لویس پێرێز لۆزانۆ، پڕۆفیسۆرە لە زانكۆی پۆمپیۆ فابرا لە ئیسپانیا، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە پرسەكانی پەیوەست بە تیۆرەكانی دیموكراسی و دادپەروەری دەدات، بەتایبەتی جەخت دەكاتەوە لەسەر خاڵە لاواز و بەهێزەكانی توێژینەوەكانی تایبەتی بە دیموكراسییە هاوچەرخەكان. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند بابەتێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە تایبەت بوون بە چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ بابەت و پرسی جیابوونەوە و سەربەخۆخوازی لە ڕووی دەستووریی و هەروەها شرۆڤەكردن و هەڵسەنگاندنی كەیسە پەیوەندیدارەكان لەم ڕووەوە.

 

* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا باستان لەوە كردووە كە ڕێگەچارەی دەستووری، یان نیچمە دەستووری هەیە بۆ گرتنەبەری میكانیزمی جیابوونەوە. دەمانەوێت بپرسین: ئایا چ زەمانەتێكی دامەزراوەیی هەیە كە ڕاسپاردەی بكەین بۆ ئەوەی ئەم ڕێگەچارەیە هەم شەرعی بێت و هەم قابیلی گرتنەبەر بێت؟

- لە ڕاستیدا ئەگەر ئێمە بگەڕێینەوە بۆ ئەزموونی هەرێمی كیوبیك و لێی بڕوانین، ئەوا ئەوە بەدی دەكەین كە ئەم ئەزموونە مافێكی دەستووریی ددانپێدانراو لەخۆ دەگرێت بۆ مافی جیابوونەوە، بە چەشنێك كە دەتوانین بڵێین بووەتە هۆی گەڵاڵەبوونی چوارچێوەیەكی سوودبەخش- ئەگەرچی بێ كەموكووڕییش نییە- بۆ ئیدارەدانی ئەگەری جیابوونەوەی هەرێمی كیوبیك بە شێوەیەك كە زاڵبوون و باڵادەستبوون بڕەوێنێتەوە. ئەگەر ئەم پرسە وردبكەینەوە، ئەوا ئەم چوارچێوەیە نەك هەر تەنیا مافێكی دەستووریی بۆ جیابوونەوەی كیوبیك چەسپاند، بەڵكو مافێكی دەستووریی بۆ جیابوونەوەیەك هێنایە ئاراوە كە تاكلایەنە ڕانەگەیەندرێت. ئەگەر ئەمە زیاتر ڕوون بكەمەوە، ئەوا دەڵێم ڕاستە كیوبیك-ی لە مافی جیابوونەوەی تاكلایەنە بێبەش كرد، بەڵام لە هەمان كاتدا ئەو مافەشی لە كەنەدا بێبەش كرد كە نەتوانێت تاكلایەنانە ڕای زۆرینەی دانیشتووانی كیوبیك بۆ جیابوونەوە پشتگوێ و فەرامۆش بكات. بەم شێوەیە ئەرك و پابەندبوونی لە ئەستۆی هەردوولا دروست كرد، بۆ ئەوەی ئەم مشتومڕە لە ڕێی گفتوگۆی نیازپاكانەوە یەكلابكەنەوە و هەڕەشە و مەترسیی باڵادەستبوون- ئیدی بە ترساندنی كەمینەكان بێت، یان بە بوونی زۆرینەیەكی ستەمكاری-، كە پەراوێزخستن و ناسەقامگیری كەم كردەوە. ئەمە نموونەیەكی باشە بۆ چەسپاندنی مافی جیابوونەوە لە ڕێی دەستوورەوە.

* ئایا پێتانوایە بە دەستووریكردنی مافی جیابوونەوە دەبێتە هۆی ئاساییبوونەوەی پرسی بزووتنەوە جیاخوازییەكان و بگرە هاندانیان، یان بە پێچەوانەوە، ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی سەقامگیرییەكی زیاتر بێتە ئاراوە؟

- زەحمەتە بتوانین كە وەڵامێكی یەكلاكەرەوەمان هەبێت، چونكە ژمارەی كەیسە پەیوەندیدارەكان بەم پرسەوە زۆر كەمن، بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە مەیدانییەكەی «جەیسۆن سۆرێنز» لە كتێبەكەیدا بە ناوی (جیابوونەوە) لە ساڵی 2012، دەكرێت ئاماژژە بەم چەند دەرئەنجامانە بكەین:

1- خەڵكی مەیلی ئەوەیان هەیە خۆیان لە مەترسی لابدەن، هەروەها بەڵگەی ئەوە هەیە كە ژمارەیەكی كەمی ئەو گرووپانەی كە ناسنامەیەكی (ئیتنی) یان ( نەتەوەیی)یان هەیە، پشتیوانی لە جیابوونەوە دەكەن. 2- بەڵگەی ئەوە هەیە كە بوونی ڕێكارێكی یاسایی پەیوەست بە جیابوونەوە، دەبێتە هۆی هاندانی گرتنەبەری ڕێگەچارەیەكی سەقامگیر و ئاشتیخوازانە بۆ یەكلاكردنەوەی پرسی جیابوونەوە و برەودان بە پاراستنی ڕێككەوتنەكانی خۆبەڕێوەبەری، لە ڕاستیدا پێدەچێت كەیسی كیبوبیك ئاماژە بەم ئاراستەیە بكات. هەڵكشانی بارگرژیی پەیوەست بە جیابوونەوەوە لەگەڵ كەنەدا (كە سەری كێشا بۆ ڕاپرسی پەیوەست بە سەروەری لە ساڵانی 1980 و 1995)، ئەمە پێش ئەوەی دادگای باڵای كەنەدا لە ساڵی 1998 ئەو مافە بۆ كیوبیك بچەسپێنێت كە بتوانێت بە شێوەیەكی دەستووری، بەڵام تاكلایەنانە نا، جیا ببێتەوە.

* زۆر باشە، چۆن دەوڵەتە دیموكراتییەكان دەتوانن دەستوورەكانیان بە شێوەیەك دابڕێژن، كە بتوانن ئیدارەی داخوازییە جیاخوازییەكان بكەن، بە بێ ئەوەی سەرلەبەری شەرعییەتی سیستمە دەستوورییەكە بخەنە ژێر پرسیارەوە، یان لە ناوی ببەن؟

- لەبەر ئەوەی بەڵگەی كرداری لەبەردەستدا نییە، ئەوا زەحمەتە بزانین ئەمە چ دەرئەنجامێكی لێ دەكەوێتەوە. هەرچۆنێك بێت، كەیسەكانی پەیوەست بە كیبوبیك و سكۆتلەندا ئەوەمان بۆ دەخەنە ڕوو كە مەسەلەكە پەیوەستە بە لەبەرچاوگرتنی ڕای سەرجەم لایەنە پەیوەندیدارەكان لە كاتی دیزاینكردن و داڕشتنی ئەو میكانیزمانەوە، ئەگەر لە ڕوانگەی ئەزموونی ئەم هەرێمانەوە بڕوانین، ئەوا دەكرێت بڵێین: ئەم میكانیزمانە دەبنە هۆی بەهێزكردنی شەرعییەتی دەوڵەتە دیموكراتییەكان، نەك لاوازكردنی ئەم شەرعییەتە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە ئەم پرسە بە ڕادەیەكی زۆر بەندە بە كەلتووری سیاسیی دەوڵەتەكەوە، واتە ئەو دەوڵەتانەی كە كەلتوورێكی ناسیۆنالیستی، یان تاكڕەوییان هەیە، بە زۆری پەنا دەبەنەبەر فەرامۆشكردن، یان سەركوتكردنی بزووتنەوە جیاخوازییەكان، ئەگەر بژاردەیان پێ بدرێت، تەنانەت ئەگەر ئەمە ببێتە هۆی لاوازبوونی شەرعییەتی دیموكراتییان.

* ئەوەی پەیوەست بێت بە كەیسی كەتەلۆنیاوە، ئایا چ وانەیەكی سوودبەخشی لێ بەدەست دەهێنرێت بۆ دەوڵەتە دیموكراتییەكانی دیكە، كە ڕووبەڕووی گوشاری جیاخوازی دەبنەوە، وەك كەنەدا و بەلجیكا، یان بەریتانیا؟

- من پێم باشە ئاراستەی پرسیارەكەی ئێوە پێچەوانە بكەمەوە و بڵێم: ئایا ئیسپانیا و -بە دیاریكراوی هێزە دژە تاكڕەوییەكانیان- دەتوانێت چ وانەیەك بەدەست بهێنێت لە كەنەدا و بەلجیكا و بەریتانیاوە. لە ئێستادا پارتی سۆشیالیستی ئیسپانی سكاڵای ئەوە دەكات كە بەشێكی زۆری دادگا باڵاكانی ئیسپانیا (كە لەلایەن ڕاستڕەو و ناسیۆنالیستەكانی ئیسپانیاوە كۆنتڕۆڵ كراون) شەڕێكی یاساییان بەرپا كردووە لە دژی حكومەتی ئیسپانیا، كە سۆشیالیستەكان بەڕێوەی دەبەن، تەنانەت هەندێ لە سەركردە ڕاستڕەوەكان هەڕەشەی زیندانیكردنی سەرۆك وەزیرانی ئەو وڵاتە دەكەن، بەڵام ڕاستییەكە ئەوەیە كە لە نێوان ساڵانی 2017 و 2019 پارتی سۆشیالیستی ئیسپانیا پشتیوانییان لە هەمان ئەم ڕێكار و میكانیزمانە كرد كە لە دژی سەركردە سەربەخۆخوازانی كەتەلۆنیا دەگیرانەبەر، واتە كاتێك خۆت پشتیوانیی ڕێكاری تاكڕەوانە دەكەیت، لە بری پاڵپشتیكردن لە میكانیزمە دیموكراسییەكان لە میانەی مامەڵەكردن لەگەڵ موعارەزە سیاسییەكانتدا، ئەوا ڕەنگە بزانیت كەی ئەم ڕێكارانە دەست پێدەكەن، بەڵام نازانیت كەی كۆتاییان پێدێت. بە گشتی، ئەو ڕێكارانەی لە كەنەدا و بەریتانیا و بەلجیكا بۆ پرسی جیابوونەوە گیرانەبەر، زۆر تەندروستترن لەو ڕێگەچارەیەی لە ئیسپانیا پیادە كرا، بەلای كەمەوە لە ڕوانگەی دیموكراتییەوە.

* لە پەیوەندی بە كەیسی كەتەلۆنیاوە، چۆن دەبێت مامەڵە لەگەڵ ڕای گشتی و زۆرینەی دیموكراتیدا بكرێت، لە بەرانبەر كۆت و بەندە دەستوورییەكان و مافی كەمینەكان لەنێو ئەو هەرێمانەی دەیانەوێت جیاببنەوە؟

- پێموایە خاڵی سەرەكی و پرسی بنەڕەتی لەم ڕووەوە بریتییە لەوەی، كە دەبێت میكانیزمە دەستوورییەكان لایەنە جیاوازەكانی ناكۆكییەكە ناچار بكەن، یان بواریان بۆ بڕەخسێنن كە گفتوگۆ لەگەڵ یەكتردا بكەن لەبارەی كارنامەكانیانەوە، ئەویش بەپێی ئەو پاڵپشتییە جەماوەرییەی هەیانە، بە دڵنیاییەوە ئەمە بە مانای ئەوە نییە كە نابێت لەم پرۆسەیەدا «براوە و دۆڕاو» هەبن، چونكە لە پرۆسەی بڕیاردانی دیموكراتیدا بە شێوەیەك لە شێوەكان هەمیشە هەندێ لایەن هەن كە براوەن و هەندێ لایەنی دیكەش دۆڕاون، بەڵام تەنانەت لەم حاڵەتانەشدا دەبێت ڕای سەرجەم لایەنەكان لەبەرچاو بگیرێت لە پەیوەندی بە یەكلاكردنەوەی ئەوەی چۆن دەبێت ئەم بڕیارانە جێبەجێ بكرێن. دەبێت دامەزراوەكان بە شێوەیەك بنیاد بنرێن كە یەكلاكردنەوەی ناكۆكییەكە بە چەشنێكی ئاشتییانە و دیموكراتییانە بێت، تاوەكو هیچ لایەك بە ڕەهایی «دۆڕا یان براوە» نەبێت. ئەمە شێوازی كاركردنی دیموكراسییە لە پەیوەندی بە بڕیاری ئەوەی دەبێت كێ دەسەڵاتی یاسادانان، یان دەسەڵاتی جێبەجێكردنی بەدەستەوە بێت و چۆن دەبێت ئەم دەسەڵاتانە مومارەسە بكرێن. من هیچ هۆكارێك نابینم كە هەمان شت نەگیرێتەبەر لە پەیوەندی بە ناكۆكیی سیاسیی پەیوەست بە جیابوونەوەوە، ئیدی لە كەتەلۆنیا بێت، یان لە هەر شوێنێكی دیكە.

* چۆن لە ڕۆڵی یاسای نێودەوڵەتی، یان لایەنە دەرەكییەكان دەڕوانن لە گەڵاڵەكردنی نۆرم و چاوەڕانییەكانی تایبەت بە جیاخوازییەوە؟

- پێموایە لایەنە نێودەوڵەتییەكان دەتوانن ڕۆڵێكی گرنگ ببینن وەك ناوبژیوانێكی كەم تا زۆر بێلایەن لە یەكلاكردنەوەی ناكۆكیی پەیوەست بە جیاخوازییەوە، ڕاستە بێ كەموكووڕی نین -كەس 100% بێخەوش نییە-، بەڵام لە ناكۆكیی نێوان دەوڵەت و كۆمەڵگە جیاخوازەكەوە، جێی خۆیەتی گریمانەی ئەوە بكەین كە كۆمەڵگە جیاخوازەكان بە زەحمەت متمانە بە دامەزراوە مەركەزییەكانی دەوڵەت دەكەن، كە بە شێوەیەكی ئاسایی دەبێت نابژیوانێكی نیچمە بێلایەن بن لە ناكۆكییە ناوخۆییەكاندا، بۆ نموونە دادگا دەستوورییەكان. بە دڵنیاییەوە تاوەكو هەندێ میكانیزمی دامەزراوەیی نەبێت بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ناكۆكیی پەیوەست بە جیاخوازییەوە -بە شێوەیەكی گشتی ئەوەی تایبەت بێت بە خاوەندارێتیی خاكەوە-، بوونی ڕێكار و ڕێگەچارەی دەستووری باشترە لەوەی هیچ میكانیزم و شێوازێكی دیكە نەبێت، بەڵام دەبێت ئەمانە ڕێگەچارەی كرداری بن، نەك ڕێگەی داخراو و نابێت سەربكێشن بۆ بە بنبەستگەیشتن.