پێکهاتەی ژئوپۆلیتیکی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە قۆناغێکی نوێی ئاڵۆزیدایە؛ پێكدادانی هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان، بە تایبەت لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران، مەترسییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر سەقامگیریی عێراق و هەرێمی کوردستان دروست کردووە, لەم بارودۆخەدا پرسیاری سه‌ره‌كی ئه‌وه‌یه‌:

ئایا هەرێمی کوردستان دەسەڵات و متمانەی یاسایی بۆ بەشداری لە شەڕێکی دەرەکی هەیە؟ و ئەگەر نا, گونجاوترین ستراتیژی چییە بۆ پاراستنی خاک و خەڵک؟

له‌م وتارم هەوڵ ده‌ده‌م وەڵامێکی قووڵ و ئەکادیمی له‌سه‌ر بنه‌مای دەستووری عێراق و بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتی بخه‌مه‌به‌ر ده‌ستی خۆێنه‌ری به‌ڕێز.

یەکەم: سنووری یاسایی دەسەڵات لە چوارچێوەی دەستووری عێراق

دەستووری عێراق (2005) سیستەمی فیدراڵی دامەزراندووە، بەڵام فیدراڵیزم بە مانای سەربەخۆیی تەواو نییە.

مادەی 110 دەسەڵاتە تایبەتەکانی حکومەتی فیدراڵ دیاری دەکات، کە لەنێویاندا:

•سیاسەتی دەرەوە
•بەرگری و سیاسەتی ئەمنی نیشتمانی
•بڕیاردان لەبارەی جەنگ و ئاشتی

هەموویان لە دەسەڵاتی حکومەتی ناوەندی دانراون.

هەروەها مادەی 109 پاراستنی سەروەری و یەکگرتوویی خاکی وڵات دەخاتە سەر شانی دەسەڵاتی فیدراڵ.

لە بەرامبەردا، مادەی 121 مافی هەرێمەکان دیاری دەکات، بەڵام ئەم مافانە لە بواری ناوخۆیی و ئیدارییەکاندا سنووردارن و بۆ سیاسەتی دەرەوە و بەرگری نین.

لەبەر ئەمە، هەر بڕیارێکی سەربەخۆ بۆ بەشداری لە شەڕێکی دەرەکی، یان ڕێگەدان بە بەکارهێنانی خاک بۆ هێرش، دەتوانێت قەیرانی دەستووری دروست بکات.

دووەم: هەرێمی کوردستان و چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتی

لە ڕووی یاسای نێودەوڵەتییەوە، پەیماننامەی ( نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان United Nations ) تەنها دەوڵەتە سەروەرەکان وەک سوبژێکت ته‌واو ناسراون.
مادەی 2(4) بەکارهێنانی هێزی سەربازی دژ بە دەوڵەتێکی تر قەدەغە دەکات، و مادەی 51 مافی بەرگریی خۆپاراستن بۆ دەوڵەتان دەناسێنێت.

هەرێمی کوردستان، وەک هەرێمێکی فیدراڵی لە ناو دەوڵەتی عێراق، ناسنامەیەکی سەروەری جیاوازی نییە.
بەپێی بنەمای State Responsibility، هەر کردارێکی سەربازی کە لە خاکی هەرێم ئەنجام بدرێت، بە ناوی عێراق دەژمێرێت.

بۆیە ئەگەر هێرشێک لە خاکی هەرێم دژ بە دەوڵەتێکی تر (بۆ نموونە ئێران) ئەنجام بدرێت، لە ڕووی یاساییەوە عێراق دەتوانێت بە بەرپرسیار بناسرێت؛ ئەمەش دەتوانێت:
•عێراق بخاتە ناو ململا‌نێی نێودەوڵەتی
•هەرێم بکاتە ئامانجی هێرشی وەڵامدانەوە

سێیەم: هەژماری سوود و زیان لە ڕوانگەی واقیع‌سیاسی

لە تیۆریی واقیع‌سیاسی (Realism)، ئەکتەری بچووک کاتێک دەچێتە ناو پێكدادانی هێزە گەورەکان، زۆرجار توانای کۆنترۆڵکردنی ئەنجامەکان نییە.

ئەگەر هەرێم بەشداری شەڕ بکات:

سوودە گومانلێکراوەکان:
•بەهێزکردنی پەیوەندیی ستراتیژیک لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
•دروستکردنی کارتێکی فشار لەسەر بەغدا

لە بەرامبەر ئەوەدا، مەترسییەکان ڕاستەوخۆ و نزیکن:

•هەرێم دەتوانێت ببێتە ئامانجی هێرشی مووشەکی یان شه‌ری وه‌كاله‌ت, وه‌ک ئه‌وهێرشه‌ درۆنی و مووشه‌ككیانه‌ی گروپه‌له‌یاسا ده‌رچووه‌كانی سه‌ربه‌ئێران, كه‌ئێسته‌ ده‌كرێته‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان.

•سنوورە بازرگانییەکان و پەیوەندیی ئابووری تێکدەچن.
•ناوخۆ دەتوانێت دووبارە بگەڕێتەوە بۆ دابەشبوونی سیاسی و سەربازی.
•هەرێم ده‌بێته‌ مەیدانی شەڕی به‌وه‌كاله‌تی درێژخایەن.

لە زۆربەی مۆدێلەکانی small state survival strategy، پێشنیار دەکرێت ئەکتەری بچووک لە ململا‌نێی هێزە گەورەکاندا ستراتیژیی هاوسەنگی یان بێلایەنی کارا بگرێتەبەر.

چوارەم: بێلایەنیی کارا وەک ستراتیژی

بێلایەنی بە مانای لاوازی نییە؛ بەڵکو ستراتیژییەکی چالاکە بۆ:
•پاراستنی خاک و خەڵک
•ڕێگەنەدانی بە بەکارهێنانی خاک بۆ هێرش
•هەماهەنگی یاسایی لەگەڵ بەغدا
•دیپلۆماسییەکی هاوسەنگ لەگەڵ دراوسێکان

سوودەکان:

•هاوسەنگی لەگەڵ دەستوور و یاسای نێودەوڵەتی.
•کەمکردنەوەی بیانوو بۆ هێرشكردنه‌ سه‌رهه‌رێمی كوردستان.
•پاراستنی سەقامگیریی ئابووری.
•هێشتنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ هەردوو لایەن.

بەڵام ئەم ڕێگایەش پێویستی بە:

•یەکگرتوویی سیاسه‌تی ناوخۆیی.
•بەهێزکردنی یەکگرتوویی ناوخۆ و یەکخستنی هێزی پێشمەرگە
•دیپلۆماسییەکی هاوسەنگ و وریا‌.

بەرژەوەندی نەتەوەیی لە قۆناغی ئێستا

نەتەوەیەک کە هێشتا لە قۆناغی دامەزراندنی دامەزراوە و بەهێزکردنی ئابووریی خۆیدایە، نابێت ببێتە مەیدانی جەنگی هێزە گەورەکان. بەرژەوەندی نەتەوەیی لە ئێستادا بریتییە لە:
•پاراستنی سەقامگیریی ناوخۆ.
•چارەسەری کێشەی بودجە و مووچە.
•گەشەپێدانی ئابووری.
•بەهێزکردنی دامەزراوە یاسایی و ئەمنییەکان.
•یەکخستنی هێزی سەربازی لە چوارچێوەیەکی نیشتمانی

چوونە ناو شەڕێکی دەرەکی، ئەم ئامانجانە دوا دەخات و مەترسیی درێژخایەن دروست دەکات.

ئەنجام

لە ڕووی دەستووری، هەرێمی کوردستان دەسەڵاتی سەربەخۆ بۆ بڕیاردان لەبارەی شەڕی دەرەکی نییە.
لە ڕووی یاسای نێودەوڵەتی، هەر کردارێکی سەربازی لە خاکی هەرێم بە ناوی عێراق دەژمێرێت.
لە ڕووی ستراتیژیک، سوودەکان نادیارن و مەترسییەکان نزیک و درێژخایەنن.
لە ڕووی بەرژەوەندی نەتەوەیی، ئەولەویەت پاراستنی خاک، خەڵک و سەقامگیرییە.

بۆیە گونجاوترین هەنگاو، بێلایەنییەکی کارا و هاوسەنگە کە هەرێمی کوردستان دوور بخاتەوە لە هەر پێكدادانێکی دەرەکی و بەرژەوەندیی خەڵک بخرێتە سەر هەموو شتێک.

سەرکەوتن لە سیاسەتدا زۆرجار لەوەدایە کە نەچیتە شەڕەوە، نەک لەوەی کە لە شەڕێکدا سەرکەوتوو ببیت.