بۆ زانیاریت، سیلیكۆن و كاربۆن لە ژیاندا
ژیان لەو ژینگەیانەی كە زۆر جیاوازن لە ژینگەی زەوی، دەكرێت بایۆكیمیاییەكی جیاوازتریشیان هەبێت لەوەی كە ژیانی لەسەر ئەم هەسارەیە پێك هێناوە، بە تایبەتتر دەمێكە شیمانەی ئەوە لەئارادایە كە توخمێكی دیكە لەبری كاربۆن پاڵنەری دەركەوتنی ژیان بێت لەسەر هەسارە و ژینگەكانی دەرەوەی زەوی.
بیرۆكەی ژیانێك كە بناغەكەی سلیكۆن بێت لە ساڵی 1891 لە لایەن ئەستێرەزانی ئەڵمــانی «Julius Scheiner»ــەوە هاتە كایەوە و لەوكاتەوە بووەتە باسێكی گرنگی كتێب و فیلم و زنجیرە زانستییە فیكشنەكاندا. سلیكۆن چەندین تایبەتمەندیی كیمیایی لەگەڵ كاربۆندا هاوبەشی پێ دەكات، و لەسەر شێوەی جیاوازی سلیكات لە بەردەكانیشدا هەیە، دووەم توخمی بەربڵاوە (لەدوای ئۆكسجینەوە) لە توێكڵی زەوییدا. سەرەڕای ئەم بەربڵاوییەشی، ژیانی سەر وشكانی تەنیا بە دوو شێوە سلیكۆن بەكاردەهێنێت، ئەوانیش ترشی «silicic» كە لە هەندێك لە شانەكانی لەشدا هەیە و «سلیكا» كە لە پێست و شانەكانی كۆئەندامی دەماردا بونیان هەیە. هیچ نموونەیەكی دیكەی ژیان نییە كە جۆرێكی جیاوازی كیمیای سلیكۆنی بەكار بهێنێت. ژیانێك كە بناغەكەی سلیكۆن بێت زیاتر مەبەستیان لە لایەنی كیمیای ئۆرگانی سلیكۆنییە، بەتایبەتی ئەو كیمیاییەی كە جێگەی كاربۆن لە گەردە ئەندامییەكاندا بە سلیكۆن دەگیرێتەوە، لە پەیپەرێكی ئەم دواییەی تیمێك لە توێژەرانی پەیمانگەی تەكنیكی ماساچوستس MIT كە تیشكیان خستبووە سەر پڕكردنەوەی ئەم كەلێنە، و لە ئەنجامدا ئەوەیان خستە ڕوو كە سلیكۆن هیچ كاتێك ناتوانێت هیندەی كاربۆن گەردی هەمەچەشنی لێ پێك بێت، ئەمەش ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە بۆچی هەموو ژیانی سەر زەوی بناغەكەی كاربۆنە، لەكاتێكدا سلیكۆن توخمێكی بەربڵاوتریشە؟.
