(خوێندنەوەیەکی شیکاری بۆ ناوەڕۆک و کاریگەرییەکانی یەکەمین ڕۆژنامەی کوردی)

 

لە مێژووی سەرهەڵدانی نەتەوەکاندا، میدیا و چاپەمەنی تەنها ئامرازێک نین بۆ گواستنەوەی هەواڵ، بەڵکو یەکەمین سەکۆن بۆ پێناسەکردنی ناسنامە و دروستکردنی هۆشیاریی گشتی. بۆ گەلی کورد، ڕۆژی ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨ تەنها بەروارێک نییە لە ساڵنامەدا، بەڵکو خاڵی وەرچەرخانە لە کولتووری زارەکی و بیرکردنەوەی خێڵەکییەوە، بۆ کولتووری نووسراو و بیرکردنەوەی نەتەوەیی. دەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان، لە قاهیرە بە دەستی (میقداد میدحەت بەدرخان)، ئەو زەنگە مێژووییە بوو کە بێدەنگیی سەدەکانی تێکشکاند. لێرەدا هەوڵ دەدەین شیکارییەکی قووڵ بۆ ناوەڕۆک، پەیام و کاریگەرییە ستراتیژییەکانی ئەم ڕۆژنامەیە بکەین.

یەکەم: زەمینەی مێژوویی و هەڵبژاردنی قاهیرە
لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەژێر دەسەڵاتی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمدا، بە قۆناغێکی توندی سانسۆر و سەرکوتکردنی بزووتنەوە نەتەوەییەکاندا تێدەپەڕی. کوردەکان، کە یەکێک بوون لە نەتەوە گەورەکانی ناو ئیمپراتۆریەتەکە، خاوەنی هیچ بڵاوکراوەیەکی فەرمی نەبوون بە زمانی دایکیان.

هەڵبژاردنی پایتەختی میسر (قاهیرە) بۆ دەرکردنی ڕۆژنامەکە، بڕیارێکی ستراتیژیی زۆر زیرەکانە بوو. قاهیرە لەو سەردەمەدا لەژێر هەژموونی بەریتانیادا بوو و تا ڕادەیەکی زۆر لە دەسەڵاتی سەرکوتکەری ئاسایشی عوسمانییەکان دوور بوو. میقداد میدحەت بەدرخان (کە کوڕی میر بەدرخان پاشای میرنشینی بۆتان بوو)، بە ئیستغلالکردنی ئەم پەراوێزە ئازادییەی قاهیرە، توانی یەکەمین پردی پەیوەندیی میدیایی لەگەڵ نیشتمانە دابەشکراوەکەیدا دروست بکات.

دووەم: شیکاریی بۆ ناوەڕۆک و پەیامی ڕۆژنامەکە
ڕۆژنامەی (کوردستان) کە مانگی دوو جار دەردەچوو، تەنها بڵاوکراوەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو "پڕۆژەیەکی ڕۆشنبیریی گشتگیر" بوو. بە خوێندنەوەی ژمارەکانی ئەم ڕۆژنامەیە (کە لە نێوان ساڵانی ١٨٩٨ بۆ ١٩٠٢ بە سەرپەرشتی میقداد و دواتر عەبدولڕەحمانی برای ٣١ ژمارەی لێ دەرچوو)، ئەم تەوەرە سەرەکییانەی تێدا بەدی دەکرێت:

١. پەروەردە و هاندانی زانست:

پەیامی سەرەکیی میقداد بەدرخان لە وتارەکانیدا، ڕەخنەگرتن بوو لە نەخوێندەواری و دواکەوتوویی. ئەو پێی وابوو تا کورد چەک و خەنجەر بەکاربهێنێت و قەڵەم فەرامۆش بکات، ناتوانێت لە ململانێی جیهانی مۆدێرندا بمێنێتەوە. ڕۆژنامەکە بەردەوام هانی خێزانەکانی دەدا منداڵەکانیان بنێرنە خوێندنگەکان بۆ فێربوونی زانستە مۆدێرنەکان.

٢. پاراستنی زمان و ئەدەبیاتی کوردی:

یەکێک لە گەورەترین خزمەتەکانی ڕۆژنامەی کوردستان، گواستنەوەی ئەدەبی کوردی بوو لە دیوەخان و حوجرەکانەوە بۆ سەر کاغەزی چاپکراو. بڵاوکردنەوەی بەشەکانی شاکارە نەتەوەییەکەی ئەحمەدی خانی (مەم و زین) بۆ یەکەمجار لەم ڕۆژنامەیەدا، هەوڵێک بوو بۆ بەئاگا هێنانەوەی هەستی نەتەوەیی و سەلماندنی ئەوەی کە زمانی کوردی زمانێکی دەوڵەمەندە و دەتوانێت ببێتە زمانی زانست و ئەدەب.

٣. وێناکردنی مەترسییە دەرەکییەکان و وشیاریی سیاسی:

ڕۆژنامەکە وەک پەنجەرەیەک وابوو کە تێیدا کوردەکانی لە ڕووداوەکانی جیهان، سیاسەتی وڵاتانی ئەوروپا (وەک ڕووسیا، بەریتانیا و فەرەنسا)، و پێشکەوتنە پیشەسازییەکان ئاگادار دەکردەوە. هاوکات، هۆشداریی دەدا بە کوردەکان کە نەبنە ئامرازی دەستی عوسمانییەکان بۆ شەڕکردن لەگەڵ ئەرمەنییەکان و گەلانی تر، بەڵکو یەکڕیزیی خۆیان بپارێزن.

سێیەم: کاریگەرییە ستراتیژی و نەتەوەییەکان
دەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان، تەنها لەدایکبوونی بڵاوکراوەیەک نەبوو، بەڵکو لەدایکبوونی قۆناغێکی نوێ بوو لە مێژووی سیاسی و کۆمەڵایەتیی کورددا. کاریگەرییەکانی دەکرێت لەم خاڵانەدا کورت بکرێنەوە:

●      دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی یەکگرتوو: وەک چۆن لە زانستی سیاسیدا دەوترێت چاپەمەنی بناغەی نەتەوەسازییە، ڕۆژنامەی کوردستان وایکرد کوردێک لە ئامەد (دیاربەکر)، کوردێک لە سلێمانی، و کوردێک لە دیمەشق، هەست بکەن کە بەشێکن لە یەک نەتەوە، چونکە هەموویان یەک زمان دەخوێننەوە و یەک خەمیان هەیە.

●      گواستنەوە لە خێڵەوە بۆ نەتەوە: پێش ڕۆژنامەی کوردستان، ئینتیمای سەرەکیی تاکی کورد بۆ هۆز، تەریقەت، یان میرنشینە لۆکاڵییەکەی بوو. ڕۆژنامەکە چەمکی کوردستانی وەک نیشتمانێکی هاوبەش و یەکگرتوو خستە ناو ئەدەبیاتی سیاسییەوە.

●      بەئاگاهێنانەوەی نوخبەی ڕۆشنبیر: ڕۆژنامەکە بووە هۆی دروستبوونی تۆڕێک لە پەیوەندی لە نێوان ڕۆشنبیران، شاعیران و سیاسەتمەدارانی کورد لە سەرتاسەری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دەرەوەیدا، کە دواتر ئەم نوخبەیە چەندین کۆمەڵە و ڕێکخراوی سیاسییان (وەک کۆمەڵەی تەعالی و تەرەقیی کورد) دامەزراند.

ئەمڕۆ، کاتێک لە ڕۆژی٢٢ی نیساندا یادی ڕۆژی ڕۆژنامەگەریی کوردی دەکەینەوە، تەنها یادی دەرچوونی چەند پەڕەیەک ناکەینەوە لە میسر، بەڵکو ڕێز لەو دیدگا دوورمەودایە دەگرین کە خێزانی بەدرخانییەکان هەیانبوو.

ڕۆژنامەی کوردستان سەلماندی کە گەورەترین چەک بۆ پاراستنی نەتەوەیەک لە توانەوە و سڕینەوە، هۆشیاریی تاکەکانێتی. ئەو پەیامەی کە میقداد میدحەت بەدرخان ١٢٨ ساڵ لەمەوبەر لە ڕێگەی قەڵەمەکەیەوە ئاراستەی گەلەکەی کرد کە دەبێت زانست و خوێندن بکەنە سەرمەشقی کارەکانیان بۆ پاراستنی کەرامەت و مافەکانیان، ئەمڕۆش بە هەمان شێوەی سەدەی ڕابردوو، پەیامێکی زیندوو و زەروورەتێکی نەتەوەییە. مێژووی ڕۆژنامەی کوردستان پێمان دەڵێت: نەتەوەیەک خاوەنی میدیا و زمانێکی نووسراوی یەکگرتووی خۆی نەبێت، هەرگیز ناتوانێت لەسەر نەخشەی سیاسیی جیهان پێگەی خۆی جێگیر بکات.