۆ لە هێزە كوردییەكان داوا دەكرێت، دەستبەرداربوون لە فرەیی و تایبەتمەندیی حزبی نییە، بەڵكو جیاكردنەوەی ململانێیە نێوخۆییە ڕەواكانە لە پرسە چارەنووسساز و باڵاكانی پەیوەست بە پێگەی هەرێمی كوردستان.

لەم چوارچێوەیەدا، سەردانەكەی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان بۆ بەغدا، لە كاتێكی سیاسیی یەكجار هەستیاردا ئەنجام درا. ئەم سەردانە تەنیا گەشتێكی پڕۆتۆكۆڵی نەبوو، بەڵكو هەوڵێكی ستراتیژی بوو بۆ گەڕاندنەوەی هەرێم بۆ چەقی بڕیار لە پرۆسەی پێكهێنانی حكومەتدا، تاوەكو كوردستان لە لایەنێكی چاوەڕوانكارەوە ببێتە ئەكتەرێكی كاریگەر بۆ لێكنزیككردنەوەی دیدگاكان و چەسپاندنی شایستەكانی لە هەر ڕێككەوتنێكی نیشتمانیدا. دیدارەكانی لەگەڵ لایەنە سەرەكییەكان، لەوانە چوارچێوەی هەماهەنگی، سەرۆك وەزیرانی عێراق و هێزە سوننەكان، ئامانج لێی تێپەڕاندنی دۆخە چەقبەستووەكە و یەكلاكردنەوەی دۆسیە هەڵپەسێردراوەكانی نێوان هەولێر و بەغدا بوو.

گرنگیی ئەم جووڵە دیپلۆماسییە لەوەدایە كە ڕەنگدانەوەی ڕێبازێكی عەقڵانییە: ڕێبازی گفتوگۆی هێمن لەبری گرژیی میدیایی و بونیادنانی پردی پەیوەندی لەبری چاوەڕوانكردنی تەقینەوەی قەیرانەكان. ئەم هەوڵە دەیەوێت داواكارییەكانی كورد لە ‹لیستی گڵەیی و گازندە›وە بگۆڕێت بۆ بەشێكی دانەبڕاو لە ‹ڕێككەوتنی سیاسی› بونیادنەری حكومەت. ڕۆڵی سەرۆكی هەرێم لێرەدا، تەنیا نوێنەرایەتیكردنی هەولێر نییە، بەڵكو هەوڵێكە بۆ دروستكردنی هاوسەنگییەك كە ڕێگری بكات لە لەدایكبوونی حكومەتێكی لاواز، یان تۆڵەسێنەر كە تەنیا لەسەر بنەمای خواستەكانی یەك لایەن بونیاد نرابێت.

بەڵام، سەركەوتنی ئەم نەخشەڕێگەیە مەرجدارە بە توانای لایەنە كوردییەكان لە وەرگێڕانی ئەم دەسپێشخەرییەی سەرۆكایەتیی هەرێم بۆ هەڵوێستێكی یەكگرتووی نیشتمانی. بە تەنیا گوتاری لێكتێگەیشتنی سەرۆكی هەرێم لە بەغدا بەس نییە، ئەگەر لە ناوخۆدا هێزە كوردییەكان دابەش بن، چونكە هێزی هەر بڕیارێكی كورد لە بەغدا، لە یەكڕیزیی ناوماڵی كوردستان و بوونی كەمترین ئاستی هاوبەشی نیشتمانییەوە سەرچاوە دەگرێت.

پێویستە هێزە سیاسییەكانی كوردستان دەرك بەو ڕاستییە بكەن كە قۆناغی ئێستای عێراق، بەرگەی سیاسەتی ‹داواكاریی پەرتەوازە› و گوتاری لێكترازاو ناگرێت. ئەوەی ئەمڕۆ بووەتە پێویستییەكی حەتمی، داڕشتنی نەخشەڕێگەیەكی سیاسیی یەكگرتوو و ڕوونە، كە لەسەر بنەمای ئەولەوییەتە نیشتمانییەكان بونیاد نرابێت، لە سەرووی هەموویانەوە: دەستەبەركردنی شایستە داراییەكان و مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم بە شێوەیەكی جێگیر و دوور لە ململانێ سیاسییەكان، چەسپاندنی پشكی هەرێم لە بوودجەی گشتیدا بەپێی میكانیزمێكی دادپەروەرانە، تێپەڕاندنی یاسایەكی هاوچەرخ بۆ نەوت و گاز كە مافە دەستوورییەكانی هەرێم و ناوەند پێكەوە بپارێزێت، چارەسەری بنەڕەتیی كێشەی كەركووك و ناوچە دابڕێنراوەكان لە چوارچێوەی ماددەی ١٤٠ و پاراستنی شكۆ و پێگەی هێزی پێشمەرگە وەك دامەزراوەیەكی سەربازیی شەرعی و هاوبەش لە تێكشكاندنی تیرۆردا.

پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا نابێت لەسەر عەقڵییەتی دوژمنایەتیی مێژوویی بونیاد بنرێن، بە هەمان شێوەش نابێت بەرەو پاشكۆیەتیی سیاسی بخلیسكێت. هەرێمی كوردستان نەیاری دەوڵەتی فیدڕاڵ نییە، بەڵكو قەوارەیەكی دەستووریی ڕەسەنە لە چوارچێوەی عێراقدا، بۆیە ناكرێت بە لۆژیكی ‹فەرمانی ناوەندی› مامەڵەی لەگەڵ بكرێت. لێرەوە، داڕشتنەوەی پەیوەندییەكان دەبێت لەسەر سێ كۆڵەكەی سەرەكی بێت: شەراكەتی ڕاستەقینە، نەك منەتباركردن، پابەندبوون بە دەستوور، نەك میزاجی سیاسی و ڕێككەوتنی نووسراوی بونیادنەر نەك بەڵێنی كاتی و زارەكی.

دۆسیە دارایی و نەوتییەكان لە ساڵانی ڕابردوودا گورزی كوشندەیان لە متمانەی هاووڵاتیی كوردستانی بە دەوڵەتی فیدڕاڵ وەشاندووە. كاتێك مووچە و قوت و بوودجە دەكرێنە كەرەستەی فشاری سیاسی و دانوستان، نەك تەنیا حكومەتی هەرێم لاواز دەبێت، بەڵكو خودی فەلسەفەی عێراقی فیدڕاڵیش دەخرێتە ژێر پرسیارەوە. هەر حكومەتێكی نوێ كە خوازیاری سەقامگیریی ڕاستەقینە بێت، ناتوانێت چارەسەری ئەم دۆسیە هەستیارانە بۆ دوای دابەشكردنی پۆستەكان دوابخات، بەڵكو دەبێت بیانكاتە بەشێكی بنەڕەتی و جێگیر لە كارنامەی وەزاریی خۆیدا.

لە بەرانبەردا، دەبێت لایەنە كوردییەكان ئەو ڕاستییە بسەلمێنن كە بەهێزیی پێگەیان لە بەغدا، ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی كوالێتیی حوكمڕانی و دامەزراوەییبوونە لە ناوخۆی هەرێمدا. بەرگری لە فیدڕاڵییەت و مافە دەستوورییەكان لە بەغدا، بەبێ بەهێزكردنی شەفافییەت، لێپرسینەوە و یەكخستنی دامەزراوەكان لە هەولێر و سلێمانی و دهۆك و هەڵەبجە، ئەنجامێكی ئەوتۆی نابێت. هاووڵاتیی كوردستانی تەنیا چاوەڕوانی دادپەروەری لە بەغدا ناكات، بەڵكو دەیەوێت لە ناوخۆی هەرێمیشدا وەك خاوەن مافێكی سەرەكی مامەڵەی لەگەڵ بكرێت و سیستمێكی حوكمڕانیی مۆدێرن و بەرپرسیار شك ببات.

لێرەوە، ئاشتەوایی و تەبایی نێوان لایەنە كوردییەكان چیتر تەنیا دروشمێكی جوان، یان ڕازاندنەوەیەكی سیاسی نییە، بەڵكو گۆڕاوە بۆ ‹پێویستییەكی حەتمیی ستراتیژی›. پەیوەندییەكانی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و سەرجەم هێزە سیاسییەكانی دیكەی هەرێم، دەبێت لە قۆناغی ‹بەڕێوەبردنی ناكۆكی›یەوە هەنگاو بەرەو قۆناغی ‹ڕێكخستنی ناكۆكییەكان› بنێن. بوونی جیاوازیی سیاسی دیاردەیەكی تەندروستە، بەڵام ئەو كاتە دەبێتە مەترسییەكی گەورە كە ڕەنگدانەوەی هەبێت لەسەر دابەشبوونی هەڵوێستەكان بەرانبەر بەغدا، یان ململانێ لەسەر پۆستە سیادییەكان لەسەر حیسابی دۆسیە سەرەكی و نەتەوەییەكان. هەرێمی كوردستان پێویستییەكی بێ ئەم لا و ئەو لای بە میكانیزمێكی هەماهەنگیی دامەزراوەیی و هەمیشەیی هەیە، تاوەكو چیتر ئەزموونی تاڵی چوون بۆ بەغدا بە گوتاری جیاواز و داواكاریی پەرتەوازە دووبارە نەبێتەوە.

گرنگترین وانەی ئەم قۆناغە مێژووییە ئەوەیە كە بەغدا مافەكان پێشكەشی ئەو لایەنە ناكات، كە تەنیا لە سەنگەری چاوەڕوانیدایە، هەروەها ڕێز لەو هەڵوێستە ناگرێت كە بە گۆڕینی كەسەكان و دانوستانكارەكان ناسەقامگیر دەبێت. هەر بۆیە، پێویستە كورد خاوەنی وەفدێكی سیاسیی نیشتمانیی یەكگرتوو، كارنامەیەكی دانوستانی تۆكمە و پەیامێكی بڕبڕەدار بێت بۆ هەموو لایەنە عێراقییەكان، بەو مانایەی كە بەشداریی كورد لە كابینەی داهاتوودا، تەنیا بە مەبەستی وەرگرتنی پشك لە دەسەڵات نییە، بەڵكو بەشدارییەكی مەرجدارە بە ڕاستكردنەوەی ڕێڕەوی پەیوەندییە فیدڕاڵییەكان، دەستەبەركردنی مافە دەستوورییەكانی هاووڵاتییان و كۆتاییهێنان بە سیاسەتی قەیرانە نێوەنێوەكانی نێوان هەولێر و بەغدا.

سەردانەكەی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان بۆ بەغدا، دەكرێت وەك سەرەتای وەرچەرخانێكی نوێ لە پەیوەندییەكاندا هەژمار بكرێت، ئەگەر بێت و هێزە كوردستانییەكان بە ژیرییەوە وەبەرهێنانی تێدا بكەن. ئەم جووڵە سیاسییە سەلماندی كە هەرێمی كوردستان لە كاتی چەقینی سیاسی و بنبەستەكاندا، خاوەن توانایەكی دیپلۆماسیی بەرزە و دەتوانێت لە یەك كاتدا ڕۆڵی ‹ناوبژیوانێكی كارا› و ‹هاوبەشێكی سەرەكی› بگێڕێت. بەڵام ئەم سەردانە بەها ڕاستەقینەكەی خۆی لەدەست دەدات، ئەگەر نەگۆڕدرێت بۆ پڕۆژەیەكی سیاسیی گشتگیر و هەر تەنیا لە چوارچێوەی ڕێوڕەسمە پڕۆتۆكۆڵییەكاندا بمێنێتەوە.

 ئەوەی لەم قۆناغەدا دەبێتە پێویستییەكی كردەیی، ئەنجامدانی كۆبوونەوەیەكی نیشتمانیی فرەوانی كوردییە بۆ داڕشتنی یەكدەنگانەی داواكارییە بنەڕەتییەكان و پێكهێنانی تیمێكی دانوستانكاری یەكگرتوو، تاوەكو چوونە ناو حكومەتی داهاتوو تەنیا بە گەرەنتیی نووسراو و ڕێككەوتنی جێبەجێكراو بێت.

عێراقی ئەمرۆ، پێویستی بە حكومەتێك نییە كە تەنیا لەسەر دابەشكردنی دەستكەوت و پشكەكان بونیاد نرابێت، بەڵكو تینووی حوكمڕانییەكە كە متمانە لە نێوان پێكهاتەكاندا بونیاد بنێتەوە. كوردستان لە پەیوەندییەك دەگەڕێت كە لەسەر بنەمای دامەزراوەیی جێگیر بێت، نەك قەیرانی مانگانە. حزبە كوردییەكانیش دەبێت تێبگەن كە ساتی پێكهێنانی كابینەی نوێ، تەنیا دەرفەتێك نییە بۆ بەدەستهێنانی وەزارەتێكی زیادە، بەڵكو ساتێكی مێژووییە بۆ دووبارە پێناسەكردنەوەی پێگەی هەرێم لە نێو دەوڵەتی عێراقدا.

لە دەرەنجامدا، هیچ ئایندەیەكی گەش بۆ كوردستان بەبێ لێكتێگەیشتنێكی دادپەروەرانە لەگەڵ بەغدا بەدی نایەت، بە هەمان شێوەش هیچ سەقامگیرییەكی ڕاستەقینە بۆ عێراق دەستەبەر نابێت، بەبێ شەراكەتێكی ڕاستگۆیانە لەگەڵ كوردستان. گەیشتن بەم ئامانجە بە گوتاری توند و میدیایی ناكرێت، بەڵكو پێویستی بە یەكڕیزیی هەڵوێست، بوێری لە چاكسازیی ناوخۆیی و دانایی لە مامەڵەكردن لەگەڵ ناوەند هەیە. ئەگەر لایەنە كوردییەكان بەرژەوەندیی نیشتمانی بخەنە پێش هەژمارە حزبییەكان، ئەوا جگە لەوەی مافەكان دەپارێزن، دەبنە فاكتەرێكی سەرەكی بۆ پاراستنی هاوسەنگیی عێراق لە داڕمان.

ئێستا ئەو ساتەیە كە دەبێت ‹لۆژیكی دەوڵەت› بخرێتە پێش ‹لۆژیكی پشكپشكێنە› و گیانی شەراكەت جێگەی مانۆڕی سیاسی بگرێتەوە. مێژوو بە ژمارەی وەزارەتەكانەوە نانووسرێتەوە، بەڵكو ناوی ئەو لایەن و سەركردانە بە نەمری دەهێڵێتەوە كە لە ساتە تەنگانەكاندا توانیویانە بەرژەوەندیی نەتەوەیی و داهاتووی گەلەكەیان بپارێزن.

هاوكات، پێویستە هێزە كوردستانییەكان بە عەقڵیەتێكی كراوە و لە گۆشەنیگایەكی نیشتمانییەوە مامەڵە لەگەڵ سەرجەم هێزە عێراقییەكاندا بكەن. دروستكردنی هاوسەنگی لە پەیوەندییەكان لەگەڵ شیعە، سوننە و هێزە مەدەنییەكان، هەرێمی كوردستان لە قەتیسبوون لە یەك میحوەردا دەپارێزێت. بەرژەوەندیی باڵای كوردستان لەوەدایە كە ‹پردێك بێت بۆ هاوسەنگی›، نەك بەشێك لە جەمسەرگیرییە توندەكان، تاوەكو بتوانێت پەیوەندییەكی جێگیر لەگەڵ هەمووان بونیاد بنێت، بە بێ ئەوەی دەستبەرداری هیچ كام لە بنەما دەستوورییەكانی خۆی بێت.

 

(*)

شرۆڤەكاری سیاسیی سەربەخۆ