(*)

کێشەی سەرەکی لە فەلسەفەی سیاسی و ئابووریی هاوچەرخدا، لە دەوری چەمکی "دادپەروەریی دابەشکاری" دەخولێتەوە، کە تێیدا ململانێیەکی توند لە نێوان کارایی بازاڕ و پاراستنی کەرامەتی مرۆییدا بەدی دەکرێت. سەرمایەداری وەک سیستەمێکی باڵادەستی جیهانی، هەمیشە لە نێوان دوو جەمسەری دژبەیەکدا بینراوە؛ لە لایەکەوە وەک بزوێنەرێکی بێوێنەی داهێنان و گەشەی ئابووری کە توانیویەتی ملیۆنان کەس لە هەژاری ڕزگار بکات، لە لایەکی تریشەوە وەک کارگەیەک بۆ بەرهەمهێنانی نایەکسانی و چڕکردنەوەی سامان لە دەستی کەمینەیەکی بژاردەدا. گرنگیی ئەم باسە لەوەدایە کە هەژاری تەنها کەمبوونی داهات نییە، بەڵکو بەربەستێکی ڕاستەقینەیە لەبەردەم بەدیهاتنی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و سەقامگیریی سیاسی، ئەمەش وا دەخوازێت کە پەیوەندیی نێوان هەژاری و میکانیزمەکانی سەرمایەداری لە ژێر تیشکی تیۆرییە کلاسیکی و نوێیەکاندا شی بکرێتەوە.

لە ڕووی چوارچێوەی تیۆرییەوە، دیدگای لیبرالیزم بە سەرکردایەتی ئادەم سمیت و میڵتۆن فریدمان، پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت کە بازاڕی ئازاد وەک "دەستێکی شاراوە" باشترین ئامرازە بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگە، بەو پێیەی گەشەی ئابووری لە لوتکەوە بۆ خوارەوە شۆڕ دەبێتەوە و لە کۆتاییدا سوود بە هەژارانی دەگەیەنێت. بەڵام لە بەرامبەردا، تیۆریی مارکسیزم ڕەخنەیەکی ڕادیکاڵ ئاراستەی ئەم سیستەمە دەکات و پێی وایە سەرمایەداری لە بنەڕەتدا لەسەر چەوساندنەوەی هێزی کار بونیاد نراوە و هەژاری وەک ئامرازێک بۆ نزم ڕاگرتنی کرێ بەکار دەهێنێت. لەم نێوەندەدا، جۆن ڕاوڵز لە "تیۆریی دادپەروەری"دا هەوڵ دەدات هاوسەنگییەک دروست بکات و پێشنیاری ئەوە دەکات کە نایەکسانی تەنها کاتێک ڕەوایە کە ببێتە هۆی باشترکردنی دۆخی بێبەشترین ئەندامانی کۆمەڵگە، کە ئەمەش بنەمایەکی فکری بۆ "دەوڵەتی خۆشگوزەرانی" دابین دەکات.

لە بەشی شیکردنەوەی کارایی سەرمایەداریدا، دەبینین کە ئەم سیستەمە لە ڕێگەی پێشبڕکێوە ئاستی بەرهەمهێنان بەرز دەکاتەوە، بەڵام بێ چاودێریی دەوڵەت مەیلی بەرەو مۆنۆپۆڵکردن و پەراوێزخستنی چینە لاوازەکان هەیە. لێرەدا ڕۆڵی حکومەت و دامەزراوەکان دەبێتە یەکلاکەرەوە؛ بۆ نموونە وڵاتانی سکاندیناڤیا (مۆدێلی نۆردیک) سەلماندیان کە دەکرێت سەرمایەداری هەبێت و هەژاریش لە نزمترین ئاستدا بێت، ئەمەش تەنها لە ڕێگەی سیستەمێکی باجی سەرکەوتوو و دابینکردنی خزمەتگوزاریی گشتی وەک تەندروستی و خوێندن بە خۆڕایی بەدی هاتووە.

سەبارەت بە واقیعی هەرێمی کوردستان، گۆڕانی گوتاری ئابووری بەرەو سیستەمی بازاڕی ئازاد دوای ساڵی ٢٠٠٣، وەرچەرخانێکی مێژوویی بوو لە شێوازی بەڕێوەبردنی سامانی گشتیدا. ئەم سیستەمە لە ڕووی ژێرخانی مادییەوە توانیویەتی گەشەیەکی خێرا لە سێکتەرەکانی نیشتەجێبوون، گەیاندن و بازرگانیی دەرەکیدا بەدی بهێنێت، کە ئەمەش بووەتە هۆی کەمکردنەوەی "هەژاریی ڕەها" لە زۆر ناوچەدا لە ڕێگەی کاراکردنی کەرتی تایبەتەوە. بەڵام لە لایەکی ترەوە، پرسی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی وەک ئاڵنگارییەکی بنەڕەتی ماوەتەوە؛ چونکە لە واقیعی کوردستاندا بەهۆی نوێیی ئەزموونەکە و پشتبەستن بە ئابووریی ڕەیعی (نەوت)، جۆرێک لە "نایەکسانیی ڕێژەیی" دروست بووە کە وای کردووە گەشەی ئابووری بە شێوەیەکی هاوسەنگ لە نێوان چینە جیاوازەکاندا دابەش نەبێت.
سەرەرای ئەو ئالنگاریانەی بوونە بەربەست لەبەر حکومەتی هەرێم، بەڵام حکومەت لە سایەی ئەو سیستمەدا توانی خزمەتگوزاریی نایاب پێشکەش بە هەموو کایە گشتییەکان بکات، کە ستراتیژەکانی بریتین لە:

کابینەی نۆیەم بە پەیڕەوکردنی ستراتیژێکی خۆڕاگرانە، توانیویەتی لە یەک کاتدا ڕووبەڕووی قەیرانی دارایی و ئاستەنگە سیاسییەکان ببێتەوە و پرۆسەی بونیادنانی دەوڵەتکارییش بەرەو پێش ببات. لێرەدا دەستکەوتەکان لە سێ ڕەهەندی سەرەکی کورت دەکەینەوە:
یەکەم؛ چاکسازیی پێکهاتەیی و دارایی: حکومەت لە ڕێگەی یاسای چاکسازییەوە توانی شێوازێکی نوێی بەڕێوەبردن بچەسپێنێت کە تێیدا دادپەروەری لە دابەشکردنی سامانی گشتی و بڕینی مووچەی ناڕەوا (بندەوار) کرا بە ئەولەویەت. سەرەڕای بڕینی شایستە داراییەکان لەلایەن بەغداوە، حکومەت بە ڕێکخستنەوەی داهاتی ناوخۆ و شەفافیەت لە خەرجییەکان، توانی سەقامگیریی دارایی بپارێزێت و لە ڕێگەی پڕۆژەی "هەژماری من"ەوە هەنگاوێکی مێژوویی بەرەو بەبانکیکردنی سیستەمی دارایی بنێت.
دووەم؛ دیجیتاڵکردن و کەمکردنەوەی بیرۆکراسی: یەکێک لە سەرکەوتنە دیارەکانی ئەم کابینەیە گۆڕینی سیستەمی کارگێڕی بوو لە فۆرمە کلاسیکییەکەیەوە بۆ سیستەمێکی ئەلیکترۆنیی پێشکەوتوو. ئەم وەرچەرخانە نەک هەر کارئاسانیی بۆ هاووڵاتیان کرد، بەڵکو دەستوەردانی مرۆیی و ئەگەری گەندەڵیی بە شێوەیەکی بەرچاو کەمکردەوە و خێراییەکی زۆری بە ڕاییکردنی مامەڵە فەرمییەکان بەخشی، کە ئەمە ژێرخانێکی گرنگە بۆ هەر ئابوورییەکی مۆدێرن.
سێیەم؛ هەمەچەشنکردنی ئابووری و ژێرخان: کابینەی نۆیەم توانی مۆدێلی پشتبەستن تەنها بە نەوت بشکێنێت و وەبەرهێنانێکی بێپێشینە لە کەرتی کشتوکاڵ و پیشەسازیدا بکات. دروستکردنی چەندین بەنداو، سایلۆ و کارگەی ستراتیژی، لەگەڵ کردنەوەی بازاڕی نێودەوڵەتی بۆ بەرهەمی جوتیارانی هەرێم، ئاسایشی خۆراکی بەهێزتر کرد. هاوکات لە کەرتی ڕێگاوبان و وزەدا، پڕۆژە ستراتیژییەکان نیشانەی ئەوە بوون کە حکومەت نەک هەر پاشەکشەی نەکردووە، بەڵکو خەریکی بونیادنانی داهاتوویەکی سەقامگیرە بۆ نەوەکانی داهاتوو.

لە ئەنجامدا، دەتوانین بڵێین سەرمایەداری بە شێوەیەکی خۆرسک ناتوانێت هەژاری کۆتایی پێ بهێنێت، چونکە ئامانجی سەرەکیی ئەو "قازانجە" نەک "دادپەروەری". بۆیە، بۆ بەدیهێنانی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی لە کوردستان و جیهان، پێویستە سیاسەتەکان بەرەو "سەرمایەداریی مرۆیی" ئاڕاستە بکرێن؛ ئەمەش لە ڕێگەی وەبەرهێنان لە سەرمایەی مرۆیی، دامەزراندنی دامەزراوەی یاسایی بەهێز، دیاریکردنی کەمترین مووچەی دادپەروەرانە و چاکسازی لە سیستەمی باجدا بۆ ئەو..

 

(*)

 

توێژەری سیاسی و مامۆستای زانکۆ.