ڕۆبەرت سوینی، پڕۆفیسۆری مێژوووە لە بەشی زانستە مرۆڤایەتی و كۆمەڵایەتییەكان لە زانكۆی مێمۆریاڵ، تایبەتمەند و پسپۆڕی چەند بوارێكی گرنگە، وەك مرۆڤایەتی دیجیتاڵی، تیۆر و میتۆدی مێژوویی، مێژووی سەرمایەداری و ماتریاڵیزمی مێژوویی. بۆ لێكدانەوە و شرۆڤەكردنی پێشكەوتنی تەكنەلۆژی و كاریگەریی لەسەر دووبارە داڕشتنەوەی چەمكەكان و تێگەیشتنمان بۆ خودی مرۆڤ و ژیان و چەند بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا.

 

* سەرەتا دەمانەوێت لەو پرسیارەوە دەست پێبكەین كە ئایا بە تێڕوانینی ئێوە، جیاوازی چییە لە نێوان چەمكی مرۆڤایەتیی دیجیتاڵی و ڕەوت و تەوژمە مرۆیییەكانی دیكە لە مێژوووی فیكریدا؟ ئایا دەتوانین بڵێین ئەمە درێژبوونەوەی سەروەختی ڕۆشنگەری و بیرۆكە مرۆییەكانە، یان جیاوازییەكی قووڵ و بنەڕەتیی هەیە و بە هۆی تەكنەلۆژیای نوێ و هاوچەرخەوە هاتووەتەئاراوە؟

-  لە ڕاستیدا ئەمە ئاڵوگۆڕێكی گەورە و گرنگە و پتر بە هۆی نوێگەریی میتۆدەكانەوە هاتووەتە ئاراوە، نەك تەنیا خەون و خولیایەكی تیۆری بێت. مەبەستم ئەوەیە لە ئێستادا توێژەران دەتوانن ئەو ئەركانە ئەنجام بدەن كە ماوەیەكی زۆر پێش ئێستا وێنای ئەوە نەدەكرا كە بتوانرێت بكرێن، بەتایبەتی كاتێك كارەكە پەیوەست بوایە بە بابەتە نووسراوەكانەوە. كەواتە بەرەوپێشچوونی خێرای ئامرازە دیجیتاڵییەكان دۆخێكییان دروست كردووە كە بتوانرێت بڕێكی زۆری بەڵگەنامەكان شرۆڤە و ڕاڤە بكرێن، بە خێرایی و وردییەك كە پێشینەی نەبووە، لە ئەنجامدا بوارێكی زۆر نوێی توێژینەوە دروست بووە، كە تەنانەت پێش 15 ساڵ بەم ئاست و مەودای بوونی نەبووە و پێشبینی دەكرێت ئەم ئاڵوگۆڕە زۆر خێراتر بێت، بە تایبەتی كە دەتوانرێت ژمارەیەكی زیاتری سەرچاوە دەستنووسەكان بكرێن بە دیجیتاڵی و لە ڕێی توانای كۆمپیوتەرەوە شرۆڤە و ڕاڤەكارییان بۆ بكرێت. لە كاتێكدا ئەم ئاڵوگۆڕە لە ڕووی میتۆدییەوە گۆڕانكارییەكی بنەڕەتییە، بەڵام ئەمە تەنیا كاریگەرییەكی تەكنیكی نییە، بەڵكو كاریگەریی هەیە لەسەر ئەوەی توێژەران چۆن چەمككاری دەكەن و سەرچاوەكان لێكدەدەنەوە، لە ئەنجامیشدا ئەمە ڕەنگدانەوەیەكی قووڵی هەیە لەسەر ئەوەی چۆن مەعریفە بەرهەم دەهێنرێت و لێی دەڕوانرێت. لێرەدا دەمەوێت ئەوە بڵێم كە ئەمە لەسەر حیسابی ڕەهەندە مرۆییەكەی ڕوو دەدات.

* ئەمە پرسیارێكی گرنگ دەورووژێنێت، ئایا بیرۆكەی مرۆیی لە پەیوەندی بە مرۆڤایەتیی دیجیتاڵییەوە بیرۆكەیەكی جێگیرە، یان دەبێت لەبەر ڕۆشنایی بەرەوپێشچوونی ژیریی دەستكرددا دووبارە پێناسە بكرێتەوە؟

- لە ڕاستیدا ئەم چەمكە لە ئێستادا لە پرۆسەیەكی ئاڵوگۆڕدایە، هەرچۆنێك بێت، ئەوەی جێی نیگەرانییە ئەوەیە كە ئەم ئاڵوگۆڕە بە چەشنێكی پەنهان ڕوو دەدات، بە بێ ئەوەی بیركردنەوەیەكی هۆشیارانە لەبارەیەوە هەبێت. مەبەستم ئەوەیە كە ئێمە دووبارە تێكڕای تێگەیشتنی خۆمان بۆ مرۆڤ دادەڕێژینەوە بە بێ ئەوەی ئاگامان لەوە بێت كە ئەم دووبارە پێناسەكردنەوەیە ڕوو دەدات، یان پرسیار لەبارەی دەرهاویشتە بەربڵاوەكانی بكەین. كەواتە دووبارەی دەكەمەوە كە ئەم چەمكە دووبارە دادەڕێژرێتەوە بەهۆی ئەو پێشكەوتنە تەكنەلۆژییەی لە ئارادایە، كە كاریگەریی هەیە لەسەر لاوازكردنی مرۆڤگەرایی ڕۆژئاوای تەقلیدی و ئەو تێڕوانینانەی ڕیشەیان لە ماتریاڵیزمی مێژوووییدا هەیە.

* باشە با پرسیاری ئەوە بكەین كە ئایا ئەم پێشكەوتنە تەكنەلۆژییە بە شێوەیەكی حەتمی دەبێتە هۆی كۆكردنەوەی دەسەڵات و توانا لە دەستی ژێرخان و سیستمە تەكنەلۆژییەكاندا، یان ئەوەتا هێشتا مرۆڤ دەتوانێت ئاراستەی ئەم پێشكەوتنە بە بارێكی دیكەدا ببات؟

- من پێموایە سەرەڕای نیگەرانییەكان، ئەوا هێشتا هۆكاری ئەوە نییە كە متمانەمان بە توانای مرۆڤ لەدەست بدەین، واتە هێشتا توانای ئەوەمان هەیە كە دەستتێوەردان بكەین و ڕەخنە بگرین و ئاراستەی پێشكەوتنەكە بگۆڕین، و كار بكەین بۆ ئەوەی تەكنەلۆژیا خزمەت بە بەها مرۆییەكان بكات، نەك لاوازییان بكات، یان بە تەواوەی ئایندەی ئێمە ڕەنگڕێژ بكات. من لێرەدا دەمەوێت ئەوە دووبارە بكەمەوە كە زۆرێك لەو توێژەرانەی لە بواری مرۆڤایەتیی دیجیتاڵیدا كار دەكەن، هۆشیار نین بەوەی كە چۆن تەكنەلۆژیا بە شێوەیەكی پەنهانی بیركردنەوەی ئێمە لە بارەی ڕابردوو، ئێستا و داهاتوو دادەڕێژێتەوە. واتە ئەم توێژەرانە لە كارەكانیاندا تەكنەلۆژیا بە شێوەیەك بەكار دەهێنن كە دووبارە لۆژیكی سەرمایەداریی هاوچەرخ بەرهەم دەهێننەوە، ئەمەش دۆخێك دروست دەكات كە نەك هەر تەنیا كاریگەریی هەیە لەسەر ئەو مەعریفەیەی بەرهەمی دەهێنین، بەڵكو كاریگەریی هەیە لەسەر ئەوەی چۆن لە واقیعەكە دەڕوانین و تێیدەگەین.

* كەواتە ئێوە چۆن لە ململانێی نێوان حەتمییەتی تەكنەلۆژی و توانای مرۆیی بۆ دووبارە ئاراستەكردنەوەی تەكنەلۆژیا دەڕوانن؟ ئایا ئەمە چ دەرهاویشتە و ئاكامێكی لێ دەكەوێتەوە؟

 -  ئەگەر ئامانجی ئێمە بریتییە لە تێگەیشتن لەوەی بۆچی خەڵكی بە شێوەیەكی دیاریكراو ڕەفتار دەكەن و بۆچی بە شێوەیەك جیهان دادەڕێژن كە بتوانن بژاردەكانی خۆیان پیادە بكەن، ئەوا ئێمە تێڕوانینێكمان گرتووەتەبەر بۆ گۆڕانكاری، كە ئەنجامی كارلێكی نێوان مرۆڤ و سنووردارییە بونیادییەكانە، ئەم تێڕوانینە پێیوایە كە لە كاتێكدا سنووربەندییەك هەیە بۆ كاركردنی مرۆڤەكان، لە هەمان كاتدا مرۆڤەكانیش لە ڕێی كردارەكانیانەوە دووبارە ئەو سنوورانە دادەڕێژنەوە. بە پێچەوانەوە زاڵبوونی زیاتری مۆدێلە تەكنەلۆژییەكان ڕۆڵی ئەم سنووربەندییانە نادیدە دەگرێت و تەنانەت ئەو بیرۆكەیەش فەرامۆش دەكات، كە بڕیاری مرۆڤەكان لە میانەی هەندێ هەلومەرجی دیاریكراودا، بۆی هەیە خودی ئەم هەلومەرجانە بگۆڕێت و بەم شێوەیە بەشدار بێت لە بنیادنانی جیهانێكی باشتردا. لەوەش زیاتر، زۆرێك لەو كەسانەی سەروسەودایان لەگەڵ مرۆڤایەتیی دیجتیتاڵیدا هەیە، ئەم ئەگەرە لەبەرچاو ناگرن و پێیانوایە ئەگەر لە ڕێی توانای كۆمیپوتەرییەوە شرۆڤەكاری بۆ داتاكان بكەن، ئەوا دەتوانن ڕاستیی بابەتی بەدەست بهێنن، بێ ئەوەی بچنە بیركردنەوەیەكی قووڵەوە. لە چوارچێوەی ئەم ڕێچكەیەدا، بوارێكی كەم هەیە بۆ زانینی ڕاست و دروستیی گریمانەكانمان لە بەرانبەر ئاڵۆزییەكانی ڕابردوو و هەلومەرجی ئێستای كۆمەڵگەكاندا، واتە لەبری ئەوەی لە بەرانبەری بەڵگەكاندا تاوتوێی گریمانەكان بكەین، ئەوا دووبارە بەرهەمیان دەهێنینەوە و پتر دەیانچەسپێنین، ئەم كێشەیە لەو هەلومەرجەدا ئاڵۆزتر دەبێت كە تێیدا دەژین، واتە لە جیهانی سەرمایەداریی پێشكەوتوودا كە باوەڕەكانی پەیوەست بە باڵادەستیی تاكەكەس و بازاڕ، قووڵ ڕۆچووەتە نێو بیركردنەوەی ڕۆژانەمانەوە، ئەم گریمانانە نەك هەر تەنیا تێڕوانینە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانمان دادەڕێژنەوە، بەڵكو ئەو چوارچێوەیەش دادەڕێژنەوە كە تێیدا لێكدانەوە و ڕاڤەكاری بۆ مەعریفە دەكەین. بەم واتایە، نیۆلبیڕاڵیزم بە قووڵی دونیابینیی ئێمەی داڕشتووە و سنوورداری كردووە، لەبەر ئەوەی تەكنەلۆژیای كۆمپیوتەریش بەرهەمی خودی ئەم سیستمە سەرمایەدارییە بووە، كە بە شێوەیەكی شاردراوە ئەم لۆژیكە تۆخ دەكاتەوە كە لە ڕێیەوە لە جیهان تێدەگەین و شرۆڤەكاریی بۆ دەكەین.

* ئەمەش دەمانبات بۆ پرسیارێكی بەرفراوانتر لەبارەی تیۆری مێژوویی و پیادەكردنی مێژوو، مەبەستمان ئەوەیە كە ئێوە پێشنیاری ئەوەتان كردووە كە كاری مێژوونووسی كارێكی بەردەوامە و بە درێژایی ژیان درێژەی هەیە بۆ دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی سەرچاوەكان و ڕاڤەكردنەوەی بەڵگەكان، لە ڕۆژگاری داتا و شرۆڤەكاریی ئەلگۆریزمیدا، مەترسیی ئەوە هەیە كە ئەم لایەنە شرۆڤەكارییەی مێژووو فەرامۆش بكرێت و لێكدانەوەی دیكە جێی بگرێتەوە، ئایا پێتانوایە ئەمە ئەگەرێكی ڕاستەقینەیە؟

-  ئەمە بە بەردەوامی ڕوودەدات و بەرهەڵستیكردنیشی ڕۆژ بە ڕۆژی سەختتر دەبێت، ئالنگارییەكەش ئاڵۆز دەبێت لەبەر ئەوەی پێشكەوتنە تەكنەلۆژییەكان بە چەشنێكن كە توێژەران ناتوانن پێشبینی پێشهاتەكان بكەن، ئەوەی هەندێ كەس پێی دەڵێن «سندووقە ڕەشەكە»، ئەوا لە زۆر بواری ئەكادیمییشدا هەیە، كە تێیدا ئامرازە دیجیتاڵییە ئاڵۆزەكان وەك میانگریی نێوان توێژەران و بەڵگەی مێژووویی كار دەكەن. لە دەرئەنجامدا، مەترسی ئەوە دروست دەبێت، كە توێژەران تێگەیشتنێكی ڕوونیان نەبێت بۆ ئەوەی چۆن ڕابردوو دادەڕێژرێتەوە. كە یەكێكە لەو شتانەی كە دووبارەی دەكەینەوە و وەك ئەوەی لێی دڵنیا بین، ئەوەیە كە ڕابردوو زۆر جیاواز بووە لە ئێستا و زۆر لە ئێستادا جوانتر و باشتر بووە، بەڵام ئەم تێڕوانینە وردە وردە دەڕەوێتەوە كاتێك هەنگاو بە هەنگاو تەكنەلۆژیا دووبارە دەستڕاگەیشتنی ئێمە بە ڕابردوو دادەڕێژێتەوە و دووبارە لێكدانەوەمان بۆ ئەو مەعریفەیەی هەمانە دەستكاری دەكات، لایەنێكی نەرێنیی مرۆڤایەتیی دیجیتاڵی ئەوەیە كە بڕێكی زۆری دەقەكان بە پشتبەستن بە وشە دیاریكراوەكان لێك دەدرێنەوە، ئەویش لەسەر بنەمای ئەو گریمانەیەی كە تێگەیشتن لە هەلومەرجی هاتنەئارای ئەو دەقانە گرنگ نین، لەبەر ئەوەی تیۆرە بڵاوەكانی ئێستا جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە وشە گرنگیی سەرەكیی هەیە، لەگەڵ ئەوەشدا، دەستەواژە سەرەكییەكان لە نێو هەلومەرجی خۆیان- یان با بڵێین لە سیاقی خۆیاندا- مانایان هەیە، بە واتای ئەوەی كە دابڕینیان دەبێتە هۆی ئەوەی زیاد لە پێویست ماناكانیان سادە ببنەوە، ڕەنگە ئەمەش ببێتە هۆی لەناوبردنی ئەگەری بەدەستهێنانی ئەو مانا وردەی كە مێژووونووسان هەوڵی هەڵێنجاندنی دەدەن. بە كورتی، تێڕوانین لە وشەكان بەدەر لە سیاقیان، دەبێتە هۆی ئەوەی دیدگایەكی گشتگیر و هەمەلایەنمان بۆ گەڵاڵە نەبێت و بگرە هەندێ جار ئەمە تێڕوانینێكی چەواشەكارییانەی لێ دەكەوێتەوە، كە دەبێتە هۆی لەدەستدانی دەرفەتی بەدیهێنانی تێگەیشتنێكی قووڵتر.