ئەلیس ڤاڵدیسالیچی، توێژەری باڵایە لە ئامۆژگای فیدڕاڵیزمی بەراوردكاری سەر بە سەنتەری توێژینەوەی یوراك، پێشتریش لە ئامۆژگای سەربەخۆی توێژینەوەكان لە بەرشەلۆنە، هەروەها لە ئامۆژگای ئەڵمانی بۆ توێژینەوەكانی بەڕێوەبردنی گشتی كاری كردووە. لە ساڵی 2016 بڕوانامەی دكتۆرای لە یاسای دەستووری ئیتاڵی لە زانكۆی ڤێرۆنا بەدەست هێناوە. لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە پرسی فیدڕاڵیزمی دارایی، توێژینەوی فیدڕاڵی و هەرێمایەتییەكان و نوێكاری و داهێنكاریی دامەزراوەیی دەدات. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا، كە پتر پەیوەست بوو بە پرسی فیدڕاڵیزم و كارایی ئەم سیستمە لە بەڕێوەبردنی فرەیی و میكانیزمەكانی دابەشكردنی داهات لە نێوان حكومەتی ناوەندی و هەرێمە فیدڕاڵییەكاندا.

 

 

* سەرەتا دەمانەوێت لەو پرسیارەوە دەست پێبكەین، ئایا بە تێڕوانینی ئێوە، تا چەند فیدڕاڵیزم وەك ئامرازێكی دەستووری كارایە لە پەیوەندی بە بەڕێوەبردنی فرەیی كەلتووری و ئابوورییەوە؟ ئایا بە گوێرەی توێژینەوەكانی ئێوە، ڕێكارێكی دیاریكراو هەیە كە ببێتە هۆی بەهێزكردنی سیستمە فیدڕاڵییەكان لە كۆمەڵگە فرەییەكاندا؟

-  لە ڕاستیدا فرەیی بنەما لۆژیكییەكەی فیدڕاڵیزمە و پێویستە جیاوازی و ئۆتۆنۆمی شان بە شانی هاوكاری و تەبایی هەبن، چونكە ئەگەر یەكێك لەم دوو لایەنە بەسەر ئەوی دیكەدا زاڵ بێت- ئۆتۆنۆمییەكی ڕەها بێ تەبایی و هاوكاری، یان یەكبوونێكی ڕەها بێ بوونی ئۆتۆنۆمییەكی ڕاستەقینە، ئەوا پرەنسیپی فیدڕاڵی دەڕەوێتەوە، لە هەمان كاتدا كارایی سیستمە فیدڕاڵییەكان لە ئیدارەدانی فرەیی كولتووری و ئابووریدا بە پێی جیاوازیی دەوڵەت و كۆمەڵگەكان جیاوازە. فیدڕاڵیزم ئەو كاتە سەركەوتوو دەبێت، كە جڤاتە زمانی و كولتووری و نەتەوەییەكان لە پانتاییەكی جوگرافیدا كۆببنەوە، دەستووریش وەك پێكهاتەیەكی شەرعیی سیستمە سیاسییەكە هەژماری بكات، نەك وەك هەڕەشەیەك بۆ سەر یەكپارچەیی خاكی وڵاتەكە لێی بڕوانێت، بەڵام تەنانەت لە سایەی ئەم هەلومەرجانەشدا، فیدڕاڵیزم ڕاستەوخۆ سەر ناكێشێت بۆ كەمكردنەوەی خواست و ویستی جیابوونەوە. ئەوەی كاریگەرییەكی سەقامگیركاری هەیە، بریتییە لە دەستەبەركردنی خۆحوكمڕانییەكی مانابەخش، كە لە ڕێی دەستوورەوە پارێزگاریی لێ كرابێت و لە هەمان كاتدا میكانیزمی هاوكاریكردن لە ئارادا بێت، ئەم سەقامگیرییە زیاتر دەچەسپێت ئەگەر ناكۆییەكان لە ڕێی دەسەڵاتی دادوەری و لە میانەی پرۆسە و دامەزراوە حكوومییەكانەوە یەكلاك بكرێنەوە، ئەویش بە زامنكردنی پانتایی پێویست بۆ ئەنجامدانی گفتوگۆ و سازشكردن و چارەسەركردنی ناكۆكییەكان، ئەم ڕێكارانە دەبنە هۆی پتەوكردنی شەرعییەت و مروونەتی سیستمە فیدڕاڵییەكە. ئالنگارییە بنەڕەتییەكە بریتییە لە هێنانەئارای هاوسەنگییەك لە نێوان ئۆتۆنۆمی و هاوكاری، كە ئەم هاوسەنگییە لەگەڵ هەلومەرجی وڵاتەكەدا بگونجێنرێت. مەبەستم ئەوەیە كە شێوازێكی دیاریكراوی نییە كە بۆ سەرجەم كۆمەڵگە و بارودۆخەكان لەبار بێت، كەواتە دەبێت هەر كۆمەڵگەیەك سیستمێكی فیدڕاڵیی هاوسەنگی تایبەت بە خۆی بەدی بهێنێت، ئەویش بە لەبەرچاوگرتنی هەلومەرجە مێژوویی و سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییەكانی.

* لە نێو توێژینەوەكانتان لەبارەی فیدڕاڵیزمەوە، باس لە پەیوەندیی ئاڵۆزی نێوان ئۆتۆنۆمی و تەبایی دەكەن، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە پرسی دارایی و دابەشكردنی داهاتەكانەوە. ئایا چۆن سیستمە فیدڕاڵییەكان دەتوانن ڕێكاری دارایی ئەوتۆ بگرنەبەر بۆ ئەوەی خۆبەڕێوەبەریی هەرێمەكان لەبار نەبەن؟

- لە ڕوانگەیەكی دەستووری و بەراوردكارییەوە، ئەم پرسانە گرنگییەكی تایبەتیان هەیە بۆ پەیوەندییە داراییەكانی نێو سیستمە فیدڕاڵییەكان، مەبەستم لە سەركەوتنی ڕێكارە داراییەكان لە پاراستنی هاوسەنگی پەیوەست بە ئۆتۆنۆمی و تەباییە، كە لە هەمان كاتدا بتوانێت پارێزگاری لە سەقامگیری بكات و ناكۆكییەكانیش لە چوارچێوەی ڕێكارە دەستوورییەكاندا یەكلا بكرێنەوە، بەڵام دەرئەنجامەكان جیاوازن لە نێو سیستمە فیدڕاڵییەكاندا، بەتایبەتی لەو هەلومەرجانەدا كە جیاوازی و نایەكسانییەكی ئابوورییان تێدا بەدی دەكرێت. هەرچۆنێك بێت، سەرباری بوونی چەندین چارەسەری جیاواز، بەڵام فاكتەرێكی یەكلاكەرەوە هەیە بۆ سەركەوتنی ئەم ڕێككارانە: ئەو ڕۆڵەی بە هەرێمە فیدڕاڵییەكان دەدرێت بۆ داڕشتنی ئەوەی پێی دەگوترێت «ڕێساكانی گەمەكە»، كەواتە كاتێك هەرێمە فیدڕاڵییەكان بەشدارییەكی مانابەخشییان دەبێت لە داڕشتنی ئەو بڕگە و بەندانەی دەستووردا كە پەیوەندییە داراییەكان ڕێك دەخەن، و ئەوانەی پەیوەندییان بە میكانیزمەكانی دابەشكردنی داهاتەوە هەیە، ئەوا شەرعییەتێكی زیاتر بۆ سیستمە فیدڕاڵییەكە دروست دەبێت. سەرهەڵدان و هاتنەئارای ناكۆكییەكان شتێكی حەتمییە، بەڵام گرنگ ئەوەیە كە بە گوێرەی ڕێكارە دامەزراوەییەكان و لە چوارچێوەی سنوورە دەستوورییەكاندا چارەسەر بكرێن، نەك لە ڕێی پەنابردنەبەر ڕێكاری نادەستووری و بە چەشنێك كە ناسەقامگیری لێ بكەوێتەوە. كەواتە بەشداریی هەرێمە فیدڕاڵییەكان دەبێتە زامنێكی بونیادی بۆ شەرعییەتی ڕێكارە داراییەكان و پشتبەستن بە سیستمە فیدڕاڵییەكە، لەم ڕووەوە ئوسترالیا، نمونەیەكی ڕوون و بەرچاوە كە بوونی بونیادی دامەزراوەیی بووەتە هۆی سەقامگیركردنی سیستمە فیدڕاڵییەكە، كە ناهاوسەنگیی دارایی ئاسۆیی و شاقوڵیی قووڵیش لەخۆ دەگرێت، كە هاوسەنگی دارایی وەك پرسێكی تەكنیكی مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت و بە لیژنەیەك سپێردراوە، كە دەستەیەكی سەربەخۆیە و پەیوەستە بە دابەشكردنی داهات لە نێوان هەرێمەكاندا. لە كاتێكدا ئەوەی لە هیندستان بەدی دەكرێت، دۆخێكی پێچەوانەیە و تیشك دەخاتەسەر مەترسییەكانی بەشداریی لاوازی هەرێمە فیدڕاڵییەكان لە پرس و پەیوەندییە داراییەكاندا، هەموو ئەمانە لە چوارچێوەی سیستمێكی فیدڕاڵیدان كە جیاوازیی گەورەی كولتووری و ئابووری لەخۆ دەگرێت، واتە تێكڕای دامەزراوەكان ڕێكارێكی نایەكسان دەستەبەر دەكەن، بۆ بەشداریی كارای هەرێمە فیدڕاڵییەكان، بەتایبەتی لەو هەرێمانەی كە گرووپە پەراوێزخراوەكان تێیدا دەژین. لەم هەلومەرجەدا، چەندین جار ناكۆكییەكان سنووری پرۆسە دەستوورییەكانیان تێپەڕاندووە و سەریان كێشاوە بۆ بارگرژیی سیاسی. 

لە كاتێكدا كە كێشە و ناكۆكییەكان لە ناوچەكانی ئاسام و پونجاب، یان كشمیر، تەنیا پەیوەست نین بە پرسە داراییەكانەوە، بگرە بەشدارییەكی كەمیشیان هەیە لە داڕشتنی ڕێسا داراییەكاندا، كە بۆی هەیە، دۆخەكە خراپتر بكات و ببتە هۆی لاوازبوونی شەرعییەتی ڕێكارە فیدڕاڵییەكان.

* ئێوە زۆر جەخت دەكەنەوە لەسەر گرنگیی نوێكاریی دامەزراوەیی و هاوكاریی نێوان حكومەتی ناوەندی و هەرێمە فیدڕاڵییەكان لە پەیوەندی بە دەركردنی بڕیارەكانەوە. ئایا چەمكە تەقلیدییە دەستوورییەكانی پەیوەست بە فیدڕاڵیزمەوە، كەوتوونەتە ژێر كاریگەریی میكانیزمە نافەرمییەكانەوە؟ تا چەند ئەمە ڕەنگدانەوەی لەسەر پرسی پەیوەست بە بەرپرسیارێتیی دیموكراتییەوە هەبووە؟

-لە ڕاستیدا داهێنكاری و نوێكاریی دامەزراوەیی و هاوكاریی نێوان هەرێمە فیدڕاڵییەكان و حكومەتی ناوەندی، دوو ڕەهەندی پێكەوە گرێدراوی فیدڕاڵیزمن كە هەمیشە نوێكاری و داهێنانكاریی دامەزراوەیی یەكێك لە هەرە لایەنە ئەرێنییەكانی فیدڕاڵیزم بووە، واتە بە بوونی چەند ناوەندێكی بڕیاردان و چەسپاندنی بەرپرسیارێتیی سیاسی، سیستمە فیدڕاڵییەكان توانیویانە پانتاییەكی ئەرێنی بخوڵقێنن، بە چەشنێك كە حكومەتی هەرێمە فیدڕاڵییەكان بواری ئەوەیان بۆ دروست دەبێت، كە پەرە بەو چارەسەرە سیاسییانە بدەن، كە پێداویستییەكانی هەرێمەكە دەستەبەر دەكەن، كاتێك ئەم چارەسەرانەش سەركەوتوو دەبن و دەرئەنجامی خوازراویان لێدەكەوێتەوە، ئەوا دەكرێت لە ئاستی شاقوڵی و ئاسۆییەوە ئەم سەركەوتنە بۆ ئاستی فیدڕاڵییش بگوازرێتەوە. لەم ڕووەوە، فیدڕاڵیزم دەبێتە هۆی برەوپێدان و بەهێزكردنی فرەیی دیموكراسی و هەرێمە فیدڕاڵییەكانیش دەتوان ڕاستەوخۆ وەڵامگۆی خواست و ویستی خەڵكەكەیان بن و ئۆباڵی دەرئەنجامی سیاسەتەكانیان لەئەستۆ بگرن. لەلایەكی دیكەوە، بوونی چەند هەرێمێكی فیدڕاڵی بە سرووشتی خۆی كێشە و ناكۆكیی پەیوەست بە هاوكارییەوە دەخوڵقێنێت. پەیوەندییە داراییەكان بە نموونە لەبەرچاو بگرن، كە پێویستە سیستمە فیدڕاڵییەكان پارێزگاری لە یەكبوونی نەتەوەیی بكەن و ناهاوسەنگیی دارایی چارەسەر بكەن، بۆ ئەنجامدانی ئەم ئەركە و بۆ هێنانەئارای ئەم دەرئەنجامەش، ئەوا پەرە بە تۆڕێكی چڕی میكانیزمەكانی گفتوگۆ دەدەن بۆ چارەسەركردنی پرسە پەیوەندیدارەكان بە حوكمڕانییەوە، كە لە بنەڕەتدا لەم ئاستەدا بارگرژی پەیوەست بە بەرپرسیارێتیی دیموكراتی دێتە ئاراوە. لە واقیعدا، پەیوەندییە داراییەكان لە سیستمە فیدڕاڵییەكاندا لە پانتاییەكدا ڕەنگڕێژ دەبن، كە پتر حكومەتەكان «دەسەڵاتی جێبەجێكردن» باڵادەستە بەسەریاندا. مەبەستم ئەوەیە بە زۆری حكومەتەكان، نەك پەرلەمانەكان، گفتوگۆكانی پەیوەست بە هاوسەنگیی دارایی و ڕێكار و میكانیزمەكانی دابەشكردنی داهاتەكان و كۆتوبەندەكانی سەر بوودجە ئەنجام دەدەن، ئەویش لەبەر ئەوەی پرسە داراییەكان ئاڵۆزن و پێویستییان بە تایبەتمەندی و پسپۆڕیی تەكنیكی هەیە و دەبێت ئەم بڕیارانە لەلایەن لایەنە پەیوەندیدارەكانەوە بدرێن. ئەوەی لە كەنەدا هەیە بە ڕوونی ئەم حاڵەتە ڕوون دەكاتەوە، واتە ئەگەرچی لە دەستووری وڵاتەكەدا باس لە یەكسانكردنی داهاتەكان دەكات، بەڵام ئەوە یاسا فیدڕاڵییەكان و گفتوگۆكانی نێوان هەرێمە فیدڕاڵییەكان و حكومەتی فیدڕاڵین كە وردەكارییەكان یەكلا دەكەنەوە و بڕیاریان لێدەدەن. بەرپرسە جێبەجێكارەكان بەشداری لە ڕاوێژكارییەكاندا دەكەن، بەڵام ئەوە حكومەتی فیدڕاڵییە كە تاكلایەنە پلانەكە هەموار دەكاتەوە و بەشداری پەرلەمانەكانیش- لەسەر ئاستی ناوەند و هەرێمەكان- تەنیا بریتییە لە پێدانی ڕەزامەندیی فەرمی و پەسەندكردنی ئەو بڕیارانەی پێشوەختە گفتوگۆیان لەبارەوە كراوە، ئەم پرۆسەیەش نافەرمی و تەمومژاوییە و بوار و پانتایی بەرپرسیارێتی و چاودێریی دیموكراتی بەرتەسك دەكەنەوە. ئەم حاڵەتە تایبەت نییە بە كەنەدا، ئەوەتا لە سیستمە فیدڕاڵییەكانی دیكەی وەك ئوسترالیا، ئەڵمانیا و ئیسپانیاشدا ڕێكخستن و یەكلاكردنەوەی پەیوەندییە داراییەكان لە دەست و لە ئەستۆی دەسەڵاتەكانی جێبەجێكردندان، تەنانەت ئەگەر دامەزراوەی نافەرمییش لە ئارادا بن، بەڵام ئەم ئەركانە بە زۆری لە ڕێی هاوكاریی نێوان دەسەڵاتەكانی جێبەجێكردنەوە یەكلا دەكرێنەوە، دەسەڵاتی یاسادانانیش تەنیا ئەو ڕێككەوتنانە پەسەند دەكەن كە پێشوەخت ئەنجام دراون، دەسەڵاتێكی كەمیشیان هەیە بۆ دەستكاریكردن و هەمواركردنی ناوەڕۆكەكانیان. بە كورتی، ڕێككەوتنەكانی دەسەڵاتی جێبەجێكردن بەرگێكی یاساییان بە بەردا دەكرێت لە نێو پەرلەمانەكاندا، لە ڕووی تیۆرییەوە، ئەمە ڕەنگدانەوەی ئەو بارگرژییەیە كە لە نێو بونیادی فیدڕاڵیزمدا هەیە، لە كاتێكدا فیدڕاڵیزم دەبێتە هۆی برەودان بە دیموكراسییەت لە ڕێی دەستەبەركردنی خۆحوكمڕانی بۆ هەرێمە فیدڕاڵییەكان، بەڵام ئەوە ڕەهەندی پەیوەست بە حوكمڕانیی هاوبەشە، كە تێیدا هاوكاریی نێوان حكومەتەكان دێتەئاراوە، كە تای تەرازووەكە بە لای دەسەڵاتی جێبەجێكردندا دەشكێنێت و هەر كاتێك پرسەكە دەكەوێتە دەستی حكومەتەكان (هەرێمە فیدڕاڵییەكان و حكومەتی مەركەزی)، ئەوا لۆژیكی هاوكاری جێی لۆژیكی نوێنەرایەتی- كە بناغەی دەسەڵاتی یاسادانانە- دەگرێتەوە، بەڵام ئەم جۆرە گفتوگۆیەش لە هەناوی خۆیدا دژ بە دیموكراسی نییە. لە سیستمە ئاڵۆزەكاندا، بە تایبەتی لە سەروەختی قەیرانی ئابووری، یان كۆتوبەندی داراییدا، حوكمڕانیی كارا پێویستی بە كارلێك و پەیوەندیی بەردەوامی نێوان ئاستەكانی حكومەت هەیە، ئەم پەیوەندییانەش گرنگییەكی بنەڕەتییان هەیە بۆ دەستەبەركردنی سەقامگیری. لە سیستمە پەرلەمانییەكاندا، ئەم دۆخەكە دەبێتە هۆی بەهێزكردنی دیموكراسی، كەواتە مەسەلە بنەڕەتییەكە ئەوە نییە كە ئایا پێویستە ئەم جۆرە گفتوگۆیە لە نێوان حكومەتەكاندا لەئارادا بێت بۆ یەكلاكردنەوەی پرسە داراییەكان لە نێو سیستمی فیدڕاڵی، بەڵكو ئەوەیە كە چۆن دەبێت بیگونجێنین لەگەڵ بەرپرسیارێتیی دیموكراتیدا، بەڵام مەترسییە ڕاستەقینەكە لە نەبوونی شەفافییەتدایە، ئەویش كاتێك گفتوگۆكان لە پشت دەرگا داخراوەكانەوە ئەنجام دەدرێن، چونكە كاتێك ڕێككەوتنە سیاسییەكان بەرگێكی یاساییان بە بەردا دەكرێت و ڕۆڵی پەرلەمان تەنیا پەسەندكردنی ئەم ڕێككەوتنانە دەبێت، ئەوا ئەمە دەبێتە هۆی لاوازكردنی چاودێری و لێپرسینەوەی دیموكراتی.