(*) 

لۆژیكی سیاسیی سەرۆك مەسعوود بارزانی ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوەی هەبووە لە پاراستنی هەرێمی كوردستان لە مەترسییەكانی شەڕ و ئاڵۆزییە ناوچەییەكان، بە جۆرێك ڕێگری كردووە لەوەی هەرێم ببێتە لایەنێك لەو ململانێیانەی كە زیانی گەورە بە گەلی كورد دەگەیەنن. ئەم هەڵوێستە ستراتیژییە ڕەگ و ڕیشەیەكی مێژوویی هەیە و لەسەر ئەو بنەمایە داڕێژراوە كە ئامانجی هەرە لەپێشینە، پاراستنی ئەمن و ئاسایشی كوردستان بێت، بەو پێیەی نابێت كوردستان ببێتە بەشێك لە هیچ جەنگێكی ناوچەیی كە خزمەت بە بەرژەوەندییە باڵاكانی گەلی كورد نەكات.

یەكێك لە ڕەهەندە هەرە حەكیمانەكانی ئەم لۆژیكە، بڕیاری ڕێگریكردن بوو لە بەكارهێنانی خاكی هەرێمی كوردستان بۆ دژایەتیكردنی ئێران. هەرچەندە كوردستان بە هۆی ئاڵۆزییەكانەوە ڕووبەڕووی هەندێك هێرشی مووشەكی و درۆنی بووەوە، بەڵام ئەگەر ئەو دیدگا عەقڵانییە نەبوایە، بێگومان هەرێم تووشی كارەساتی گەورەتر و زیانی جەرگبڕ دەبوو، چونكە ئەو شەڕانە هیچ مەسڵەحەتێكی نەتەوەیی و نیشتمانییان بۆ كورد تێدا نەبووە.

ئەم دووربینییە سیاسییە نەك هەر لە ناوخۆ، بەڵكو لەسەر ئاستی عێراقیش ڕەنگدانەوەی هەبووە. ئێستا زۆرێك لە چاودێرانی سیاسی، لایەنە شیعەكان و تەنانەت لایەنگرانی ئێرانیش لە نێو میدیاكاندا، ددان بەوەدا دەنێن كە هەڵوێستەكەی سەرۆك بارزانی و هەرێمی كوردستان هەنگاوێكی زۆر زیرەكانە و حەكیمانە بووە بۆ دوورخستنەوەی مەترسییەكان لە سەر ناوچەكە.

لەلایەكی دیكەوە، دۆخی ئەو وڵاتانەی كە خاكی كوردستانیان بەسەردا دابەش كراوە، نیشاندەری ڕاستییەكی تاڵە؛ ئەویش زاڵبوونی مۆدێلێكی مەزهەبگەرایانەیە كە لە بنەماكانی دەوڵەتمەداریی هاوچەرخ و نیشتمانی دوورە. ئەم ڕەوشە مەترسییەكی بەردەوام و گەورەیە بۆ سەر ئاسایشی ناوچەكە، چونكە هەر ئەم دیدگا مەزهەبییە تەسكەیە وای كردووە، میلیشیاكان و گرووپە چەكدارەكان پەلاماری هەرێمی كوردستان بدەن، سەرەڕای ئەوەی هەرێم بەردەوام هەوڵی داوە خۆی لە جەنگ و ململانێیە بێهوودەكان بەدوور بگرێت و نەبێتە بەشێك لە كێشەكان. ئەم گرووپانە كە بە «وەلائییەكان» ناودەبرێن، لە واقیعدا بوونەتە گرووپی چەكداریی لە یاسا دەرچوو و چیتر لەژێر ڕكێف و فەرمانی حكومەتی فیدڕاڵیی بەغدادا نەماون، ئەمەش مەترسییەكی گەورەیە بۆ سەر لۆژیكی دەوڵەت.

هەڵوێست و ڕەفتارەكانی ئەم میلیشیایانە، نەك هەر بۆ هەرێمی كوردستان، بەڵكو بە شێوەیەكی گشتی دژی بەرژەوەندیی باڵای دەوڵەتی عێراقیشە. ئەو هەڕەشە و پەلامارانەی كە لە ناو خاكی عێراقەوە ئاراستەی وڵاتانی دراوسێی وەك كوێت و سعودیە دەكرێن، ڕەنگدانەوەیەكی گەلەك خراپ و مەترسیداری لەسەر پێگە و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی عێراق دەبێت و وڵات بەرەو گۆشەگیری دەبات. ئەمە نیشانەی بوونی حەقدێكی عەقائیدی و سیاسیی قووڵە لە ناخی ئەم گرووپانەدا كە پێویستە بە پەلە و بە هەماهەنگییەكی پتەوی نێوان حكومەتی بەغدا و هەرێمی كوردستان چارەسەر بكرێت، چونكە ئاسایشی هەردوولا تەواوكەری یەكترین.

ناكرێت و نابێت حكومەتی فیدڕاڵ لە ئاست ئەم پێشێلكارییانەدا بێدەنگ بێت، یان بە لۆژیكی «هیچم پێ ناكرێ» مامەڵە بكات، چونكە پاراستنی سەروەریی وڵات و كۆنتڕۆڵكردنی چەك و گرووپە چەكدارەكان، بەرپرسیارێتییەكی یاسایی و ئەخلاقیی پلە یەكی ئەوانە.

ڕێكخستنەوەی ناوماڵی كورد و

چارەسەری دەستووری بۆ ئاڵۆزییەكانی ناوچەكە

لەبەر ڕۆشنایی ئەو ئاڵۆزییانەی ناوچەكە دەیگوزەرێنێت، دەبینین ململانێكان بەرەو قۆناغی گفتوگۆ هەنگاو دەنێن، بەڵام وا پێدەچێت كێشەكان درێژخایەن بن و بەم زووانە و بە ئاسانی كۆتاییان نەیەت. لە ناو ئەم هاوكێشە ئاڵۆزانەدا، پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە كە كورد چۆن مامەڵە بكات و هاوسەنگیی سیاسیی خۆی ڕابگرێت؟ بێگومان، ڕێكخستنەوەی ناوماڵی كورد هەنگاوێكی زۆر بنەڕەتییە. یەكهەڵوێستی و یەكدەنگیی حزبە سیاسییەكان پێویستییەكی حەتمییە و دواخستنی ئەم یەكڕیزییە، مەترسییەكی گەورە لەسەر داهاتووی هەرێم دروست دەكات.

مێژوو ئەوەی سەلماندووە كە نەیاران و دوژمنانی هەرێمی كوردستان، هەمیشە سوودیان لە دووبەرەكی و ناكۆكییە ناوخۆییەكان وەرگرتووە تا زەبر لە قەوارەی هەرێم بوەشێنن. لەم دواییانەشدا هەوڵ درا ئاڵۆزییەكانی نێوان ئێران، ئیسرائیل و ئەمریكا بۆ تێكدانی ئەمن و ئاسایشی كوردستان ئیستیغلال بكرێن، بەڵام سیاسەتی حەكیمانەی سەرۆك بارزانی و پارتی و حكومەتی هەرێم توانی وەك قەڵغانێك ڕێگری لەو هەوڵە مەترسیدارانە بكات.

سەرەڕای ئەمەش، تەنیا مامەڵەكردن لەگەڵ قەیرانەكان بەس نییە و پێویستمان بە چارەسەرێكی ڕیشەیی و درێژخایەن هەیە. ئەم چارەسەرەش تەنیا لە ڕێگەی بەهێزكردنی ئابووری، پەرەپێدانی توانا ئەمنییەكان و ڕێكخستنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا لەسەر بنەمایەكی پتەوی دەستووری و یاسایی دەبێت. پێویستە هەردوولا بە تەواوی پابەندی بنەما دەستوورییەكان بن، بۆ ئەوەی داهاتوویەكی سەقامگیر بۆ هەموو پێكهاتەكان مسۆگەر بكرێت و هەرێمی كوردستان لە هەر جۆرە هەڕەشەیەكی دەرەكی بپارێزرێت.

پاراستنی بەهێزیی قەوارەی هەرێمی كوردستان

بۆ پارچەكانی دیكەش پێویستییەكی حەتمییە

ئێمە هەموومان تەئكید لەسەر ئەو ڕاستییە دەكەینەوە كە بەهێزیی قەوارەی هەرێمی كوردستان، تەنیا بۆ دابینكردنی مافەكانی گەلی كورد لە باشوور گرنگ نییە، بەڵكو ئەم قەوارەیە كاریگەرییەكی ڕاستەوخۆ و قووڵی لەسەر تەواوی پارچەكانی دیكەی كوردستانیش هەیە. لەم قۆناغەدا، هەرێمی كوردستان بووەتە بەشێكی كاریگەر و دانەبڕاو لە هاوكێشە نەتەوەییەكان، بۆ نموونە لە ڕۆژئاوای كوردستان، هەمووان ڕۆڵی دیاری سەرۆك بارزانیمان بینی لە چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ قەیرانەكاندا. هەروەها دەبێت ئاماژە بە ڕۆڵی كاریگەری بەڕێزیان بدەین لە بەرەوپێشبردنی پڕۆسەی ئاشتی لە كوردستانی توركیا. تەنانەت سەبارەت بە كوردستانی ڕۆژهەڵاتیش، ئەو سیاسەتە حەكیمانەیە بووە هۆی ئەوەی ڕێگە نەدرێت كورد پەلكێشی ناو شەڕ و ئاڵۆزییەكان بكرێت و زیانی گەورەی پێ بگات.

لێرەوە دەردەكەوێت كە پاراستنی بەهێزیی قەوارەی هەرێمی كوردستان بۆ پارچەكانی دیكەش پێویستییەكی حەتمییە. وا بزانم ئەم ڕاستییە لە لێدوان و ڕاگەیاندنی دەوڵەتە گەورەكانی وەك ئەمریكا، فەرەنسا و بەریتانیا بە ڕوونی ڕەنگی داوەتەوە، چونكە ئەو وڵاتانە ئێستا بەو قەناعەتە گەیشتوون كە سەقامگیریی و ئاسایشی هەرێمی كوردستان بۆ هەموو ناوچەكە بایەخێكی ستراتیژی و جیهانیی هەیە.

ئەم پێگەیە دەیسەلمێنێت كە هەرێمی كوردستان گۆڕاوە بۆ ناوەندێكی سەرەكی بۆ نەتەوەی كورد بە گشتی، كە بەردەوام هەوڵ دەدات كێشەكان بە شێوەیەكی ئاشتییانە چارەسەر بكرێن و ببێتە بەشێكی گرنگ لە پڕۆسەی ئاشتی لە هەموو ناوچەكەدا. ئەم واقیعە نوێیە بۆ هەموو لایەك دەركەوتووە، تەنانەت بەرپرسانی باڵای ئەمریكا و ئەوروپا و وڵاتانی ناوچەكەش ئێستا بەو دیدگایە سەیری هەرێم دەكەن كە هۆكارێكی سەرەكیی سەقامگیری و ئارامییە، نەك وەك ئەوەی نەیاران دەیانویست نیشانی بدەن كە هۆكاری تێكدەرانە و كێشە دروستكردن بێت. پاراستنی ئەم قەوارەیە، لە ڕاستیدا پاراستنی ئەو ناسنامە و چەترە نەتەوەییەیە كە پشتیوانی لە ئاشتی و سەقامگیریی هەموو لایەك دەكات.

بووژانەوەی هەستی نەتەوەیی و

یەكخستنی ئاراستە سیاسییەكان

سەبارەت بە بابەتی هەست و هوشیاریی نەتەوەیی، پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: ئایا ئەم هوشیارییە گەیشتووەتە ئاستێك كە كورد بتوانێت پڕۆژەیەكی ستراتیژیی گەورەی لەسەر بنیاد بنێت؟ لە ڕاستیدا، خوێندنەوەی ئێمە بۆ دۆخی ئێستای كوردستان نیشاندەری قۆناغێكی نوێی هەستانەوەیە. ئەوەی ئێستا لە ڕۆژئاوای كوردستان و باشووردا بە ڕوونی دەبینرێت، گوزارشت لەم ڕاستییە دەكات. هاوكات، ئەو گۆڕانكارییانەی كە چاوەڕوان دەكرێت لە ئێرانیشدا ڕوو بدەن، بێگومان وەزعی كورد لەو پارچەیەشدا بەرەو وەرچەرخان دەبات. باوەڕ ناكەم دۆخی ڕابردوو وەك خۆی بەردەوام بێت، بەڵكو ئەگەری زۆرە وەزعی سیاسیی ناوخۆی ئێران بە جۆرێك بگۆڕێت كە میللەتی كورد لەوێشدا بتوانێت بگات بە بەشێك لە مافە ڕەوا و نەتەوەییەكانی خۆی. ئەم هەموو وەرچەرخانانە بەشێكن لە پڕۆسەیەك كە دەتوانین ناوی بنێین «هەستانەوەی كورد» لەم سەردەم و سەدەیەدا.

خاڵێكی زۆر گرنگ كە دەبێت جەختی لەسەر بكرێتەوە، ئەوەیە كە كێشەی كورد چیتر وەك جاران تەنیا پرسێكی ناوخۆیی ئەو وڵاتانە نییە كە كوردستانیان بەسەردا دابەش كراوە، بەڵكو ئێستا گۆڕاوە بۆ كێشەیەكی ناوچەیی و جیهانی و گەشەكردنێكی بێوێنەی بەخۆیەوە بینیوە. لەم پڕۆسە مێژووییەدا، قورسایی سەرەكیی ئەم هەستانەوەیە لەسەر شانی هەرێمی كوردستانە وەك ناوەندێكی بڕیار و كاریگەریی نەتەوەیی.

حەقیقەت ئەوەیە كە ئێمە خاوەنی كێشەیەكی ڕزگاریخوازیی نەتەوەیین. تایبەتمەندیی كێشەی ڕزگاریخوازییش ئەوەیە كە دەبێت هەموو ئایدیۆلۆژیا و بیرە سیاسییە جیاوازەكان لەژێر چەتری خۆیدا كۆبكاتەوە. بۆ نموونە، پێشتر لە ڕۆژئاوای كوردستاندا تەنیا فكرێكی چەپی یەپەگە و هاوشێوەكانی زاڵ بوو، بەڵام ئێستا گۆڕانكارییەكی جەوهەری بەسەر ئەو تێڕوانینانەدا هاتووە و هەمووان گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی كە پرسەكە بەر لە هەر شتێك پرسێكی نەتەوەییە. لە توركیا و باكووری كوردستانیشدا تا ڕادەیەكی زۆر ئەم بیرە نەتەوەییە گەشەی كردووە.

ئێمە ئێستا لە قۆناغی ئازادیی نیشتمانیداین، بۆیە پێویستە هەموو فكرە جیاوازەكان، چ چەپ بن، یان ئیسلامی سیاسی و هەر تێڕوانینێكی دیكەی جیاواز، خزمەتی ئەم ئامانجە باڵایە بكەن كە ڕزگاریی میللەتە. هەر بیرێكی لادەر، یان جیاواز كە لە ئارادا بێت، دەبێت لە كۆتاییدا لە خزمەت پڕۆسەی ڕزگاریبوونی میللەتی كورددا تەرخان بكرێت؛ چونكە تەنیا بە یەكخستنی ئەم وزە و ئاراستە جیاوازانە دەتوانین بەرەو داهاتوویەكی گەشتر و سەربەخۆتر بۆ نەتەوەكەمان هەنگاو بنێین.

 

(*)

سیاسەتمەدار و دیپلۆماتكار