ماجا ساهیدزیج پڕۆفیسۆری یاسای دەستووری لە زانكۆی ئۆترێخت بۆ گوڵان: ئالنگارییەكە ئەوەیە چۆن دەستوور ڕێگری بكات لەوەی ناكۆكییەكان كۆمەڵگە بەرەو وێرانبوون نەبەن
ماجا ساهیدزیج، پڕۆفیسۆری یاسای دەستوورییە لە زانكۆی «ئۆترێخت» و توێژەرە لە سەنتەری «مۆنتین» بۆ سەروەیی یاسا و ئیدارەدانی دادپەروەری لە هەمان زانكۆ. لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە چەند پرسێك دەدات، وەك بەها و پرەنسیپە دەستوورییەكان، سەروەریی یاسا، تاكڕەوی و مەترسییەكانی دژ بە دیموكراسی كە لە تەكنەلۆژیاوە سەرچاوە دەگرن، چارەسەرە بەدیلەكانی ناكۆكی و تەنگژەكان، ئاڵوگۆڕی هێز. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا كە پەیوەست بوو بەو ڕێكارە كارایانەی كە دەكرێت لە كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ، یان ئەو كۆمەڵگەیانەی بەدەست دابەشبوونی قووڵەوە دەناڵێنن، بگیرێنەبەر، لەگەڵ چەند بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار.
* سەرەتا دەمانەوێت لەو پرسیارەوە دەست پێبكەین، ئایا ئێوە چۆن لە پەیوەندیی نێوان دیموكراسییەت و تەكنەلۆژیا دەڕوانن؟ ئایا تەكنەلۆژیا دەتوانێت پانتایی دیموكراسی بەرفراوان بكات، یان كاریگەریی پێچەوانەی لەسەر دروست بكات؟
- من پێموایە تەكنەلۆژیا دەتوانێت پانتایی گفتوگۆی گشتی و دیموكراسی بەرفراوان بكات. بەڵام لێرەدا ئالنگارییەكە ئەوەیە ئایا بوار دەدەین پێشكەوتنە تەكنەلۆژییەكان چەمك و ناوەڕۆكی هاووڵاتیبوون دیاری بكەن، یان ئەوەتا بە پێچەوانەوە پێداگری دەكەین لەسەر ئەوەی كە ئێمە جڵەوی پێشكەوتنە تەكنەلۆژییەكان دیاری بكەین.
* ئێوە شارەزاییەكی زۆرتان هەیە لە پەیوەندی بە ئەزموونەكانی (بۆسنیا و هیرزۆگوڤینیا و بەلقان)ـەوە، ئایا ئەزموونی ئەم ناوچانە چ وانەیەكمان بۆ دەستەبەر دەكەن بۆ ئەو كۆمەڵگەیانەی بەدەست دابەشبوونی قووڵەوە دەناڵێنن، یان لە كۆمەڵگەكانی دوای شەڕدا؟
- ئەو وانەیەی كە ئەزموونەكانی بۆسنیا و هیرزۆگوڤینیا و ناوچەی بەرفراوانی بەلقان پێمان دەڵێن لە پەیوەندی بەو كۆمەڵگەیانەی گرفتارن بەدەست دابەشبوونی قووڵەوە، یان كۆمەڵگەی دوای شەڕ، ئەوەیە كە ئەوەی پێی دەوترێت «ساتەوەختە مەزنە دەستوورییەكان»، هێندە مەزن نییە وەك ئەوەی لە ڕواڵەتدا دەردەكەون. بۆ نموونە ئەزموونی بۆسنە هۆكارەكەمان بۆ ڕوون دەكاتەوە: كە تێیدا ئەو بارودۆخەی لە ئارادایە لەسەر بنەمای ناكۆكی بەدامەزراوەییكراو و سیاسەتی ڕەتكردنەوە و لاوازكردنی متمانە بنیاد نراوە، ئەمەش پرۆسەی بڕیاردان خاو دەكاتەوە و دەبێتە هۆی ئەوەی هاووڵاتییان هەست بكەن، بوونەتە بارمتەی دەستی هەم نوخبە ناوخۆییەكان و هەم كاراكتەرە نێودەڵەوتییەكان. مەبەستم ئەوەیە ڕەنگە گۆڕینی سەرلەبەری دۆخەكە كارێكی واقیعبینانە نەبێت. كە من باوەڕم وایە، ئێمە ناچار نین لە هەر قەیرانێكدا سەرتاپای سیستمەكە دابڕێژینەوە. بەڵكو دەبێت پەنا بۆ هاوكاری و دووبارە هەڵسەنگاندنەوە ببەین و جار بە جاریش ئەو بە بیربهێنینەوە، كە چەقبەستن و بە بنبەستگەیشتن پرەنسیپێكی دەستووری نییە. خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە بوونی بارێكی نایەكسان، نە حاڵەتێكی ئەرێنییە و نە دۆخێكی نەرێنی، بەڵكو ئەمە هەلومەرجێكی واقیعییە. زۆرجار ئەزموونی بۆسنە بە حاڵەتێكی توندی نایەكسانی ناوزەد دەكرێت، بەڵام ئەگەر وردبوونەوە بكەین، ئەوا نایەكسانییە دەستوورییەكان هێندە سەخت نییە و زیاتر پەیوەستە بە پێگەی لایەنەكانەوە، نەك بە دەسەڵات، یان سەربەخۆیی داراییەوە. مەبەستم ئەوەیە زۆرێك لە مشتومڕەكە پەیوەست نییە بە دەقە دەستوورییەكانەوە، بەڵكو پەیوەستە بەو نمایشە سیاسییەی لەم بارەوەیەوە دەكرێت. ئالنگارییە ڕاستەقینەكە پەیوەستە بەوەی كە دامەزراوەكان چۆن كار دەكەن و بە پرۆسەكانی دەنگدان و بە گرتنەبەری ئەو ڕێكارانەی كە پرسی پەیوەست بە لێپرسینەوە لاواز دەكەن. كەواتە ڕێگاچارەیەكی باشتر بریتییە لە بنیادنانی متمانە و هاوكاری لە سەرجەم ئاستەكاندا (شاقووڵی و ئاسۆیی). خاڵێكی دیكەی ئەوەیە كە نابێت كاریگەری و دەستڕۆیشتوویی دەرەكی جێگرەوە و بەدیلی كۆدەنگی ناوخۆیی بێت. ئەوەتا جێبەجێنەكردنی بڕیارەكانی دادگای ئەورووپی بۆ مافەكانی مرۆڤـ، بۆ زیاتر لە دوو دەیە بەردەوامە و خستنەڕووی چارەسەرە نێودەوڵەتییەكان تەنیا چەند ڕاپۆرتێكیان هێنایەئاراوە و چەند ڕێسایەكی نوێیان گەڵاڵە كرد، بەڵام بێ ئەوەی متمانەیەكی ئەوتۆ لە ناوخۆدا بهێننەئاراوە. لایەنە دەرەكییەكان دەتوانن هانی لایەنە ناوخۆییەكان بدەن، بەڵام ناتوانن كۆدەنگی بەدی بهێنن، بەلای كەمەوە كۆدەنگییەك كە لە دوای بەیاننامە ڕۆژنامەگەرییەكانەوە درێژە بكێشێت و بەردەوام بێت. كەواتە دەبێت لەسەر ئاستی لۆكاڵی گفتوگۆكان ئەنجام بدرێن، پرۆسەكەش شەفافییەت لەخۆ بگرێت و هەنگاو بە هەنگاو دەرئەنجامەكانی جێبەجێ بكرێت، بە چەشنێك كە لایەنە دەرەكییەكان زەمینەی گفتوگۆكە بڕەخێسنن، نەك دەرئەنجامەكەی بسەپێنن. لە كۆتاییدا، با سەرنجەكان لەسەر پرەنسیپە فیدڕاڵییە كردارییەكان چڕ بكەینەوە: هاوكاری لەسەر ئاستی ناوخۆیی و پارتە سیاسییەكان و ئەو دامەزراوە سیاسییانەی كۆمەڵگەكان لە ڕووی كارگێڕی و ئابوورییەوە پێكەوە گرێ دەدەن، ئەمەش زەمینەخۆش دەكات بۆ هەڵگرتنی هەنگاوەكان بە چەشنێك كە بارودۆخەكە بە بنبەست نەگات، هەروەها ئەمە دەبێتە هۆی بەرفراوانكردنی بواری بەشداری و فرەیی دەكاتە سەرچاوەی سەقامگیری، نەك فاكتەری دروستكردی قەیران و ئاڵۆزی. دواتر دەبێت ئەوە نادیدە نەگرین كە سیاسەتی دەستووری بریتی نییە لە ژیانێكی خاڵی لە ناكۆكی، بەڵكو پەیوەستە بەوەی چۆن دەستوور و ڕێساكان بە چەشنێك پتەو بن، كە ڕێگا نەدەن ئەم ناكۆكییانە كۆمەڵگەكە بەرەو وێرانكاری و لەناوچوون ببەن.
* ئێوە باس لەوە دەكەن كە سەرهەڵدان و هاتنەئارای قەیران و تەنگژەكان شتێكی حەتمین و ئاماژەتان بەوە كرد، نابێت پێشبینی ژیانێكی بێ ناكۆكی بكەین، بە تایبەتی لە بواری سیاسیدا. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا لە سەروەختی قەیرانە سەختەكاندا، چ ڕێكارێكی دەستووری هەن، كە گرتنبەریان ببێتە هۆی پارێزگاریكردن لە سەروەریی یاسا و ڕێگریكردن لە پێشێلكردنی مافەكان؟
- لە ڕاستیدا ئەو ساتەوەخت و سەروەختانەی كە دەوڵەت ناچار دەبێت، ڕێكاری توند بگرێتەبەر، وەك ڕوودانی كارەساتە سرووشتییەكان، یان هاتنەئارا و بڵاوبوونەوەی پەتاكان، یان سەرهەڵدانی تەوژمە تاكڕەوی و دیكتاتۆرییەكان، تاقیكردنەوەی سەختن بۆ سیستمە فیدڕاڵییەكان. ئەوە یەكلا دەكەنەوە، ئایا سەروەریی یاسا بانگەشەیەكی بەتاڵ بووە، یان هەلومەرجێكی ڕاستەقینە بووە و دەتوانێت درێژە بە خۆی بدات، تەنانەت لە كاتی ڕوودانی قەیران و دۆخە سەختەكانیشدا. هەرچۆنێك بێت، توێژینەوەكانی من لەبارەی دەستوورگەرایی توندەوە ئەوە دەخەنەڕوو، كە ئەگەر پرسی دابەشكردنی دەسەڵات هاوشان نەبێت بە بوونی میكانیزمە پتەوەكانی هاوكاری، ئەوا پرۆسەی بڕیاردان تووشی ئیفلیجبوون دەبێت، لە كاتێكدا كە گرتنەبەری هەڵوێست و بڕیاری یەكگرتوو لە هەر كاتێكی دیكە پێویستترە. كەواتە وانەی یەكەم لەم ڕووەوە، ئەوەیە كە دەبێت دەستوورەكان پلان لەخۆ بگرن، بۆ بارە لەناكاو و دۆخە سەختەكان پێش ئەوەی بێنەئاراوە و ڕوو بدەن. واتە دەبێت پێشوەختە و بە ڕوونی دەسەڵاتەكانی سەروەختی قەیران و تەنگژەكان دیاری و دەستنیشان بكرێن و ڕێكاری هێنانەئارای هاوكاریی شاقووڵی و ئاسۆیی لە ئارادا بێت، دەسەڵاتی دادوەرییش ڕۆڵی خۆی ببینێت، تاوەكو ئەو دەسەڵاتە زۆرەی لە كاتی قەیرانەكاندا بە حكومەتەكان دەدرێن، نەبنە دەسەڵاتی هەمیشەیی و لەسەروەختی ئاساییدا بەكاریان نەهێنن. وانەی دووەم ئەوەیە كە پەرچەكرداری كۆمەڵگە دەتوانێت ببێتە تەواوكاری ڕێكارە دامەزراوەییەكان، بەڵام ناتوانێت جێی بگرێتەوە، واتە ناكرێت ڕووبەڕووبوونەوە و چارەسەركردنی قەیرانەكان تەنیا بۆ كاردانەوەكانی ناو كۆمەڵگە جێبهێڵین، بەڵكو دەبێت دەزگا بیرۆكراتییەكان ڕۆڵی ڕاستەقینەی خۆیان لەم كاتانەدا هەبێت.
* ئێوە ئەزموونی ڕاوێژكاریتان لەگەڵ ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكاندا هەیە. ئایا پێتانوایە چۆن لایەنەكان وەك نەتەوە یەكگرتووەكان و یەكێتیی ئەوروپا دەتوانن كاریگەر بن لەسەر ڕەوتی بەرەوپێشچوونە دەستوورییە ناوخۆییەكانی وڵاتان و ئایا ئەم كاریگەربوونەیان هەڵگری چ مەترسییەكە؟
- من چەند بیرۆكەیەكم هەیە لەم ڕووەوە، بەڵام جەخت لەسەر گرنگترین خاڵ دەكەمەوە. بەشداربوونی ئەم لایەنانە بۆی هەیە برەو بە چاكساز بدات و ببێتە هۆی پاراستنی مافەكان، بەڵام بۆی هەیە ببێتە هۆی لاوازكردنی شەرعییەتی ناخۆیی و دەستوورەكەش بكاتە دەستوورێكی سەپێندراو، لەبری ئەوەی ڕەنگدانەوەی واقیع و هەلومەرجە كۆمەڵایەتییەكە بێت. زۆرجار لایەنە دەرەكییەكان ئەوە دیاری دەكەن، كە كامە چاكسازی پێویست و باشە، لایەنە ناوخۆییەكانیش هان دەدەن، هەندێ لەو هەمواركردنە دەستوورییانە، یان دیزاینە دامەزراوەییانە بگرنەبەر، كە ڕەنگە خۆیان لە بنەڕەتدا ئەولەویەتییان پێ نەدانایە. دەكرێت ئەمە هاوكار بێت لە شكاندنی بە ببنەستگەیشتنە ناوخۆییەكاندا، بەڵام مەترسیی ئەوەش لەخۆ دەگرێت، كە لایەنە ناوخۆییەكان تەنیا ببنە جێبەجێكارێكی دەستەوەستان، نەك بەشداریكارێكی چالاك. هەروەها كاتێك لایەنە دەرەكییەكان پەنا بۆ ڕێكارەكانی سزا و پاداشت دەبەن، ئەوا ڕەنگە لایەنە ناوخۆییەكان ئەولەوییەت بەو پرسانە بدەن كە لەگەڵ ستانداردە دەرەكییەكاندا دەگونجێن، نەك لەگەڵ شەرعییەتی ناوخۆییدا، ڕەنگە لەم ڕووەشەوە هەنگاوی ڕواڵەتی بگرنەبەر، نەك پەنا بۆ گۆڕینی بونیادی ببەن، بۆ چارەسەركردنی پرسە بنەڕەتییەكان ڕاستكردنەوەی لاسەنگییەكان. لە هەمان كاتدا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەتوانێت هاوكاریی تەكنیكی، پشتیوانیی دارایی و شەرعییەت بۆ چاكسازییە مشتومڕئامێزەكان دەستەبەر بكات. ڕەنگە لەو وڵاتانەی كە بونیادێكی كارگێڕی و یاسایی بەهێزیان نییە، ئەم پشتیوانییە ڕێگری لە هەندێ داڕشتنی دەستووریی ناتەندروست بكات. بەڵام ئالنگارییەكە ئەوەیە چۆن وردە وردە ئەم هاوكارییە دەرەكییە كەم بكرێتەوە، نەك بگۆڕێت بۆ پشتپێبەستێكی تەواو. خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە هەر كاتێك كاراكتەرە دەرەكییەكان دەستتێوەردان بكەن، ئەوا لایەنە ناوخۆییەكان دەتوانن چاكسازییەكان وەك سەپاندنی ئیرادەی دەرەكی وێنا و ناوزەد بكەن و بانگەشەی باڵادەستیی دەرەكی بكەن. مەترسییەكە ئەوەیە دەستوورێك دابڕێژرێت كە تەنیا بە پشتیوانیی دەرەكی بەردەوام بێت، واتە ئەگەر لایەنە ناوخۆییەكان خۆیان خاوەندارێتیی پرۆسە چاكسازییەكە نەكەن، ئەوا لەگەڵ كەمبوونەوەی پشتیوانیی دەرەكیدا، پرۆسە چاكسازییەكە دەوەستێت. ئەمە لەو حاڵەتانەدا بەدی دەكرێت كە دەبێت هێزە ئاشتیپارێزەكان بۆ ماوەیەكی نادیار بمێننەوە، بێ ئەوەی پلانێك هەبێت بۆ گواستنەوەی دەسەڵات بۆ لایەنە ناوخۆییەكان.
