فلیپ ئۆئەلیجی پسپۆر و تایبەتمەند لە ئابووریی پێوانەیی لە زانكۆی كۆڤینانت بۆ گوڵان: ئابووری ئەو هێزە بێدەنگەیە كە مێژووی سیاسیی وڵاتان دەنووسێتەوە پێش ئەوەی ببێتە سەردێڕی هەواڵەكان
ئابووری و سیاسەت وەك دوو بزوێنەری دانەبڕاو، ئاراستەی گەشە و سەقامگیریی وڵاتان دیاری دەكەن. بۆ تێگەیشتن لەم پەیوەندییە ئاڵۆزە، ئەم دیدارەمان لەگەڵ یەكێك لە شارەزا دیارەكانی بواری ئابووری و گەشەپێدان پڕۆفیسۆر «فلیپ ئۆئەلیجی» ڕێك خست.
پڕۆفیسۆر ئەلیجی، ئەكادیمیستێكی خاوەن ئەزموونە لە زانكۆی كۆڤێنانت لە نێجیریا. بڕوانامەی بەكالۆریۆس و ماستەری لە بواری ئیكۆنۆمێتاریكس (ئابووریی پێوانەیی) لە زانكۆی لیبرێ دی برۆكسێل لە بەلجیكا بەدەست هێناوە، بڕوانامەی دكتۆراكەشی لە زانكۆی كۆڤێنانت وەرگرتووە. ئەندامێكی چالاكی چەندین ڕێكخراوی جیهانییە، لەوانە كۆنسۆرتێمی مۆدێلكردنی سیاسەتی گەشەپێدان و گەشەی ئەفریقا (ئاگرۆدێپ) و تۆڕی سیاسەتی ئابووری و هەژاری (پی ئی پی-نێت). لەم دیمانەیەدا تیشك دەخاتە سەر ئەو ڕاستییەی كە چۆن بنەما ئابوورییەكان، سێكتەری نافەرمی و گۆڕانكارییەكانی بازاڕ، بڕیارە سیاسییەكان و شێوازی حوكمڕانی ئاراستە دەكەن.
* لە زۆربەی ئەو ناوچانەی كە بارودۆخی سیاسییان ئاڵۆز و ناسەقامگیرە، زۆربەی كات بابەتە ئابوورییەكان بە هۆی كێشەی ئەمنی و ململانێی دەسەڵاتەوە پەراوێز دەخرێن. بەپێی ئەزموونی خۆتان وەك ئابووریناسێكی بواری گەشەپێدان، تا چەند هەست بەوە دەكەیت، كە فاكتەرە ئابوورییەكان بە بێدەنگی خەریكی یەكلاكردنەوە و دیاریكردنی ئەنجامە سیاسییەكانن، تەنانەت ئەگەر لە نێو جەرگەی باسە گشتییەكانیشدا نەبینرێن؟
- بەپێی ئەو ئەزموونە كەڵەكەبووەی كە وەك ئابووریناسێك لەم بوارەدا هەمە، گەیشتوومەتە ئەو باوەڕە پتەوەی كە هەمیشە و لە زۆربەی هەرە زۆری حاڵەتەكاندا، ئەوە فاكتەر و بنەما ئابوورییەكانن كە لە پشت پەردەوە نەخشە و ئاراستە و ئامانجە سیاسییەكان دادەڕێژن، تەنانەت ئەگەر لە ڕووكەشدا و لە نێو گوتاری گشتییدا هەستیان پێ نەكرێت و وەك خۆیان دەرنەكەون. بۆیە كاتێك ورد دەبینەوە، دەبینین پرسە هەستیارەكانی وەك هەڵاوسانی بازاڕ، ڕەخساندنی هەلی كار، توانای دارایی دەوڵەت و ئاستی دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكان، تەنیا ژمارە و ئاماری وشك نین، بەڵكو ئەم پرسانە پێوەرە ڕاستەقینەكانن كە بە بێدەنگی چارەنووسی دەسەڵات یەكلایی دەكەنەوە. ئەمانەن كە دیاریی دەكەن ئایا هاووڵاتی هەست بە ئارامی و سەقامگیری دەكات، یان تووشی بێئومێدی و بێزارییەكی قووڵ بووەتەوە، هەر لەم ڕێگەیەشەوەیە كە حكومەتەكان دەتوانن پارێزگاری لە مانەوە و شەرعییەت و ڕەوایەتی خۆیان بكەن، یان بە پێچەوانەوە، بنكەی جەماوەرییان لەدەست بدەن.
خاڵێكی وەرچەرخانی مەترسیدار هەمیشە ئەوكاتە دەست پێدەكات كە دەوڵەت تووشی ئیفلیج دەبێت، واتە كاتێك حكومەت ئیتر توانای ئەوەی نامێنێت مووچەی فەرمانبەران لە كاتی خۆیدا دابەش بكات، یان ناتوانێت بەردەوامی بەو پاڵپشتییە داراییانە بدات كە بۆ سووتەمەنی و كاڵا سەرەكییەكان دابینی كردووە، یان كاتێك پڕۆژەكانی وەبەرهێنان لە ژێرخانی وڵاتدا دەوەستن. لەم دۆخەدا، ئیتر گرژییە سیاسییەكان و ناڕەزایەتییەكان بە شێوەیەكی خۆبەخۆ هەڵدەكشێن و تەشەنە دەكەن. لێرەدا هاووڵاتی گوێ لە پاساوی ئەمنی و مەترسیی دەرەكی ناگرێت، چونكە بژێوی ژیانی كەوتووەتە مەترسییەوە و هیچ گوتارێكی ئەمنی و حەماسی ناتوانێت ئەو بۆشاییە پڕ بكاتەوە كە بە هۆی نەبوونی پارە و خزمەتگوزارییەوە دروست بووە.
من بە بەردەوامی و لە زۆر وڵاتاندا ئەوەم بۆ دەركەوتووە كە ناجێگیریی ئابووریی گشتی (Macroeconomic Instability) بەتایبەتی لەو وڵات و ئابوورییانەی كە تاك سەرچاوەن و تەنیا پشت بە دەرامەت و سەرچاوە سرووشتییەكانی وەك نەوت دەبەستن، مەترسییەكی گەورە دروست دەكات. ئەم ناجێگیرییە جۆرێك لە فشار و «كوڵان» لە ژێرەوەی كۆمەڵگە دروست دەكات، كە ڕەنگە سەرەتا دیار نەبێت، بەڵام دواجار وەك بوركانێك دەتەقێتەوە و خۆی لە شێوەی ململانێی سیاسیی توند، ئاڵۆزیی شەقام و ناڕەزایەتیی كۆمەڵایەتیدا دەبینێتەوە.
كەواتە ئەگەر بە كورتی و بە قووڵی سەیری دیمەنەكە بكەین، ئابووری زۆربەی كات ئەو هێزە مەزن و كاریگەرەیە كە ڕەنگە جووڵەكەی هێواش دیار بێت، بەڵام بە كردەیی خەریكی خۆشكردنی زەمینەیە بۆ گۆڕانكاریی ڕیشەیی و سیاسی. ئابووری هۆكارە شاراوەكەیە و ڕووداوە سیاسییەكان دەرەنجامەكەن، واتە ئابووری زۆر پێش ئەوەی بابەتەكان بگەنە مانشێتی هەواڵەكان و هەموو كەس هەستی پێ بكات، ئاگری گۆڕانكارییەكەی داگیرساندووە.
* زۆرجار دەبینین ئەو ناوچانەی كە دەوڵەمەندن بە نەوت، یان سامانە سرووشتییەكان، ناتوانن ئەو خاڵە بەهێزە بۆ گەشەپێدانی درێژخایەن بقۆزنەوە، بەپێی ئەو نموونانەی كە ئاشنای پێیان، بە زۆری ئەو ئەڵقە ونبووە چییە كە پەیوەندیی نێوان «داهاتی سەرچاوەكان» و «پێشكەوتنی ئابووریی گشتگیر» دەپچڕێنێت و ناهێڵێت ئەو داهاتە ببێتە هۆی پێشكەوتن؟
- لە زۆربەی وڵاتە خاوەن سەرچاوە سرووشتییەكاندا، ئەوەی دەبێتە هۆی پەككەوتنی گەشەپێدان و داڕمانی ئابووری، كەمیی داهات و پارە نییە، بەڵكو شێوازی مامەڵەكردن و چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی ئەو سامانەیە. زۆر جار سامانی سرووشتیی وەك نەوت و گاز و كانزاكان، لەبری ئەوەی ببێتە بزوێنەری ئاوەدانكردنەوە، دەبێتە هۆی دروستبوونی عەقڵییەتێكی كورتخایەن كە تەنیا بیر لە بەكاربردنی كاتی دەكاتەوە، ئەم دیاردەیە كە زۆرجار بە «نەفرەتی سەرچاوە سرووشتییەكان» یان «نەخۆشیی هۆڵەندی» ناو دەبرێت، وڵات دەخاتە ناو بازنەیەكی داخراوەوە، كە تێیدا داهاتە زەبەلاحەكان لەبری بونیادنانی داهاتوو، لە كایە نافەرمییەكان و مەحسووبیەتی سیاسی و كڕینی سۆزی كاتیی جەماوەردا بە هەدەر دەدرێن.
یەكێك لە كێشە هەرە كوشندەكان، پەیڕەوكردنی سیاسەتی دارایی «هەڵكشاو»ـە، بەو مانایەی حكومەتەكان كاتێك نرخی سامانە سرووشتییەكان لە بازاڕە جیهانییەكاندا بەرز دەبێتەوە، بەبێ پلانێكی زانستی و بەبێ ڕەچاوكردنی پاشەكەوتی ستراتیژی، خەرجییەكانیان لە ڕادەبەدەر فراوان دەكەن، ئەم خەرجكردنە زۆرە زۆربەی كات بۆ مووچەی زیادە و پڕۆژەی بێبایەخ دەچێت، نەك بۆ وەبەرهێنانی درێژخایەن لە سەرمایەی مرۆیی، ژێرخانی پەروەردەیی و تەندروستی، یان بونیادنانی كەرتی پیشەسازی و كشتوكاڵیدا. هەر بۆیە، كاتێك نرخەكان لە بازاڕی جیهانیدا دادەبەزن، ئەو حكومەتانە لەپڕ تووشی شۆك دەبن و ناتوانن خەرجییە كەڵەكەبووەكانیان دابین بكەن، ئەمەش دەبێتە هۆی قەیرانی دارایی قووڵ و پەنابردن بۆ قەرزی دەرەكی، كە بڕستی وڵات دەبڕێت.
لەلایەكی دیكەوە، پچڕانێكی مەترسیدار لە پەیوەندیی نێوان «هاووڵاتی و دەوڵەت»دا ڕوو دەدات. كاتێك دەوڵەت بۆ دابینكردنی بوودجەكەی پشت بە داهاتی ڕەیعی (سامانی سرووشتی) دەبەستێت، سیستەمی باج لاواز دەبێت، لەم دۆخەدا هاووڵاتی وەك «باجدەر» مامەڵە ناكات، بۆیە مافی لێپرسینەوە و چاودێریی توندی حكومەتیش لەدەست دەدات، چونكە حكومەتەكە خۆی بە پشتبەستوو بە گیرفانی هاووڵاتیان نازانێت، ئەمەش دەبێتە هۆی گەشەكردنی گەندەڵی و نەبوونی شەفافییەت، چونكە لێپرسینەوە دەبێتە بابەتێكی لاوەكی.
لە كۆتاییدا، سامانی سرووشتی تەنیا كەرەستەیەكی خاوە، ئەوەی وڵاتێكی پێشكەوتوو لە وڵاتێكی دواكەوتوو جیا دەكاتەوە، بوونی دامەزراوەی دارایی و یاسایی بەهێزە كە بتوانێت ئەو داهاتە بگۆڕێت بۆ توانایەكی بەرهەمدار. بەبێ پلانی هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات و دووركەوتنەوە لە عەقڵیەتی تەنیا فرۆشتنی خاو، وڵات هەمیشە لەژێر هەڕەشەی ناجێگیریی نرخە جیهانییەكاندا دەمێنێتەوە و لەبری خۆشگوزەرانی، سامانی وڵات دەبێتە مایەی لاوازی و ناسەقامگیری.
* فشارە دەرەكییەكان وەك سزاكان، ململانێ ناوچەییەكان، یان گۆڕانكارییە كتووپڕەكان لە بازاڕە جیهانییەكاندا، ئێستا بوونەتە دیاردەیەكی ئاسایی لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا، لە ڕوانگەیەكی ئابوورییەوە، ئەم فشارانە چ جۆرە زیانێكی درێژخایەن لە دوای خۆیان جێ دەهێڵن، كە زۆرجار بڕیاردەران و شرۆڤەكاران بە كەمی دەخەمڵێنن یان وەك پێویست هەستی پێناكەن؟
- لە جیهانی سیاسەتی نێودەوڵەتیی ئەمڕۆدا، فشارە دەرەكییەكان وەك سزای ئابووری، ململانێ جیۆپۆلیتیكییەكان و گۆڕانكارییە كتوپڕەكانی بازاڕ، بوونەتە دیاردەیەكی باو. زۆرجار بڕیاردەران و شرۆڤەكاران كاتێك باس لە زیانەكانی ئەم فشارانە دەكەن، تەنیا سەرنج دەخەنە سەر نیشاندەرە كورتخایەنەكانی وەك دابەزینی بەهای دراو، یان كەمبوونەوەی ڕێژەی گەشەی ساڵانە، بەڵام گەورەترین و مەترسیدارترین زیان كە زۆرجار بە كەم هەڵدەسەنگێندرێت، بریتییە لە «داخورانی توانای بەرهەمهێنان» لەسەر ئاستی درێژخایەن.
ئەم شۆكە دەرەكییانە تەنیا گەشەی ئابووری بە شێوەیەكی كاتی خاو ناكەنەوە، بەڵكو برینێكی قووڵ لە جەستەی پێكهاتەی ئابووریدا جێ دەهێڵن، یەكەم كاریگەریی وێرانكەریان ساردكردنەوەی وەبەرهێنانی كەرتی تایبەتە، كاتێك نادڵنیایی باڵ بەسەر ژینگەی كاردا دەكێشێت، سەرمایەداران نەك تەنیا پڕۆژەی نوێ دەست پێناكەن، بەڵكو هەوڵی دەربازكردنی سەرمایەكانیان دەدەن بۆ دەرەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی پەككەوتنی زنجیرەكانی دابینكردن و لاوازبوونی ژێرخانی پیشەسازی، كە دواجار دەبێتە هۆی ئەوەی ئابووریی وڵات توانای كێبڕكێی نێودەوڵەتی لەدەست بدات.
لەلایەكی دیكەوە، ئەم فشارانە دەبنە هۆی «داخوڕانی سەرمایەی مرۆیی»، كاتێك ئاسۆی ئابووری ڕوون نەبێت، كرێكارانی لێهاتوو، ئەندازیاران و خاوەنكارە داهێنەرەكان ناچار دەبن وڵات جێ بهێڵن، یان لە بازاڕە فەرمییەكان بچنە دەرەوە، ئەم كۆچكردنەی مێشك و هێزی كار، زیانێكی وایە كە بە چەندین ساڵ قەرەبوو ناكرێتەوە و، لەگەڵ تێپەڕبوونی كات، ئابووری بەرەو جۆرێك لە «خۆگونجاندنی نەرێنی» دەڕوات، كۆمپانیا گەورەكان بچووك دەبنەوە، پڕۆسەی بەكارهێنانی تەكنەلۆژیا خاو دەبێتەوە و كەرتی نافەرمی (كە باج نادات و لەژێر چاودێریدا نییە) فراوان دەبێت.
ئەوەی ئابووریناسان پێی دەڵێن كاریگەریی مانەوەیی (Persistence Effects): لێرەدا دەردەكەوێت، تەنانەت ئەگەر فشارە دەرەكییەكان و سزاكانیش نەمێنن، ئابوورییەكە بەو خێراییە ناگەڕێتەوە سەر ڕێڕەوی پێشووی خۆی و ئەو دەرفەتانەی لە ماوەی ساڵانی قەیراندا لەدەست چوون، بە شێوەی سوودی كەڵەكەبوو زیانەكانیان گەورەتر دەبێت. بڕیاردەران زۆرجار هەڵە دەكەن كاتێك تەنیا سەرقاڵی جێگیركردنی كاتیی بازاڕ دەبن، چونكە تێچووە ڕاستەقینەكە لە دەستدانی ڕێڕەوی گەشەكردنە كە دەكرێت كاریگەرییەكەی بۆ سەر تەواوی نەوەیەك بمێنێتەوە، بۆیە تێگەیشتن لەم برینە قووڵانە پێویستی بە تێڕوانینێكی ستراتیژی هەیە، كە لە سنووری ژمارە كاتییەكانی بوودجە تێپەڕێت.
* لەو ناوچانەی كە خاوەن دانیشتووانێكی گەنجن و دامەزراوەكانیان لاوازن، زۆرجار بێئومێدی و ناڕەزایەتییە ئابوورییەكان پێش ئەوەی لە ڕووی سیاسییەوە ڕەنگ بدەنەوە، گەشە دەكەن و كەڵەكە دەبن، بەپێی ئەزموونی خۆت، بایەخ بە چ نیشانەیەكی پێشوەختەی ئابووری دەدەیت، بۆ هەڵسەنگاندنی ئەوەی كە ئایا كۆمەڵگەیەك بەرەو سەقامگیری هەنگاو دەنێت، یان بەرەو قۆناغێكی درێژخایەن لە گرژی و ئاڵۆزی؟
- بۆ هەڵسەنگاندنی ئەوەی كە ئایا كۆمەڵگەیەك بەرەو سەقامگیری هەنگاو دەنێت، یان بەرەو تەقینەوە، پێویستە پێش هەموو شتێك سەرنج بدەینە ئەو نیشانە ئابوورییانەی كە لە ناخ و قووڵایی كۆمەڵگەدا گەشە دەكەن. زۆرجار چەندین ساڵ پێش ئەوەی ناڕەزایەتییەكان لە شێوەی جووڵەی سیاسی و مەیدانی دەربكەون، یەكەم و گرنگترین زەنگی مەترسی بێكاری و «كەم-كاریی» گەنجانی خوێندەوارە، كاتێك نەوەیەكی نوێ بە ئومێدی گەورە و بڕوانامەی بەرزەوە دێنە ناو بازاڕێك كە هیچ دەرفەتێكی ڕاستەقینەی تێدا نییە، جیاوازییەكی كوشندە لە نێوان «ئاستی چاوەڕوانی» و «واقیعی ژیان»دا دروست دەبێت، ئەم بۆشایییە زەمینەیەكی بەپیتە بۆ بێئومێدییەكی قووڵ، كە دەكرێت لە هەر كاتێكدا وڵات بەرەو نادیار ببات.
لەلایەكی دیكەوە، هەڵاوسانی بەردەوام و كۆنتڕۆڵ نەكراو لە نرخە بنەڕەتییەكانی وەك خۆراك، دەرمان و نیشتەجێبوون، نەك تەنیا بژێوی خەڵك تێك دەدات، بەڵكو متمانەی كۆمەڵایەتی بە دامەزراوەكانی دەوڵەت بە تەواوی دادەخوڕێنێت. كاتێك هاووڵاتی هەست دەكات، حكومەتەكەی ناتوانێت نرخەكان جێگیر بكات، پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و هاووڵاتی سست دەبێت، هاوتەریب لەگەڵ ئەمەدا، فشاری سەر دراوی بیانی و دابەزینی بەهای پارەی نیشتمانی، نیشانەی لاوازیی پێگەی ئابووریی دەوڵەتن لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. هەروەها خاڵێكی زۆر هەستیار، پرسی قەرزی گشتی و كەڵەكەبوونی شایستە دارایییە دواكەوتووەكانە (Arrears)، كاتێك حكومەت دەست دەكات بە دواخستنی مووچەی فەرمانبەران، یان خەرجیی پڕۆژە خزمەتگوزارییەكان، ئەمە نیشانەیەكە كە بزوێنەری دارایی وڵات پەكی كەوتووە، ئەم دیاردەیە خێراترین فاكتەرە بۆ گۆڕینی نیگەرانییە بێدەنگەكان بۆ تووڕەیی جەماوەریی و ئاڵۆزی كۆمەڵایەتی. هەموو ئەم نیشاندەرانە، وەك دەقێكی ڕوون، ئاستی تەندروستیی «گرێبەستی ئابووری-كۆمەڵایەتی» نێوان خەڵك و حكومەت دەردەخەن، ئەگەر ئەم گرێبەستە لاواز بوو، ئەوا ناسەقامگیری سیاسی تەنیا مەسەلەی كاتە.
* هەرێمی كوردستان لە عێراقدا لە ڕووی ئابوورییەوە نموونەیەكی سەرنجڕاكێشە، جۆرێك لە سەربەخۆیی كارگێڕیی هەیە، پشتبەستنی زۆری بە داهاتی وزەیە و كەوتووەتە ژێر كاریگەریی سیاسەتی ناوچەیی و گۆڕانكارییەكانی بازاڕی جیهانی، لە ڕوانگەی ئێوەوە لە دۆخێكی وادا، كام جۆرە بژاردە ئابوورییانە گرنگترینن بۆ بونیادنانی خۆڕاگری، نەك لە تیۆردا، بەڵكو لە پراكتیكدا؟
- بۆ بونیادنانی ئابوورییەكی خۆڕاگر و پۆڵایین لە هەرێمی كوردستاندا، دەبێت لە چوارچێوەی تیۆرەكان دەرچین و بچینە ناو كایەی پراكتیك و جێبەجێكردنی ڕاستەقینە، یەكەمین هەنگاوی بنەڕەتی، پەیڕەوكردنی دیسپلینێكی دارایی توندوتۆڵە كە تێیدا پاشەكەوتی ستراتیژی (Stabilization buffers) بۆ كاتی قەیران و شۆكە ئابوورییەكان دروست بكرێت. پێویستە چیتر داهاتی نەوت تەنیا بۆ خەرجییە بەكاربەرییەكان بەكار نەیەت، بەڵكو شەفافییەت بكرێتە بنەما بۆ پاراستنی سەرمایەی نیشتمانی.
ئەولەوییەتی دووەم، گۆڕینی «جۆری خەرجكردن»ـە، ئابوورییەك كە دەیەوێت بەرگەی گۆڕانكارییەكان بگرێت، دەبێت وەبەرهێنانی قورس لە ژێرخان، پەروەردەی سەردەمیانە و كەرتی تەندروستیدا بكات، چونكە ئەمانە تەنیا خەرجی نین، بەڵكو بونیادنانی توانای بەرهەمهێنانن بۆ داهاتوو.
سێیەم، زۆر پێویستە كوردستان توانای داهاتی ناوخۆیی خۆی بەهێز بكات، بە جۆرێك كە بژێوی خەڵك و خزمەتگوزارییە گشتییەكان نەبنە بارمتەی هەڵبەز و دابەزی نرخی جیهانیی وزە، یان دانوستانە سیاسییەكان لەگەڵ دەوروبەر.
ناوچەیەكی وەك كوردستان دەرفەتی زێڕینی لەبەردەمە بۆ ئەوەی لە ڕێگەی كشتوكاڵ، بازرگانی، كەرتی لۆجیستیك و پێگەیاندنی هێزی مرۆییەوە، ئابوورییەكەی هەمەجۆر بكات. گەیشتن بەم ئامانجە تەنیا بە پلانێكی درێژخایەن و پابەندیی بەردەوام بە سیاسەتەكان دەبێت، نەك بە عەقڵیەتی «بەڕێوەبردنی قەیران» كە تەنیا بیر لە چارەسەری كاتیی كێشەكان دەكاتەوە. بە كورتی، خۆڕاگریی ڕاستەقینە لە سەربەخۆیی سەرچاوەكانی داهات و گۆڕینی داهاتی خاو بۆ توانایەكی مرۆیی و پیشەسازیی بەرهەمهێنەر بەرجەستە دەبێت.
* بە پشتبەستن بە كار و توێژینەوە فراوانەكانت لە بواری ئابووریی گەشەپێداندا، كاتێك ئەزموونە جیاوازەكانی وڵاتانی ئەفریقا و ناوچە گەشەسەندووەكانی دیكە لەگەڵ نموونەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەراورد دەكەیت، پێتوایە ئەو وانە و بنەما سەرەكییانە چین كە بڕیاردەران زۆرجار فەرامۆشی دەكەن، كاتێك هەوڵ دەدەن هاوسەنگییەكی دروست لە نێوان سێكوچكەی «گەشەی ئابووری، حوكمڕانیی باش و ئاسایشی كۆمەڵایەتی»دا دروست بكەن؟
- یەكێك لە گەورەترین و بنەڕەتیترین ئەو وانانەی كە داڕێژەرانی سیاسەت زۆربەی كات پشتگوێی دەخەن، بریتییە لەوەی كە گەشەی ئابووری بە هیچ شێوەیەك بە تەنیا نابێتە گەرەنتییەك بۆ بەدیهێنانی سەقامگیری، یان دادپەروەریی كۆمەڵایەتی، ئەوەی لە ڕاستیدا گرنگە، ڕێژەی گەشەكردن نییە، بەڵكو پێكهاتەی گەشەكردنەكەیە.
لە زۆرێك لە ئابوورییەكانی ئەفریقادا، بینیمان كە پشتبەستنی بێ وێنە و ڕەها بە پیشەسازییە سامانە سرووشتیەكان (وەك نەوت و كانزاكان) توانی سەرمایەیەكی زۆری دەرەكی ڕابكێشێت، بەڵام كێشە گەورەكە ئەوە بوو، كە ئەم گەشەكردنە نەبووە هۆی دروستكردنی هەلی كاری پێویست بۆ خەڵك، یان گواستنەوەی تەكنەلۆژیا و كارامەیی بۆ ناو كایەكانی دیكەی كۆمەڵگە. بەداخەوە، هەمان ئەم شێوازە لە زۆرێك لە ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا دووبارە دەبێتەوە. بەبێ بوونی سیاسەتێكی جێگیر و مەبەستدار بۆ بەستنەوەی كەرتی سەرچاوە سرووشتییەكان بە كەرتەكانی دیكەی وەك پیشەسازی، خزمەتگوزاری، پەروەردە و داهێنان، هەر گەشەیەك كە ڕوو بدات، بە ناسكی و بەرتەسكی دەمێنێتەوە و لەبەردەم هەر شۆكێكدا زوو دەهەژێت.
وانەیەكی دیكەی فەرامۆشكراو، ڕۆڵی ناوەندی و باڵای دامەزراوەكانە، بوونی بوودجەیەكی شەفاف، بەڕێوەبردنی توندوتۆڵی وەبەرهێنانی گشتی و چەسپاندنی میكانیزمەكانی لێپرسینەوە و شەفافییەت، هەمان بایەخ و گرنگیی هاتنە ناوەوەی سەرمایەیان هەیە. بۆ گەیشتن بە گەشەپێدانی بەردەوام، پێویستە ئابوورییەكی بەرهەمهێنەر و سیستمێكی حوكمڕانیی جێی متمانە و بەرپرسیار، هاوتەریب و پێكەوە بونیاد بنرێن، چونكە یەكیان بەبێ ئەویتر ناتوانێت خۆشگوزەرانییەكی درێژخایەن بۆ كۆمەڵگە دابین بكات.
