دكتۆر مەرسین ئەلشەمەری، خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە لە زانستە سیاسییەكان لە پەیمانگەی ماساچووسێتس بۆ تەكنەلۆژیا (MIT)، ئێستا مامۆستایە لە پڕۆگرامی شارستانیەت و كۆمەڵگە ئیسلامییەكان لە كۆلێژی بۆستن، هەروەها لێكۆڵەری هاوبەشە لە دەستپێشخەریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە زانكۆی هارڤارد و لێكۆڵەری میوانە لە پەیمانگەی بروكینگز. كارە زانستییەكانی لە ناوەندە هەرە بەناوبانگەكانی جیهاندا بڵاودەبنەوە و كتێبە نوێیەكەشی بە ناوی «سەدەیەك لە حەوزەی عێراق»ـە، كە لێكۆڵینەوەیەكی زانستییە لەسەر حەوزەی عیلمیی نەجەف. جگە لە كایەی ئەكادیمی، ڕاوێژكارێكی كارایە بۆ ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكانی وەك نەتەوە یەكگرتووەكان، بانكی جیهانی و ئاژانسی گەشەپێدانی نێودەوڵەتیی ئەمریكا.

بۆ قسەكردن لەسەر ڕەوشی ساسیی عێراق و ئەو مودیلەی شیعەی سیاسیی عێراق لە حوكمڕانی پیادەی دەكەن، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ خاتو ئەلشەمەری ئەنجام دا.

* لە ئێستادا باس لە گۆڕانی نەخشەی هاوپەیمانێتییەكان دەكرێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئایا پێگەی عێراق لەم نەخشە نوێیەدا چییە، و ئایا عێراق بووەتە یاریزانێكی سەربەخۆ، یان هێشتا وەك «گۆڕەپانی یەكلاكردنەوەی ململانێكان» ماوەتەوە؟

- بە بڕوای من، عێراق لە هاوكێشە سیاسییەكانی ناوچەكەدا پێگەیەكی «تێكەڵاو» یان (Hybrid)ی داگیر كردووە، ئەمەش بەو مانایەی كە ناكرێت عێراق تەنیا وەك مەیدانێكی سادەی جەنگی وەكالەت وێنا بكرێت، كە هێزە دەرەكییەكان بە ئارەزووی خۆیان ئاراستەی بكەن، لە هەمان كاتیشدا ناتوانرێت وەك دەوڵەتێكی خاوەن سەروەریی ڕەها و سەربەخۆ لە بڕیارە ناوچەییەكاندا پێناسە بكرێت. ڕاستییەكەی، ئەكتەرە سیاسییەكانی ناوخۆی عێراق خاوەنی «ئیرادەی سیاسی» و توانای بڕیاردانی خۆیانن. بۆ نموونە، بەغدا لە چەند ساڵی ڕابردوودا بە كردەیی سەلماندی كە دەتوانێت ڕۆڵێكی دیپلۆماسیی كارا بگێڕێت، بە تایبەت لە ئاسانكاریكردن بۆ گفتوگۆ و لێكتێگەیشتنەكانی نێوان تاران و ڕیاز. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم ئیرادە و سەربەخۆییەی كارەكتەرە عێراقییەكان لە بۆشاییدا كار ناكات، بەڵكو بە قووڵی لە ناو تۆڕە ئاڵۆزەكانی هەژموونی ناوچەییدا چەسپاوە و هێزە دەرەكییەكان هێشتا پەیوەندییەكی ستراتیژیی توندوتۆڵیان لەگەڵ لایەنە ناوخۆییەكاندا پاراستووە. وەك پێشتریش ئاماژەم پێداوە، عێراق تەنیا گۆڕەپانێكی بێدەنگ بۆ جەنگی ئەوان نییە، بەڵكو ئەكتەرە عێراقییەكان خاوەنی ئیرادەن، بەڵام ئەم ئیرادەیە لە چوارچێوەی سیستمێكی ناوچەییدا پیادە دەكرێت، كە هێزە دەرەكییەكان بە قووڵی تێیدا ڕەگ و ڕیشەیان داكوتاوە. لە ئەنجامدا، عێراق هەم وەك كارەكتەرێكی سیاسیی خاوەن ناسنامە دەردەكەوێت، هەمیش وەك پانتاییەكی جوگرافی كە تێیدا ململانێ و كێبڕكێ گەورەكانی جەمسەرە ناوچەییەكان بە یەك دەگەن و یەك دەبڕن.

*  لە دوای ساڵی٢٠٠٣وە، حوكمڕانیی شیعە لەسەر بنەمای «تەوافوق» و بەشداریی هەمووان بوو، بەڵام ئێستا لە سایەی حكومەتی سوودانی و باڵادەستیی چوارچێوەی هەماهەنگیدا، ئایا دەتوانین بڵێین عێراق بەرەو مۆدێلی «حوكمڕانیی تاك-جەمسەری» دەڕوات و كۆتایی بە فرەیی سیاسیی ناوماڵی شیعە هاتووە؟

- هەڵكشانی پێگەی چوارچێوەی هەماهەنگی لە گۆڕەپانی سیاسیی عێراقدا، گوزارشت لە پڕۆسەیەكی توندوتۆڵكردنەوەی ڕیزەكانی ناو هێزە سیاسییە شیعە ناسراوەكان دەكات، كە وەك پەرچەكردارێك بەرامبەر ئەو بۆشایی و قەیرانە سیاسییەی دوای كشانەوەی فراكسیۆنی موقتەدا سەدر لە پەرلەمان دروست بوو، هاتە ئاراوە، بەڵام پێویستە بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم دیمەنەدا بكەین و وا لێكی نەدەینەوە كە ئەمە بە مانای كۆتاییهاتن بە فرەیی و فرەدەنگی لە ناو كایەی سیاسیی شیعەدا دێت.

مێژووی سیاسیی عێراق لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە ئەوەمان پێ دەڵێت كە سیاسەتی شیعە هەمیشە بە توندی پەرتەوازە و پارچەپارچە بووە. پارتە جیاوازەكان، گرووپە چەكدارەكان و ناوەندە ئاینییەكان لە عێراق، لە كێبڕكێیەكی بەردەوام و فرەڕەهەنددان بۆ بەدەستهێنانی هەژموون و كاریگەریی زیاتر. وەك چۆن لە توێژینەوەكانمدا جەختم لەسەر كردووەتەوە: «باڵادەستیی سیاسیی شیعە، هەرگیز بە مانای بوونی یەكگرتوویی نایەت»، لە ڕاستیدا، زۆرجار ئەو ململانێ و ڕكابەرییە ناوخۆییانەی لەنێوان لایەنە شیعەكاندا هەن، زۆر زیاتر لە ململانێ تائیفییەكانی نێوان پێكهاتە جیاوازەكان، شێوە و ئاراستە بە دینامیكییەتی سیاسیی عێراق دەبەخشن.

لەو ڕوانگەیەوە، پێویستە حكومەتەكەی محەمەد شیاع سوودانی تەنیا وەك دەركەوتنی بلۆكێكی سیاسیی یەكدەست و هەژموونخواز (Hegemonic) تەماشا نەكرێت، بەڵكو دەبێت زیاتر وەك هاوپەیمانییەكی پراگماتیكی لە نێوان كۆمەڵێك ئەكتەری سیاسیی ڕكابەردا لێك بدرێتەوە، كە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش و هاوسەنگیی هێز كۆبوونەتەوە.

* حكومەتی ئێستای بەغدا ستراتیژی «خزمەتگوزاری بەرانبەر بێدەنگیی سیاسی» پەیڕەو دەكات، ئایا ئەمە ستراتیژییەكی سەركەوتوو دەبێت بۆ شەرعیەتدانەوە بە دەسەڵاتی سیاسیی شیعە لە ناوچەكانی باشوور، یان تەنیا چارەسەرێكی كاتییە و ڕەگ و ڕیشەی كێشەكان (گەندەڵی و بێكاری) چارەسەر ناكات؟

- بێگومان، باشتركردنی ئاستی خزمەتگوزارییە گشتییەكان ڕەهەندێكی بنەڕەتییە لە پڕۆسەی بونیادنانەوەی متمانەی لەدەستچووی نێوان دەوڵەت و هاووڵاتییاندا، زۆربەی ئەو شەپۆلە ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانانەی كە پارێزگاكانی باشووری عێراقیان گرتەوە، لە بنەڕەتدا لە داواكارییە هەرە سەرەتاییە ژیارییەكانەوە سەرچاوەیان گرتووە، وەك دابینكردنی هەلی كار بۆ گەنجان، باشتركردنی كەرتی كارەبا، ئاوی پاك و خزمەتگوزارییە گشتییە كاراكان. سەرەڕای گرنگیی ئەم لایەنە، من لەو بڕوایەدام كە تەنیا باشكردنی خزمەتگوزارییەكان نابێتە هۆی گەڕانەوەی شەرعییەتی سیاسیی تەواو بۆ سیستەمەكە، چونكە قەیرانی حوكمڕانی لە عێراقدا قەیرانێكی «بنیادی» (Structural) و قووڵە، ئەم تەحەددییە بنیادییانە لە تەشەنەسەندنی گەندەڵی، لاوازیی دامەزراوە فەرمییەكان و پەرتەوازەیی دەسەڵات لە نێوان كارەكتەرە دەوڵەتی و نادەوڵەتییەكاندا ڕەنگی داوەتەوە. وەك پێشتریش لە لێكۆڵینەوەكانمدا ئاماژەم پێ كردووە: «زۆربەی عێراقییەكان دژی خودی دەوڵەت وەك قەوارە نین، بەڵكو دژی ئەو شێوازە كاركردنە خراپەن كە دەوڵەتی پێ بەڕێوە دەبرێت.» لە كاتێكدا گەیاندنی خزمەتگوزارییەكان ڕەنگە بە شێوەیەكی كاتی بێزارییەكانی شەقام دامركێنێتەوە، بەڵام بەبێ ئەنجامدانی چاكسازیی ڕیشەیی لە دامودەزگاكان و بنبڕكردنی گەندەڵی، هۆكارە بنەڕەتییەكانی بێومێدی و ناڕەزایەتییە سیاسییەكان هەر وەك خۆیان بە زیندوویی دەمێننەوە.

*  دەبینین هێزە چەكدارەكان (حەشدی شەعبی) جگە لە ڕۆڵی سەربازی، خەریكی دروستكردنی ئیمپراتۆریەتێكی ئابوورین (هاوشێوەی سوپای پاسداران). ئایا ئەم «بەئابووریكردنی هێزە چەكدارەكان» چ مەترسییەك لەسەر داهاتووی دەوڵەتی مەدەنی و دیموكراسی لە عێراق دروست دەكات؟

- یەكێك لە دیارترین و كاریگەرترین پەرەسەندنە سیاسی و ستراتیژییەكانی عێراق لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا، بریتی بووە لە فراوانبوونی بێوێنەی ئەو تۆڕە ئابوورییە قازان جویستەی كە بە گرووپە چەكدارەكانەوە بەستراونەتەوە، بە دیاریكراوی، هەندێك لە كوتلە دەستڕۆیشتووەكانی ناو هێزەكانی حەشدی شەعبی، بە شێوەیەكی سیستماتیك تێوەگلاون لە چالاكییە جۆراوجۆرە ئابوورییەكانی وەك بازرگانیی خاڵە سنوورییەكان، پڕۆژەكانی ئاوەدانكردنەوە و دامەزراندنی كۆمپانیا بازرگانییەكان.

هەرچەندە چاودێران زۆرجار ئەم دیاردەیە بە هاوشێوەی مۆدێلی سوپای پاسدارانی ئێران وێنا دەكەن، بەڵام من پێموایە ئەزموونی عێراق تایبەتمەندی و ئاڵۆزیی قووڵتری تێدایە. بەپێی توێژینەوەكانم، زۆربەی ئەم گرووپە چەكدارە كاریگەرانە لە یەك كاتدا لە سێ كایەی جیاوازدا كار دەكەن: وەك هێزێكی ئەمنی لە مەیداندا، وەك پارتێكی سیاسی لە ناو پەرلەمان و حكومەتدا، و وەك تۆڕێكی ئابووریی بەهێز لە ناو بازاڕدا، ئەم پێگە تێكەڵاوە وای كردووە كە جیاكردنەوەی سنووری نێوان دەوڵەت و ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان یەكجار ئەستەم و تەمومژاوی بێت. لە ئەنجامدا، كاتێك گرووپە چەكدارەكان بەم قووڵییە لە هەردوو كایەی سیاسەت و ئابووریدا ڕەگ دادەكوتن، هەوڵە نیشتمانییەكان بۆ بونیادنانی دامەزراوەیەكی دەوڵەتیی بەهێز، سەربەخۆ و لێپرسراو ڕووبەڕووی بنبەست و ئاستەنگی گەورە دەبنەوە.

*   وەك چاودێرێكی دۆخەكە، ئایا ئەو فشارانەی ئێستا لە بەغداوە دەخرێنە سەر هەرێمی كوردستان، تەنیا كارتێكی كاتیی سیاسییە بۆ ملكەچكردنی هەولێر، یان پیلانێكی ستراتیژیی درێژخایەنی هێزە سیاسییەكانی بەغدایە بۆ هەڵوەشاندنەوەی فیدڕاڵیزم و گەڕانەوە بۆ مەركەزیەت؟

- گرژییەكانی نێوان بەغدا و هەرێمی كوردستان پێویستە لەناو چوارچێوەیەكی گشتگیرتردا شی بكرێنەوە، كە ئەویش پڕۆسەی پەرەسەندنی سیستمی فیدڕاڵییە لە عێراقدا، ناكۆكییە درێژخایەنەكان لەسەر پرسی هەناردەكردنی نەوت، شێوازی دابەشكردنی داهات و لێكدانەوەی جیاواز بۆ دەقە دەستوورییەكان، لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە وەك تەحەددییەكی بەردەوام لە ناو جەرگەی ململانێكاندا ماونەتەوە. ڕەنگە فشارەكانی ئێستای حكومەتی فیدڕاڵی تەنیا وەك مامەڵەیەكی سیاسیی كورتخایەن بۆ دەستكەوتی كاتی دەربكەون، بەڵام لە ڕاستیدا گوزارشت لە ئاراستەیەكی ستراتیژیی قووڵتر دەكەن، ئەویش هەوڵی بەردەوامی بەغدایە بۆ دووبارە سەپاندنەوەی هەژموون و كۆنتڕۆڵی ناوەندی بەسەر سەرچاوە سرووشتییەكان و جومگە كارگێڕییەكاندا. وەك پێشتریش ئاماژەم پێداوە، «دەوڵەتی عێراق، دوای تێپەڕبوونی دوو دەیە بەسەر گۆڕانكارییەكانی ٢٠٠٣دا، هێشتا لە ناو پڕۆسەی داڕشتنەوە و دیاریكردنی سنوورە ڕاستەقینەكانی فیدڕاڵیزمدایە». لێرەوە دەتوانین بڵێین: ئەم گرژییانە ڕەنگدانەوەی كۆمەڵێك پرسیاری بنیادیی چارەسەرنەكراون سەبارەت بە چۆنیەتیی دابەشكردنی دەسەڵات و سەروەری لە نێوان ناوەند و هەرێمدا، كە هێشتا كۆدەنگییەكی نیشتمانییان لەسەر دروست نەبووە.

*  زۆرجار كورد گلەیی ئەوە دەكات كە هاوپەیمانە شیعەكانیان پابەندی ڕێككەوتنەكان نابن. ئایا كێشەكە لە نەبوونی متمانەیە، یان ئەوەیە كە هاوكێشەی هێز گۆڕاوە و بەغدا چیتر كورد بە پێویست نازانێت بۆ مانەوە لە دەسەڵات؟

-پەیوەندییەكانی نێوان سەركردایەتیی كورد و هاوبەشە سیاسییەكانیان لە بەغدا، تەنیا لە مێژوویەكی درێژی بێمتمانەییدا كورت نابێتەوە، بەڵكو دۆخی ئێستا گوزارشت لە گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی لە هاوسەنگیی هێز و كارتەكانی فشار(Leverage) دەكات لە ناوخۆی عێراقدا. لە قۆناغی دوای ساڵی ٢٠٠٣، پارتە كوردییەكان وەك «كارەكتەری یەكلاكەرەوە» لە پڕۆسەی سیاسیدا دەردەكەوتن و بێ پشتگیریی پەرلەمانیی ئەوان، بونیادنانی هاوپەیمانیی حوكمڕان و پێكهێنانی حكومەتی فیدڕاڵی كارێكی مەحاڵ بوو، بەڵام بە تێپەڕبوونی كات، گۆڕانكاری لە هاوپەیمانێتییەكانی ناوماڵی شیعە و توندكردنەوەی ڕیزەكانیاندا، پێگەی كوردی لە هاوكێشەی پێكهێنانی كابینە وزارییەكاندا بەرەو لاوازی برد، بە جۆرێك كە چیتر پشتگیریی كورد وەك مەرجێكی حەتمی بۆ تێپەڕاندنی حكومەتەكان تەماشا ناكرێت.

بە بڕوای من، سیستمی سیاسیی عێراق هەمیشە لەسەر بنەمای «سەوداگەریی بەردەوامی نوخبەكان» كاری كردووە. وەك پێشتریش لە توێژینەوەكانمدا ئاماژەم پێداوە، «ئەو سیستەمەی دوای ٢٠٠٣ هاتە كایەوە، ڕەنگدانەوەی ڕێككەوتنەكانی دابەشكردنی دەسەڵات بوو كە هەمیشە پێویستی بە دانوستانی نوێ هەبوو» لێرەوە دەردەكەوێت، كاتێك جەمسەرێكی هێز لە ناوخۆدا بەهێزتر دەبێت، بە شێوەیەكی خۆڕسك هەوڵی گۆڕینی بنەماكانی یارییەكە و تێكدانی ڕێككەوتنە كۆنەكان دەدات، ئەمەش ئەو ڕاستییە تاڵەیە كە ئێستا گۆڕانكاری لە جۆری پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا دروست كردووە.