پڕۆفیسۆر مارتن ڤان برۆنسن، تەنیا توێژەرێكی پشتی مێزەكان نییە، بەڵكو لێكۆڵەرێكی مەیدانیی بوێرە، كە لە ناوەڕاستی حەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا بە پێیەكانی خۆی گوند و ناوچە جیاوازەكانی هەر چوار پارچەی كوردستانی (ئێران، عێراق، توركیا و سووریا) گەڕاوە و لە ناو جەرگەی ڕووداوەكاندا بووە. ئەم توێژەرە نۆ ساڵی تەمەنی لە ئەندەنوسیا بۆ توێژینەوە و وانەوتنەوە بەسەربردووە و وەك پڕۆفیسۆری «خوێندنی بەراوردكاریی كۆمەڵگە موسڵمانە هاوچەرخەكان» لە زانكۆی ئوترێختی هۆڵەندا خزمەتی كردووە. هەروەها ڕۆڵی سەرەكیی هەبووە لە دامەزراندنی پەیمانگەی نێودەوڵەتی بۆ لێكۆڵینەوە لە ئیسلام لە جیهانی مۆدێرن (ISIM) و ئەندامی چەندین لێژنەی زانستیی باڵایە لە بەرلین و پاریس. بۆ قسەكردن لەسەر سیسیۆلۆژیای كوردستان و كاریگەریی هەژموونی ئیسلامی لەسەر كۆمەڵگە، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ ئەنجام دا.

 

* دوای پەنجا ساڵ لە بڵاوبوونەوەی كتێبی «ئاغا، شێخ و دەوڵەت»، ئایا هێشتا پێكهاتە خێڵەكی و ئایینییەكان بزوێنەری بنەڕەتیی سیاسەتی كوردین، یان گۆڕانكارییە مۆدێرنەكان و دامەزراوە نوێیەكان توانیویانە جێگەی ئەو پێكهاتە نەریتییانە بگرنەوە و نەخشەی كۆمەڵگەی كوردی بە تەواوی بگۆڕن؟

- ئەم كتێبە دەرئەنجامی تێبینی و توێژینەوەیەكی مەیدانیی قووڵە كە لە ناوەڕاستی حەفتاكانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی پێ كردووە. تێیدا جیاوازیی ئاستی كاریگەریی خێڵ لە ناوچە جیاوازەكانی كوردستاندا خراوەتە ڕوو، لەو سەردەمەدا، تێڕوانینێكی گشتی هەبوو كە پێیوابوو بە هۆی شەپۆلی شارنشینی و كۆچی بەكۆمەڵ بۆ ناوەندەكانی شار، خێڵگەرایی بەرەو نەمان دەچێت و چیتر وەك فاكتەرێكی ناسنامەبەخش لای نەوەی نوێ گرنگیی نامێنێت، بەڵام مێژووی دواتر سەلماندی كە لە كاتی قەیرانە سیاسی و سەربازییەكاندا، خێڵەكان جارێكی دیكە وەك كارەكتەری سیاسی و میلیشیایی دەردەكەونەوە. بۆ نموونە، لە شۆڕشی ١٩٧٤-١٩٧٥ی كوردستانی عێراقدا، هاوپشتیی خێڵەكی دابەش بوو بەسەر دوو بەرەی دژبەیەكدا؛ بەشێكیان وەك «جاش» لە ڕیزی حكومەت و بەشەكەی دیكەشیان وەك «پێشمەرگە» لەگەڵ شۆڕشی كوردستان بوون. هاوشێوەی ئەم دیمەنە لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩ لە ئێران و لە كاتی سەرهەڵدانی خەباتی چەكداریی پەكەكە لە توركیا لە ساڵی ١٩٨٤دا دووبارە بووەوە، كاتێك دەوڵەت سیستمی «جەردەوان» یان پاسەوانی گوندی لەسەر بنەمای خێڵەكان بۆ دژایەتیكردنی گەریلا دامەزراند.

هەرچەندە بنەما ئابوورییە نەریتییەكانی خێڵ، وەك ئاژەڵداریی كۆچەری و دەرەبەگایەتی، بەهۆی گۆڕانی شێوازی ژیان پاشەكشەیان كردووە، بەڵام خێڵ وەك «تۆڕێكی متمانە» و «پەیوەندیی خزمایەتی» هێشتا لەناو جەرگەی شارە گەورەكان و تەنانەت لەناو كایەی بازرگانی و سیاسیی نوخبەكانیشدا ئامادەیی هەیە. زۆرجار خاوەنكارەكان، یان سیاسییەكان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانیان، پەنا بۆ كەسانی سەر بە عەشیرەتەكەی خۆیان دەبەن، چونكە كۆنترۆڵكردنیان ئاسانترە.

لە لایەكی دیكەوە، پێكهاتە ئایینییەكان، لە تەریقەتە سۆفیگەرییەكانەوە تا دەگاتە بزووتنەوە نوێخوازییەكانی وەك بزووتنەوەی «نوور» و «مەكتەبی قورئان»، نەك هەر لاواز نەبوون، بەڵكو گۆڕانیان بەسەردا هاتووە و كاریگەرییان بەراورد بە ساڵانی حەفتاكان زیاتر بووە. ئەوەی لە ئێستادا گۆڕاوە، ئەوەیە كە ناسنامەی كوردیی مۆدێرن چیتر تەنیا لە یەك ڕەهەندا قەتیس نییە، بەڵكو هەر تاكێك خاوەنی چەندین تۆڕی پەیوەندیی ئاڵۆزە، كە لەسەر بنەمای خوێندن، پیشە، گەڕەك و ئینتیمای سیاسی دروست بوون، ئەمەش وای كردووە كە پێكهاتە كۆنەكان وەك بەشێك لە سیستمێكی فرەڕەهەند كار بكەن، نەك وەك تاقە بزوێنەری كۆمەڵگە.

* ئایا پەرتەوازەیی ناوخۆیی كورد تەنیا پرسێكی سیاسییە، یان ڕەگ و ڕیشەیەكی قووڵتری كۆمەڵایەتی و كەلتووریی هەیە، كە ڕێگرە لە دروستبوونی گوتارێكی نەتەوەیی یەكگرتوو، و ئەم دابەشبوونە مێژووییە چۆن كار دەكاتە سەر ئایندەی سیاسی و نەتەوەیی كورد؟

- چەمكی «پەرتەوازەیی ناوخۆیی» جۆرێك لە گریمانەكردنی پێشوەختە بە مانای یەكگرتووییەكی لەدەستچوو دەسەلمێنێت، بەڵام پێدراوە مێژووییەكان ئاماژە بەوە دەكەن، كورد هەمیشە خاوەنی فرەچەشنییەكی یەكجار زۆری ئایینی، زمانەوانی و ڕەچەڵەكی بووە، كە ڕێگر بووە لە دروستبوونی یەكگرتووییەكی سیاسیی ڕەها، هەرچەندە زۆرێك لە كورد بە پشتبەستن بە «شەرەفنامە»، مێژووی میرنشینەكان وەك سەردەمی شوناسێكی هاوبەش دەبینن، بەڵام لە واقیعدا ئەو قەوارە و میرنشینانە زیاتر مەیلیان بۆ هاوپەیمانی لەگەڵ هێزە ناوچەییەكان وەك (عوسمانی و سەفەوی، یان مەغۆل و سەلجووقییەكان) هەبووە، نەك كاركردن بۆ پڕۆژەیەكی نەتەوەیی یەكگرتوو، چونكە چەمكی ناسیۆنالیزم وەك بیرۆكەیەكی مۆدێرن، زۆر درەنگ گەیشتە ناو جومگەكانی كۆمەڵگەی كوردی.

جێگەی سەرنجە كە ناسیۆنالیزم خۆی، لەبری ئەوەی ببێتە تاقە چەتری كۆكەرەوە، بووە هۆكارێك بۆ قووڵبوونەوەی «پەرتەوازەیی» لە نێوان پێكهاتەكاندا. كاتێك بزووتنەوە ناسیۆنالیستەكان هەوڵیاندا پێناسەیەكی جەوهەری و مێژوویەكی یەكڕەهەند بۆ كورد دابتاشن، چەندین گرووپی وەك زازا، عەلەوی، ئێزدی، كاكەیی و فەیلییان پەراوێز خست، ئەم پەراوێزخستنە وای كرد، هەندێك لەم پێكهاتانە وەك كاردانەوەیەك بۆ پاراستنی تایبەتمەندییەكانیان، دەست بە دروستكردنی شوناسی جیاواز و تەنانەت داواكاری بۆ ناسین وەك نەتەوەیەكی سەربەخۆ بكەن، نموونەی زازاكان لە توركیا و ئێزدییەكانی ئەرمەنستان لە كۆتایی هەشتاكاندا، گەواهی ئەم ڕاستییە دەدەن.

لە لایەكی دیكەوە، دابەشبوونی كوردستان بەسەر چوار دەوڵەتی جیاوازدا، تەنیا دابەشبوونێكی جوگرافی نەبوو، بەڵكو دابەشبوونێكی جیهانبینی و مەعریفییش بوو. سیستمە جیاوازەكانی پەروەردە، میدیا، زمان و فۆرمەكانی بەشداریی سیاسی لەو وڵاتانەدا، جۆرێك لە «نامۆیی سیاسی» لە نێوان كوردانی بەشە جیاوازەكاندا دروست كردووە. بۆ نموونە، كوردێكی سۆرانی‌ لە ئێران و كوردێكی سۆرانی‌ لە عێراق، سەرەڕای هاوبەشیی زمانی، بە هۆی جیاوازیی ئەزموونی ژیان لەژێر سێبەری دوو ڕژێمی جیاوازدا، خاوەنی دوو جیهانبینیی سیاسیی ئەوتۆن كە زۆرجار ناتوانن لە چوارچێوەی یەك ڕێكخراو، یان یەك بزووتنەوەی هاوبەشدا كار بكەن. ئەمە دەریدەخات كە پەرتەوازەیی ئێستا، تەنیا میراتی ڕابردوو نییە، بەڵكو بەرهەمی پڕۆسە مۆدێرنەكانی نەتەوەسازی و دەوڵەتسازیی ناوچەكەشە.

* ئایا پێتانوایە كورد لە ئێستادا لە هەموو كاتێك زیاتر لە دامەزراندنی دەوڵەت نزیك كەوتوونەتەوە، یان بارودۆخە سیاسییەكانی ناو عێراق، سووریا، توركیا و ئێران، وایان كردووە پڕۆژەی دەوڵەت-نەتەوە بووەتە هۆكاری ئەوەی یەكجار ئەستەمتر بێت؟

- ئەگەر بەراوردێكی ورد لە نێوان دۆخی ئێستا و دە ساڵ لەمەوبەری كوردستاندا بكەین، دەبینین وێنای سیاسیی ناوچەكە گۆڕانكارییەكی ڕادیكاڵیی بەسەردا هاتووە، لە قۆناغی پێشوودا، هەرێمی كوردستانی عێراق وەك سەقامگیرترین و گەشاوەترین ناوچەی وڵاتەكە دەردەكەوت و ڕۆژئاوای كوردستانیش ببووە پەناگەیەك دوور لە توندوتیژییەكانی سووریا، بەڵام لە ئێستادا ئەو دەستكەوتانە ڕووبەڕووی پاشەكشەی توند بوونەتەوە. چەمكی دەوڵەت-نەتەوەی كوردی لە ئێستادا زیاتر لە هەموو كاتێك وەك خەونێكی «ناواقیعی» دەردەكەوێت، چونكە كورد لەو پێشبڕكێ مێژووییەی كە دوای هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتەكان بۆ دروستكردنی دەوڵەت دەستی پێكرد، درەنگ گەیشت و جوگرافیاكەشی كە هاوشێوەی ئەفغانستان بە وشكانی گەمارۆ دراوە و ڕێگەی بە دەریاوە نییە، كە ڕێگرێكی بونیادییە لەبەردەم سەربەخۆییەكی ئابووریی بەردەوامدا. لە ڕوانگەیەكی شیكارییەوە، مۆدێلی دەوڵەت-نەتەوە كە لە سەدەی بیسیتمدا باڵادەست بوو، ڕەنگە لە پاشەكشێدا بێت و جێگەی خۆی بۆ فۆرمی نوێی وەك فیدراسیۆنەكان چۆڵ بكات. من وەك توێژەرێك كە لە ژینگەیەكی ئەورووپیدا ئەزموونی ماڵوێرانكەری ناسیۆنالیزم و زینافۆبیای باڵی ڕاستی توندڕەوم بینیوە، گومانم لەوە هەیە كە ناسیۆنالیزم بتوانێت بە تەنیا بەختەوەری بۆ گەلان دابین بكات. بۆیە، پێموایە گونجاوترین و كردەییترین بژاردە بۆ ئایندەی كورد، لەبری خەون بینین بە دەوڵەتێكی سەربەخۆی ڕەهاوە كە بەربەستە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان ڕێگەی پێنادەن، بریتییە لە هەوڵدان بۆ چەسپاندنی سیستمێكی فیدڕاڵی و بەدەستهێنانی ئازادیی خۆڕێكخستن لە ناو قەوارە سیاسییەكاندا. ئەمە نەك هەر لە ڕووی سیاسییەوە گونجاوترە، بەڵكو دەرفەتێكی ڕاستەقینەتر بۆ پاراستنی ناسنامە و گەشەپێدانی مرۆیی كوردان دەڕەخسێنێت.

* وەك پسپۆڕێكی كۆمەڵگە ئیسلامییەكان، چۆن پەیوەندیی نێوان ئیسلامی سیاسی و ناسیۆنالیزمی كوردی هەڵدەسەنگێنیت؟ ئایا ئایین دەتوانێت ببێتە هێزێكی یەكخەر و بزوێنەر بۆ سەركەوتنی دۆزی نەتەوەیی كورد، یان زۆرجار وەك بەربەستێكی قووڵ لە بەردەم پڕۆژەی دەوڵەتبوونی كورددا ڕۆڵی گێڕاوە و ڕێگر بووە؟

- ڕەهەندە مێژووییەكانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد نیشانمان دەدەن، كە یەكەمین ڕاپەڕینە مۆدێرنەكان لە لایەن شێخە سۆفییەكانەوە (وەك شێخ عوبەیدوڵڵا، شێخ مەحموودی حەفید و شێخ سەعید) سەركردایەتی كراون، هۆكاری سەرەكیی ئەم پێشەنگییە ئایینییە ئەوە بوو كە شێخەكان وەك مەرجەعێكی سەروو-خێڵەكی دەردەكەوتن، دەسەڵاتی ڕۆحیی ئەوان سنووری دابەشبوونە هۆزایەتییەكانی تێدەپەڕاند و دەیانتوانی شوناسێكی هاوبەشی «ئیسلامی-كوردی» وەك هێزێكی كۆكەرەوە بەكار بهێنن. هەرچەندە دواتر پارتە سیاسییە مۆدێرنەكان بە سرووشتێكی عەلمانی دامەزران، بۆ ئەوەی هەموو پێكهاتە جیاوازەكانی وەك شیعە، عەلەوی، ئێزدی و كاكەیی لەژێر یەك چەتری نەتەوەییدا كۆبكەنەوە، بەڵام لە دەیەی حەفتاكان و دوای شۆڕشی ئێران، جارێكی دیكە ئیسلامی سیاسی وەك هێزێكی شۆڕشگێڕ گەڕایەوە ناو گۆڕەپانی كوردی.

لەم چوارچێوەیەدا، بزووتنەوەگەلێكی وەك حزبوڵڵا لە توركیا، مەكتەب قورئان لە ئێران و بزووتنەوەی ئیسلامی لە عێراق سەریان هەڵدا. ئەوەی ئەم گرووپانە لە بزووتنەوە ئیسلامییە ئینتەرناسیۆنالیستەكان جیا دەكاتەوە، جەختكردنەوەیە لەسەر تایبەتمەندییە نەتەوەییەكانی كورد، كە من ناوم ناون «ناسیۆنالیستە ئیسلامییەكان». ئەوان ئەگەرچی ڕەنگە وشەی ناسیۆنالیزم بەكار نەهێنن، بەڵام كورد وەك نەتەوەیەكی ستەملێكراو دەبینن و شانازی بە كولتوورەكەیەوە دەكەن. لە پاڵ ململانێیە چەكدارییەكاندا، جەماعەتی وەك «وەقفی زەهرا» و گۆڤاری «نەوبەهار» ڕۆڵێكی ڕۆشنبیریی گرنگیان لە پاراستنی زمان و ئەدەبیاتی كوردیدا گێڕاوە.

لە دەرئەنجامدا، تا ئەو كاتەی دەوڵەتانی دراوسێی كوردستان لەژێر هەژموونی ئایدیۆلۆژیای ئیسلامیدا بن، ئەم بزووتنەوە ئیسلامییە كوردییانە وەك نوێنەری بەشێكی گرنگ لە بۆرجوازیی شارنشین، نوێنەری نوخبە و هۆزەكان دەمێننەوە. ئەوان توانیویانە ئاوێتەیەكی تایبەت لە نێوان شوناسی ئایینی و داواكارییە نەتەوەییەكاندا دروست بكەن، كە ئەمەش وای كردووە، ببنە كارەكتەرێكی حەتمی و كاریگەر لە ناو كێبڕكێ سیاسییەكانی ئایندەی كوردستاندا.

* بە پشتبەستن بە توێژینەوە چڕ و بەرفراوانەكانت لەسەر ئەزموونی ئیندۆنیزیا و وڵاتانی دیكەی زۆرینە موسڵمان، ئایا پێتانوایە كورد دەتوانێت چ وانەیەكی مێژوویی و سیاسی لەو نموونانە وەربگرێت، بۆ بەڕێوەبردنی فرەخوازی (پلوڕالیزم) و چەسپاندنی سەقامگیریی سیاسی لە ناوخۆدا؟

- ئەزموونی ناسیۆنالیزمی عەلمانیی كوردی لە ڕووی مامەڵەكردن لەگەڵ فرەچەشنیی ئایینی و نەتەوەییدا، خاوەنی تایبەتمەندییەكی بەرچاوە، كە دەكرێت وەك وانەیەك بۆ ئەزموونەكانی دیكە سەیر بكرێت. لەم نێوەندەدا، پارتی دیموكراتی كوردستان هەموو پێكهاتە كەمینەكانی (وەك ئێزدی، كاكەیی و مەسیحی) لەژێر یەك ناسنامەی گشتگیری كوردستانیدا كۆكردووەتەوە، بەڵام پەكەكە شێوازی كۆنفیدڕاڵی دیموكراتی پیادە دەكات.

لەلایەكی دیكەوە، ئەزموونی ئیندۆنیزیا وەك وڵاتێكی زۆرینە موسڵمان، جیاوازیی بنیادیی لەگەڵ كەیسی كوردیدا هەیە. لە دوای ڕووخانی ڕژێمەكەی سوهارتۆ لە ١٩٩٨، ئیسلامی سیاسی بووەتە هێزێكی باڵادەست، كە ئەمەش بووەتە هۆی پەراوێزخستنی كەمینە ئایینییەكانی وەك مەسیحی و هیندۆسەكان. لە ڕووی نەتەوەییشەوە، سوندانییەكان كە ٢٠٪ی دانیشتووان پێكدەهێنن و لە ناوچەیەكی شاخاویدا چڕ بوونەتەوە، هاوشێوەیەكی سۆسیۆلۆژیی كوردن، بەڵام ئەوان سەرەڕای مێژوویەكی پڕ لە هەوڵ بۆ ئۆتۆنۆمی و بوونی بزووتنەوەی «دارولئیسلام»، دواجار ئیندۆنیزیای یەكگرتووییان هەڵبژارد.

سەركەوتنی ئیندۆنیزیا لە پاراستنی یەكپارچەیی و ڕێگری لە جوداخوازیی سوندانییەكان، بۆ سیاستێكی زمانی و كەلتووریی ژیرانە دەگەڕێتەوە. دەوڵەتی ئیندۆنیزیا لەبری سەپاندنی زمانی «جاڤایی» (زمانی نەتەوە گەورەكە)، زمانی «مالایی» وەك زمانی نەتەوەیی هەڵبژارد كە زمانێكی بێلایەن بوو، ئەمەش وای كرد، هیچ گرووپێك فێربوونی زمانەكە وەك ستەمێكی نەتەوەیی نەبینێت، هاوكات، ڕێگەدان بە خوێندن بە زمانە ڕەسەنەكانی وەك سوندانی لە قوتابخانەكاندا، هەستی پەراوێزخستنی ڕەواندەوە. ئەم مۆدێلە نیشانمان دەدات، كە نەبوونی ستەمی زمانی و كەلتووری، وا دەكات داواكاری بۆ سەربەخۆیی سیاسی لای كەمینە نەتەوەییەكان كاڵ ببێتەوە و گەنجان زیاتر ڕوو لە فێربوونی زمانە نێودەوڵەتییەكان بكەن بۆ تێكەڵبوون لەگەڵ جیهانی مۆدێرن.

* وەك پسپۆڕێكی بواری ئەنترۆپۆلۆژیا، چۆن هەڵسەنگاندن بۆ ئەو مەترسییە بنیادییانە دەكەیت، كە ڕووبەڕووی زمان و كولتووری كوردی دەبنەوە، بەتایبەت لە باكوور و ڕۆژهەڵاتی كوردستان؟ ئایا لە غیابی زمانێكی یەكگرتوو و پارێزراودا، كورد دەتوانێت وەك نەتەوەیەك پارێزگاری لە شوناس و مانەوەی مێژوویی خۆی بكات؟

- مەترسییەكانی سەر زمان و شوناسی نەتەوەیی لە نێوان «سوودگەرایی زمانەوانی» و «پاراستنی شوناس»دا دەخولێنەوە، وەك چۆن گەنجانی سوندانی لە ئیندۆنیزیا فێربوونی ئینگلیزی بە پێویستتر دەزانن، لای گەنجانی كوردیش لە تاراوگە، یان باكووری كوردستان هەمان تێڕوانین بۆ زمانە باڵادەستەكانی وەك توركی و سویدی هەبووە. هەرچەندە پێشتر وا دەردەكەوت كە كۆچی بەكۆمەڵ بۆ شارە گەورەكانی توركیا، زمانی كوردی بەرەو پەراوێزخستن و توانەوە دەبات، بەڵام واقیعەكە پێچەوانەكەی سەلماند و زمانەكە بە شێوەیەكی سەرسوڕهێنەر لەناو گێژاوە سیاسییەكاندا ڕزگاری بوو و ئێستا بووژانەوەیەكی ڕاستەقینە لە بازاڕی كتێب و گۆڤاری كوردی (كورمانجی و زازاكی) لە توركیادا دەبینرێت، كە تەنانەت لە ڕووی زیندوویەتییەوە لە بازاڕی كتێبی هەرێمی كوردستانیشدا پێش كەوتووە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە كە یادەوەریی سەدەیەك لە چەوساندنەوە، بووەتە پاڵنەرێكی بەهێز بۆ ئەوەی زمان وەك ڕوونترین هێمای مانەوە و شوناس تەماشا بكرێت، لە بەرانبەردا، دۆخی زمانی كوردی لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان (ئێران) بەهۆی نزیكیی زمانەوانی لەگەڵ فارسی و نەبوونی پشتیوانیی دامەزراوەیی، لە مەترسییەكی قووڵتریدایە و ڕووبەڕووی پڕۆسەی «بەفارسیكردن» بووەتەوە، بەڵام فەزای ئەلیكترۆنی و ئینتەرنێت جۆرێك لە هاوسەنگییان دروست كردووە، سۆرانی لە ڕێگەی پەیوەندییەكانی نێوان ڕۆژهەڵات و باشوور و تاراوگە لە سایبەرسپەیسدا گەشەیەكی بەرچاوی كردووە و بەرە بەرە جێگەی فارسیی گرتووەتەوە.

سەبارەت بە پرسی «زمانێكی یەكگرتوو»، وا دەردەكەوێت كە هەوڵەكان بۆ دروستكردنی یەك ستانداردی تاقانە شكستیان هێنابێت، چونكە زمانێكی وا دەستكرد دەردەكەوێت. لە جیاتی ئەوە، ئێستا كورد خاوەنی سێ وەشانی ستانداردی زیندووە «كورمانجی، سۆرانی، زازاكی» بوونی سێ زمانی ستانداردیش بە مانای پارچەپارچەبوونی نەتەوە نییە. مێژوو پێمان دەڵێت: دەكرێت نەتەوەیەكی تۆكمە و یەكگرتوو بیت بەبێ بوونی یەك زمان، وەك چۆن ئەزموونی سویسرا ئەو ڕاستییەمان بۆ دەسەلمێنێت. پاراستنی كورد وەك نەتەوە، زیاتر بەندە بە زیندوویەتیی هەر یەك لەم شێوەزارانە لە ژیانی ڕۆژانە و فەزای ڕۆشنبیریدا، نەك سەپاندنی زمانێكی یەكخەری دەستكرد.

* بە پشتبەستن بە توێژینەوە قووڵەكانت لەسەر تەریقەتە سۆفیگەرییەكان، لەم سەردەمەدا كە جیهانگیری و توندڕەویی ئایینی پەرەیان سەندووە، ئایا پێتوایە سۆفیگەری هێشتا دەتوانێت وەك نوێنەری «ئیسلامی میانڕەو» ڕۆڵ بگێڕێت و ببێتە فاكتەرێكی كاریگەر بۆ پاراستنی ئاشتیی كۆمەڵایەتی و پێكەوەژیان لە كوردستاندا؟

- بە بڕوای من، تێڕوانین بۆ سۆفیگەری وەك تاقە نوێنەری «ئیسلامی میانڕەو» تێگەیشتنێكی ڕووكەشانەیە و ڕەنگە ورد نەبێت، هەرچەندە لایەنی مرۆڤدۆستی و لێبووردەیی لە بەرهەمی شاعیرانی وەك مەولانای ڕۆمی و مەلای جزیریدا بە ڕوونی دەردەكەوێت، بەڵام جەوهەری تەریقەتە سۆفییەكان لەسەر ڕێكخستنێكی توندوتۆڵ و گوێڕایەڵی بۆ دەسەڵاتی كاریزمیی شێخەكان بونیاد نراوە. لە مێژووی كوردیشدا، شێخەكان خاوەنی دوو دەموچاوی جیاواز بوون، هەم وەك پارێزەری كەمینەكان و دروستكەری ئاشتی دەركەوتوون، هەمیش وەك چەوسێنەر و قۆرخكارێك كە ململانێی نێوان هۆزەكانیان بۆ بەرژەوەندی و سەپاندنی هەژموونی خۆیان بەكار هێناوە.

چەمكی «ئیسلامی میانڕەو» كە ڕەنگە لە ڕۆژئاواوە سەرچاوەی گرتبێت، لە ئێستادا زیاتر وەك وەسفێك بۆ ئەو موسڵمانانە بەكاردێت كە هەڕەشە لە دۆخی باو ناكەن و بێدەنگن. لە ڕاستیدا، پاراستنی ئاشتیی كۆمەڵایەتی تەنیا بە گوتاری ئایینی بەدی نایەت، بەڵكو لە كۆمەڵگەیەكدا كە نایەكسانیی ئابووری و گەندەڵی تێدا بێت، پێویستی بە خەباتە لەپێناو دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و حكومەتێكی پاكدا، زۆربەی تەریقەتە سۆفییەكان لەبەر بەرژەوەندییەكانیان بوونەتە هاوپەیمانی هێزە باڵادەستەكان، لە كاتێكدا دەكرا سۆفیگەری ببێتە دەنگی هەژاران و ڕەخنەگرێكی بوێر لە دەسەڵات.

* دوای نیو سەدە لە لێكۆڵینەوە لە پرسی كورد، ئەمڕۆ گەورەترین هەڕەشە بۆ سەر ئایندەی كورد بە چی دەبینیت؟ ئامۆژگاریت بۆ نەوەی نوێی ڕۆشنبیران و خوێندكارانی كورد چییە؟

- لەم ساتە وەختەدا كە ئاسۆی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی نێوان ئێران و ئەمریكا و ئیسرائیل دەستی پێكردووە، كوردان جارێكی دیكە خۆیان لە ناو جەرگەی گەمەیەكی جیۆپۆلیتیكیی یەكجار مەترسیداردا دەبیننەوە، ئەوەی كە دەگوترێت كوردان ببنە «هێزی زەمینی» بۆ زلهێزەكان، مەترسییەكی گەورەیە بۆ سەر ئایندەی كوردستان، چونكە مێژوو پێمان دەڵێت بوون بە «كارتی یاری» لە ململانێی هێزە جیهانییەكاندا هەمیشە كارەساتی لێ كەوتووەتەوە، نەوەی ئێمە هێشتا ئازاری خیانەتی ١٩٧٥ و ڕێككەوتننامەی جەزائیری لە یادە.

ئەو شكستە تەنیا سیاسی نەبوو، بەڵكو دەستپێكی وێرانكردنی سیستماتیكی گوندەكانی كوردستان بوو لە لایەن ڕژێمی بەعس و دواتریش توركیاوە. گۆڕینی گوندەكان بۆ ئۆردوگا زۆرەملێكان و سووتاندنی دارستانەكان، نەك هەر ئابووریی كشتوكاڵیی كوردستانیان لەناوبرد، بەڵكو بنەماكانی هاودەنگیی كۆمەڵایەتییان تێكشكاند و تاكگەرایی و كۆچی بەكۆمەڵی بەرەو شارەكان و تاراوگەی هێنایە ئاراوە. هەرچەندە مانەوەی قەوارەی هەرێمی كوردستان و گەشەی فەزای گشتیی كوردی لە باكوور جێگەی ئومێدن، بەڵام ئەم دەستكەوتانە هێشتا لەرزۆكن و ڕووبەڕووی نادیاریی سیاسی بوونەتەوە.

لە ڕوانگەی منەوە، كورد بۆ پاراستنی مانەوەی خۆی، پێویستی بە تێپەڕاندنی چوارچێوەی تەشكیلاتە حزبییەكان هەیە، چونكە پارتە سیاسییەكان زۆرجار تەنیا نوێنەرایەتیی بەرژەوەندیی نوخبەیەكی تەسك دەكەن. ئایندەی كورد بەندە بە بونیادنانی كۆمەڵگەیەكی مەدەنیی تۆكمە و هاودەنگییەكی ناوخۆیی لە ڕێگەی ڕێكخراوە پیشەییەكان، سەندیكاكان و یانە ڕۆشنبیرییەكانەوە. لە لایەكی دیكەوە، مەترسیی تێكچوونی ژینگە و گۆڕانی كەشوهەوا، وەك كەمیی ئاو و بەرزبوونەوەی پلەی گەرما، هەڕەشەیەكی ڕاستەقینەن كە دەبێت نەوەی نوێ بەرپرسیارێتیی بەرپەرچدانەوەیان هەڵبگرێت. پاراستنی كوردستان وەك نەتەوە، تەنیا لە سەنگەرەكاندا نییە، بەڵكو لە پاراستنی هاوسەنگیی كۆمەڵایەتی و ژینگەیی و دووركەوتنەوە لە گەمە مەترسیدارەكانی زلهێزەكانیشدایە.