كاتێك باس لە مێژووی سیاسیی كورد و ڕەهەندە نێودەوڵەتییەكان دەكرێت، ناوی پڕۆفیسۆر ئیسماعیل محەمەد حەساف، وەك ئەكادیمییەكی دیار دەردەكەوێت. ئەو تەنیا ئەكادیمییەك نییە، بەڵكو گەڕیدەیەكی ناو ئەرشیفە نهێنییەكانی سۆڤیەت و لێكۆڵەرێكی وردبینە. دكتۆر حەساف، لەدایكبووی ساڵی ١٩٥٣ی گوندی كێرسۆری ڕۆژئاوای كوردستانە و توانیویەتی لە نێوان خەباتی سیاسی و ئەكادیمیدا هاوسەنگی دروست بكات. ساڵی ١٩٨٦ لە ئەكادیمیای زانستەكانی سۆڤیەت، پلەی دكتۆرای لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و پرسی كورد بەناونیشانی «دۆزی كورد لە ناو پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی دوای قۆناغی شەڕی دووەمی جیهانی» بەدەست هێناوە، كە تێزەكەی سەرچاوەیەكی هەرە گرنگی مێژووییە. وەك مامۆستای زانكۆی سەڵاحەدین لە هەولێریش شوێن پەنجەی لە كایەی سیاسیدا دیارە؛ وەك دامەزرێنەری پارتی پێشڕەوی كوردستانی سووریا و ئەندامی ئەمینداریەتیی گشتیی ئەنجومەنی نیشتمانیی كوردە (ENKS). د.حەساف لە وەرگێڕانی دۆسیە نهێنییەكانی بارزانی و ستالین و مێژووی هاوچەرخی ڕۆژئاوای كوردستان، تا نوێترین كارە ئەكادیمییەكانی لەسەر ژیانی ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە ئەرشیفی ڕووسیدا، گەنجینەیەكی دەوڵەمەندی مێژوویی پێشكەش كردووین. لەم دیمانە تایبەتەشدا.

 

* لە نێوەندی گۆڕانكارییە خێراكانی نەخشەی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، پاراستنی قەوارەی هەرێمی كوردستان چۆن دەتوانێت وەك «قەڵایەكی كۆكەرەوە» و پشتیوانێكی ستراتیژی بۆ پارچەكانی دیكەی كوردستان كار بكات؟

- چەمكی گۆڕانی هەرێمی كوردستان بۆ «قەڵایەكی یەكگرتوو» بۆ تەواوی پارچەكانی دیكەی كوردستان، بەندە بە كۆمەڵێك مەرجی واقیعی و ئاڵۆزەوە، كە پەیوەستن بە ناوخۆی كورد و ژینگەی ناوچەیی و نێودەوڵەتییەوە. دەكرێت ئەم بابەتە لە سێ ئاستی سەرەكیدا لێك بدەینەوە: ناوخۆ (هەرێم خۆی)، ڕۆڵی هەرێمایەتی و پەیوەندی لەگەڵ پارچەكانی دیكەی كوردستان.

هەرێمی كوردستان تاقە قەوارەی كوردییە كە لە ڕووی دەستووری و نێودەوڵەتییەوە ددانی پێدا نراوە، ئەمە جگە لەوەی جەنابی سەرۆك مەسعود بارزانی خاوەن پەیوەندییەكی نێودەوڵەتیی فراوان و پێگەیەكی جەماوەریی بەهێزە لە هەموو پارچەكانی كوردستاندا، هەروەها گەلی كورد وەك ڕابەڕ و مەرجەعێكی نەتەوەیی لێی دەڕوانێت. گشت ئەمانە ڕەسەنایەتی و پێگەی هەرێمی كوردستان بەهێزتر دەكەن و توانای ئەوەی پێدەبەخشن كە بە ناوی دۆزی كوردەوە بدوێت و سەكۆیەكی دیپلۆماسی لە ناوەندە نێودەوڵەتییەكاندا (وەك نەتەوە یەكگرتووەكان و یەكێتیی ئەورووپا) بۆ گەیاندنی دەنگی ئەو كوردانەی بێ نوێنەرایەتیی فەرمین، فەراهەم بكات.

سەرباری ئەوە هەرێم وەك «پەناگەیەكی ئارام» و قووڵاییەكی لۆجستی بۆ پارچەكانی دیكە كار دەكات، ئەوەش لە ڕێگەی قووڵكردنەوەی ڕێبازی نەتەوەیی و سەیركردنی كێشەی كورد وەك یەك دۆسیەی گشتگیر، بە ڕەچاوكردنی تایبەتمەندی و بارودۆخی هەر پارچەیەك بە جیا. بۆ بەدیهێنانی ئەمەش، پێویستە دامەزراوەی بەهێز بونیاد بنرێت و كۆتایی بەو دابەشبوونە سیاسییە ناوخۆییە بهێنرێت كە ئاستەنگە لەبەردەم ڕێڕەوی نەتەوەییدا، لەگەڵ دەستەبەركردنی سەقامگیرییەكی ئابووریی بەردەوام، چونكە سەقامگیریی سیاسی و ئەمنی و دارایی بناغەی هەر پڕۆژەیەكی ستراتیژییە، بەڵام ئەمە ڕووبەڕووی زنجیرەیەك بەربەست دەبێتەوە، چونكە هەرێم لەژێر گوشارەكانی حكومەتی ناوەندیدایە، بۆیە دەبوو ئەو ناكۆكییانەی پەیوەستن بە ئاسایشی هەرێم و ئابووری و پرسە جیو-نەتەوەییەكانەوە، یەكلا بكرێنەوە.

لە لایەكی دیكەوە، هەرێمی كوردستان لەناو جەرگەی ململانێكاندا هەڵكەوتووە و خاوەنی پێگەیەكی جوگرافی-سیاسیی (جیۆپۆلیتیكی) هەستیارە (لە نێوان عێراق، توركیا، ئێران و سووریا)، ئەمەش وای لێدەكات شیاو بێت بۆ ئەوەی ببێتە نێوەندگیر لەنێوان هێزە كوردییەكان و دەوڵەتانی دەوروبەردا. دواجار هەرێمی كوردستان دەتوانێت ببێتە «قەڵایەكی یەكگرتوو» وەك مۆدێلێكی سەقامگیر و ناوەندێكی هاوسەنگ، بۆ نوێنەرایەتیكردنی كورد و پشتیوانیكردنی گفتوگۆی كوردی-كوردی، هەروەها نێوەندگیریكردن لەنێوان بزووتنەوە كوردییەكانی پارچەكانی دیكە و حكومەتەكانیان.

* ستراتیژیەتی سەرۆك بارزانی بۆ دوورخستنەوەی كوردستان لەم شەڕە، تا چەند توانیویەتی كورد لە هاوكێشەی «سووتەمەنی شەڕی ئەوانی دیكە» دەربهێنێت و بیخاتە ناو هاوكێشەی «بەرژەوەندیی نەتەوەیی»؟

- كوردستان دڵ و چەقی ڕۆژئاوای ئاسیا و خاڵی ململانێ و پێكدادانی مێژوویی نێوان هێزە ناوچەیی و بیانییەكانە، ستراتیژیی سەرۆك مەسعود بارزانی لە ڕووداوە هەنووكەییەكاندا، گوزارشت لە وەرچەرخانێكی جەوهەری لە عەقڵییەتی سیاسیی كوردیدا دەكات، لە عەقڵییەتی «شۆڕشی بەردەوام»ـەوە بۆ عەقڵییەتی «قەوارەی دەوڵەت و بەرژەوەندیی نەتەوەیی».

بڕیاری سەربەخۆی كوردی دەبێتە هۆكارێكی گرنگ لە سەركەوتنی ئەم پڕۆژە ستراتیژییەدا بۆ دوورخستنەوەی كورد لە ململانێكان، بە جۆرێك كە ئێستا هەولێری پایتەختی كوردستان بە ناوەندی بڕیارداڕشتن دادەنرێت، نەك پاشكۆی لایەنە ناوچەییەكانی دیكە، لەگەڵ ئەوەشدا هێزگەلێك هەن هەوڵ دەدەن هەرێمی كوردستان پەلكێشی ناو ململانێی ئێستا بكەن، بۆ ئەوەی بازنەی جەنگەكە فراوانتر بكەن.

لەم ململانێ توندەی ئێستادا، سەرۆك مەسعود بارزانی سوورە لەسەر ئەوەی هەرێم نەبێتە لایەنێك لەم جەنگە، ئەوەش بە ئامانجی پاراستنی هەرێم وەك «ناوچەیەكی ئارام» و ملنەدان بۆ گوشارە جیو-سیاسییەكان، لە پێناو پاراستنی دەستكەوتە نەتەوەییەكانی گەلی كورد لە باشووری كوردستان.

*  دروشمی «یەكە یەكە، كورد هەمووی یەكە» لەم ساتە وەختەدا كە ناوچەكە لە بەردەم ئەگەری گۆڕانكاریی گەورەدایە، چۆن دەكرێت لە دروشمێكی هەستییەوە بگۆڕدرێت بۆ پڕۆژەیەكی سیاسیی یەكگرتوو، كە هەموو پارچەكان لە مەترسی بپارێزێت؟

- كۆمەڵێك هەنگاوی نەتەوەیی ستراتیژیی پێویستن بۆ گۆڕینی دروشمی «یەكە یەكە، كورد هەمووی یەكە» لە ئاستی هەست و سۆزی نەتەوەییەوە بۆ پڕۆژەیەكی سیاسی و دامەزراوەیی پتەو، لە سەرووی هەمووشیانەوە، پێویستی بە بەستنی كۆنگرەیەكی نەتەوەیی كورد هەیە، كە ئەنجومەنێكی نەتەوەیی هاوبەشی سەروو سنوورەكان بۆ تاوتوێكردنی پرسە ستراتیژییەكان هەڵبژێرێت و ببێتە مەرجەعێكی كوردی.

هەروەها دروستكردنی پلاتفۆرمێكی هاوبەش بۆ بزووتنەوە كوردییەكان لە سەرجەم پارچەكاندا، بۆ هەماهەنگیكردنی هەڵوێستەكان لە پرسە گەورەكاندا وەك (زمان، مافەكان، ئاسایش)، بەتایبەتی ڕێككەوتن لەسەر زمانێكی یەكگرتوو (لە باشووری كوردستان) زۆر گرنگە، چونكە زمان لە بونیادنانی دەوڵەتدا فاكتەرێكی سەرەكییە.

سەرباری ئەمانە، پێویستە كۆدەنگی لەسەر پڕۆژەیەكی هاوبەشی لانیكەمی خواستە نەتەوەییەكان دروست ببێت، لەگەڵ پەرەپێدانی هاوكاریی كەلتووری و یەكخستنی پڕۆگرامەكانی خوێندن، بەهێزكردنی پەیوەندییە ئابوورییەكان، برەودان بە زمانی كوردی و هاندانی، بونیادنانی لۆبییەكی كوردیی ڕاستەقینە و یەكخستنی ڕیزەكان و هەڵوێستی كورد، بە شێوەیەك كە هەرێمی كوردستان ڕۆڵی پێشەنگ و پرشنگداری هەبێت، پاشانیش یەكخستنی هێزەكانی پێشمەرگە وەك سوپایەكی نەتەوەیی بۆ پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی كورد.

*  لە سایەی هەڵكشانی ململانێی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل لە لایەك و ئێران لە لایەكی دیكە، كورد چۆن دەتوانێت «هاوسەنگییەكی ئەرێنی» ڕابگرێت كە نەبێتە بەشێك لەم شەڕە نەخوازراوە؟

- هەرچەندە بڕیاری جەنگ لە دەستی هێزە گەورەكاندایە و ڕەنگە بەسەر گەلانی ژێردەستەدا، كە كوردیش یەكێكیانە، بسەپێندرێت؛ بەڵام هەڵكەوتەی هەرێمی كوردستان وەك خاڵی بەریەككەوتنی نێوان لایەنەكانی ئەم شەڕە، سەركردایەتیی كورد دەخاتە بەردەم كۆمەڵێك ئاڵۆزی و گوشارەوە، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە هەوڵ بدرێت هەردوو لا قایل بكرێن كە سەقامگیریی كوردستان بەرژەوەندییەكی هاوبەشە؛ هەروەها گرتنەبەری دیپلۆماسییەتی هێمن، پاراستنی مەودای یەكسان، هاوسەنگیی ئەرێنی و «لایەنگریی نەرم»، واتە هاوكاریكردن لەگەڵ هەر لایەنێك لە بوارە دیاریكراوەكاندا بێ ئەوەی هەرێم ببێتە ئامرازێك دژی ئەویتر، هەروەها دابینكردنی بەرژەوەندییە ئابوورییەكان بۆ هەمووان و هەوڵدان بۆ ئەوەی هەرێم نەبێتە بەشێكی ڕاستەوخۆ لەم جەنگە، لەگەڵ هەوڵدان بۆ سوودوەرگرتن لە دەرەنجامەكانی. لەم جەنگەی ئێستا كە لە نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكان و ئیسرائیل لە لایەك و ئێران لە لایەكی دیكە لە ئارادایە، ڕاگرتنی هاوسەنگی بەبێ باج نییە، ئەوەی دەكرێت تەنیا كەمكردنەوەی زیانەكان و پاراستنی دەستكەوتەكانە، نەك ڕازیكردنی هەمووان.

* ئەگەر قەوارەی هەرێمی كوردستان تووشی هەر جۆرە لاوازییەك ببێت، تا چەند چەسپاندنی مافەكانی كورد لە بەشەكانی دیكەی وەك ڕۆژاوا، باكوور و ڕۆژهەڵات دەكەوێتە مەترسییەوە؟

- گومانی تێدا نییە كە لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم و چارەكی یەكەمی سەدەی بیست و یەكەمدا، كوردستانی عێراق بووەتە چەقی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد و پشت و پەنایەكی بەهێز بۆ گەلی كورد لە توركیا و ئێران و سووریا، هەروەها بووەتە ناوەندێكی پرشنگدار و پڕۆژەیەكی نەتەوەیی، بۆیە هەر زیانێك بەر هەرێمی كوردستانی عێراق بكەوێت، بە شێوەیەكی پێچەوانە و نەرێنی ڕەنگدانەوەی لەسەر كۆی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی نزیكدا دەبێت.

* لە كاتێكدا وڵاتانی ناوچەكە لە زۆر پرسدا جیاوازن، بەڵام زۆرجار لەسەر «پرسی كورد» هاوڕان؛ ئایا یەكڕیزیی كورد بووەتە تاكە بژاردە و ڕێگە بۆ «مانەوە»؟

- گومانی تێدا نییە كە هەرێمی كوردستانی عێراق لە پێشەنگی ڕێبەرایەتیكردنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردیدایە، لەم سۆنگەیەوە ئەركی سەركردایەتیی هەرێم و بەتایبەت پارتی دیموكراتی كوردستانە، كە خۆیان لە ناكۆكییەكان بپارێزن و بە جۆرێك لە جۆرەكان هەوڵی تێپەڕاندنیان بدەن و یەكڕیزیی ناوخۆیی بەهێز بكەن، ئەوەش وەك هەنگاوێك بەرەو بەستنی كۆنگرەیەكی نەتەوەیی كوردستان لە زووترین كاتدا، بۆ دەستنیشانكردنی ئامانجە ستراتیژی و تاكتیكییەكان، تاوەكو كورد لە سایەی بارودۆخێكدا كە بۆ گەلەكەمان ئەرێنی بووە، پێگەی نێودەوڵەتیی خۆی بۆ بەدیهێنانی دەستكەوتی فراوانتر بەدەست بهێنێت.

* كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و هێزە گەورەكان چۆن دەڕواننە یەكگرتوویی گوتاری كوردی لەم قەیرانەدا؟ ئایا دابەشبوونی كورد لەم ساتە هەستیارەدا نابێتە هۆی ئەوەی جارێكی دیكە دۆزی كورد لە ڕێككەوتنە بنەڕەتییەكاندا پشتگوێ بخرێن؟

- جیهان پێش نیو سەدە هیچی دەربارەی گەلی كورد و بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەكەی نەدەزانی، بەڵام ئەمڕۆ لە جیهاندا هیچ شوێنێك نییە گەلی كورد نەناسێت، ئێستا كورد لەسەر ئاستی گەلان، كەسایەتییەكان و دەوڵەتان بووەتە خاوەنی دۆست، جگە لەوەی هۆشیاریی نەتەوەیی كورد بە شێوەیەكی فراوان گەشەی كردووە، هەموو ئەمانە پێكەوە وا دەكەن، كە هەلەكان بۆ ئازادی و سەربەخۆیی و بۆ بەدیهێنانی ئاوات و خواستەكانی گەلی كورد گونجاو بن.

كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و هەندێك لە هێزە گەورەكان، كوردستان وەك فاكتەری سەقامگیری و هاوپەیمانیی دژ بە تیرۆر و پارێزەری بەرژەوەندی و ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان دەبینن، كەواتە ناكۆكییە ناوخۆییەكانی هەرێم و یەك نەخستنەوەی هێزەكانی پێشمەرگە، هۆكاری سەرەكین و بەرەی دۆستانی كورد لاواز دەكەن و دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر بەرژەوەندییەكانی ئەوان.

* سەرۆك بارزانی هەمیشە جەخت لەوە دەكاتەوە كە كورد نابێت ببێتە لایەن لە شەڕێكدا كە هی ئەو نییە. ئەم تێڕوانینە چۆن دەتوانێت «ئەزموونی تاڵی ڕابردوو» كە تێیدا كورد كراوەتە قوربانی، بە ئاراستەیەكی نوێدا بەرێت؟

- سەرۆك مەسعود بارزانی، خاوەنی ئەزموونێكی گەورەی خەباتی سیاسیی مێژووییە كە لە شەش دەیە و نیو زیاترە، هەر بۆیە بارزانی لە ستراتیژییەكەیدا پشت دەبەستێت بە پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی كورد و بەهێزكردنی یەكڕیزیی لایەنەكانی و گرتنەبەری پرەنسیپی ئاشتی وەك پڕۆژەیەك بۆ ڕێڕەوی سیاسیی كوردی، ئەوەش بە ئامانجی بونیادنانی ژێرخانی كوردستان، یەكخستنی پێشمەرگە و دژایەتیكردنی تیرۆرە لە ڕێگەی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتییەوە.

هەروەها سەرۆك بارزانی نەخشەڕێگەیەك بۆ چارەسەركردنی ناكۆكییەكان لەگەڵ بەغدا و گەڕانەوەی ناوچە كوردستانییە دابڕێنراوەكان بۆ باوەشی كوردستان دەكێشێت، جەخت لەسەر گرنگیی قووڵایی كوردستانی وەك ستراتیژییەكی ئاسایشی نەتەوەیی دەكاتەوە، لەگەڵ هەوڵدان بۆ چارەسەركردنی ئاشتییانەی پرسی كورد لە توركیا، سووریا و ئێران لە ڕێگەی ڕۆڵە پێشەنگەكەیەوە لەسەر ئاستی ناوچەیی و كوردستانی. سەرۆك مەسعود بارزانی ئێستا نوێنەرایەتیی ئیرادە و هیوای كورد و مەرجەعێكی نەتەوەیی كۆكەرەوە دەكات.