بۆ نزیکەی نیو سەدە، بنەمای ململانێی سەربازیی نێوان واشنتۆن و تاران لەسەر هونەری جەنگی سێبەرەکان و بەریەککەوتنی ناڕاستەوخۆ داڕێژرابوو، بەڵام ساڵی ٢٠٢٦ بووە خاڵی کۆتاییهێنان بەم ستراتیژیەتە. کاتێک کەڵەکەبوونی ٤٧ ساڵ لە قەیرانی دیپلۆماسی، سزای ئابووری و ململانێی باڵادەستی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گەیشتە لوتکە، دواجار ڕووبەندەکان لادران و لولەی تفەنگەکان ڕاستەوخۆ ئاراستەی یەکتر کران. ئەم جەنگەی ئێستا، تەنها دەرئەنجامی گرژییەکی کورتخایەن نییە، بەڵکو تەقینەوەی ئەو مینە چێنراوانەیە کە لە قەیرانی بارمتەکانی ساڵی ١٩٧٩ـەوە تا ئەمڕۆ، لە گۆڕەپانی جیۆپۆلەتیکی ناوچەکەدا چێندرابوون. لێرەدا قووڵدەبینەوە لە ڕەگ و ڕیشە مێژووییەکان، گۆڕانکارییە سەربازی و ستراتیژییەکان، و ئەو لێکەوتە مەترسیدارانەی کە ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە بۆ سەر ئاسایشی ناوچەکە و جیهان هەیەتی.

١. پاشخانی مێژوویی: کەڵەکەبوونی قەیرانەکان (١٩٧٩-٢٠٢٥)

بۆ تێگەیشتن لە چرکەساتی تەقینەوەی ئەم جەنگە لە ساڵی ٢٠٢٦، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ئەو ساتەی کە پەیوەندییەکان لە هاوپەیمانێکی ستراتیژییەوە بۆ دوژمنایەتییەکی سەرسەخت گۆڕان. سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩ و دواتر دەستبەسەرداگرتنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران، ئەو خاڵە وەرچەرخانە بوو کە متمانەی نێوان هەردوو وڵاتی بۆ هەمیشە لەناوبرد. لەو کاتەوە، ئەمریکا ئێرانی وەک هەڕەشەیەکی گەورە بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی خۆی و هاوپەیمانەکانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (بەتایبەت وڵاتانی کەنداو و ئیسرائیل) سەیر کردووە.

لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، ئەم گرژییە لە کاتی شەڕی ئێران-عێراق و بەتایبەتی لە شەڕی کەشتییە نەوتییەکان ڕەنگی دایەوە، کاتێک هێزی دەریایی ئەمریکا لە ئۆپەراسیۆنی لە ساڵی ١٩٨٨، ڕاستەوخۆ هێرشی کردە سەر هێزی دەریایی ئێران و زیانێکی گەورەی پێگەیاند. ئەمە یەکەمین و تاقە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی ڕاستەوخۆی فراوان بوو تا حوزەیرانی ساڵی 2025.

لە دەیەکانی دواتردا، ململانێکان شێوەی جیاوازیان وەرگرت. لە سەردەمی جۆرج دەبلیو بوش، ئێران خرایە ناو تەوەری شەڕانگێزی  دواتر، پرسی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران بووە چەقی قەیرانەکان. هەرچەندە ڕێککەوتنی ئەتۆمی  لە ساڵی ٢٠١٥ لە سەردەمی ئۆباما هیوایەکی کورتخایەنی دروستکرد، بەڵام کشانەوەی ئەمریکا لە ڕێککەوتنەکە لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن دۆناڵد ترەمپ و سەپاندنەوەی سیاسەتی  ئەوپەڕی فشار  ئێرانی گەیاندە ئەو بڕوایەی کە دیپلۆماسی لەگەڵ واشنتۆن بنبەستە. کوشتنی قاسم سولەیمانی لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٠، هێڵی سووری بەزاند و قۆناغێکی نوێی لە تۆڵەسەندنەوە و گرژیی نەوەستاو هێنایە ئاراوە، کە دواجار زەمینەی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ساڵی ٢٠٢٦ خۆشکرد.

٢. داڕمانی ستراتیژیی ناڕاستەوخۆ و هونەری جەنگ

لە ڕوانگەی ستراتیژیی سەربازییەوە، هونەری باڵای جەنگ ئەوەیە کە دوژمنەکەت بێ شەڕکردن و ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ تێکبشکێنیت یان کۆنترۆڵی بکەیت. بۆ دەیان ساڵ، تاران ئەم بنەمایەی لە ڕێگەی چەمکی بەرگریی پێشوەختە و دروستکردنی تۆڕێکی بەرفراوان لە هێزە وەکالەتپێدراوەکان  لە عێراق، سوریا، لوبنان و یەمەن پەیڕەو دەکرد. بەم شێوەیە، ئێران توانیبووی گۆڕەپانی جەنگەکە بباتە دەرەوەی سنوورەکانی خۆی و تێچووی سەربازی و سیاسیی قورس بخاتە سەر ئەمریکا بێ ئەوەی باجی ڕاستەوخۆ بدات.

لە بەرامبەردا، ئەمریکاش هەوڵی دەدا لە ڕێگەی سزای ئابووریی خنکێنەر، گەمارۆی دیپلۆماسی، هەواڵگری، و هێرشی سایبەری (وەک ڤایرۆسی ستۆکسنێت)، تواناکانی ئێران دابماڵێت بەبێ ئەوەی پێ بخاتە ناو زەلکاوێکی تری سەربازی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

بەڵام لەگەڵ نزیکبوونەوە لە ساڵی ٢٠٢٥، ئەم جەنگی سێبەرە کۆتایی هات. هۆکارەکەشی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە سیستەمی بەرپەرچدانەوە لە هەردوولا شکستی هێنا. کاتێک هێرشی هێزە بریکارەکان بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا گەیشتە ئاستێک کە قوربانیی زۆری لێکەوتەوە، و هاوکات بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران گەیشتە قۆناغی ناسک و هەستیار، بڕیاردەرانی واشنتۆن گەیشتنە ئەو باوەڕەی کە ستراتیژیی کۆنترۆڵکردنی ناڕاستەوخۆ ئیتر کار ناکات. لەولاشەوە، ئێران کە لەژێر قەیرانی قورسی ئابووری و گۆشەگیریی نێودەوڵەتیدا بوو، مانەوەی خۆی لە هێرشکردنە سەر سەرچاوەکانی هەڕەشەکە دەبینییەوە. لێرەوە، یارییەکە گۆڕا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی کراوە.

٣. تیۆرییە سەربازییەکانی سەردەم و هاوسەنگیی هێز

جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران جەنگێکی تەقلیدیی هاوشێوەی جەنگەکانی سەدەی بیستەم نییە، بەڵکو تێکەڵەیەکە لە تەکنەلۆجیای پێشکەوتوو و تاکتیکی شەڕی ناهاوسەنگ.

لە لایەکەوە، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا خاوەنی باڵادەستییەکی ئاسمانی و دەریایی ڕەهایە. بەکارهێنانی فڕۆکەی نەوەی پێنجەمی وەکو (F-35)، بۆمبهاوێژە ستراتیژییەکان، و کەشتیگەلە فڕۆکەهەڵگرەکان توانای ئەوە بە واشنتۆن دەدەن کە هێرشی ورد و وێرانکەر بکاتە سەر ژێرخانی سەربازی، بنکە ئەتۆمییەکان، و سیستەمی بەرگریی ئاسمانیی ئێران. ئەمریکا پشت بە پەلاماری خێرا و سەرسوڕهێنەر دەبەستێت بۆ ئیفلیجکردنی توانای فەرماندەیی و کۆنترۆڵی (C2) سوپای بەرامبەر.

لە بەرامبەردا، تێگەیشتنی ستراتیژیی کۆماری ئیسلامی بۆ ململانێی سەربازیی مۆدێرن، لەسەر بنەمای زانینی خاڵی لاوازییەکانی خۆی و بەرامبەرەکەیەتی. سوپای پاسداران دەزانێت کە ناتوانێت لە ڕووبەڕووبوونەوەی کلاسیکیدا بەرگەی هێزی ئاسمانیی ئەمریکا بگرێت، بۆیە پەرەی بە ستراتیژیی ڕێگریکردن لە پێگەیشتن/ڕەتکردنەوەی ناوچەیی (A2/AD) داوە. ئێران پشتی بە سێ کۆڵەکەی سەرەکی بەستووە:

یەکەم: هێزێکی گەورە لە موشەکی بالیستی و کروز کە لە ژێر زەویدا (شارە موشەکییەکان) شارێدراونەتەوە و دەتوانن بنکەکانی ئەمریکا لە تەواوی ناوچەکەدا بکەنە ئامانج.

دووەم: سوپایەکی گەورە لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی خۆکوژی (کامیگازێ) و هەواڵگری، کە بە شێوازی پەلاماری پۆل دەتوانن سیستەمە بەرگرییەکانی وەکو پاتریۆت تێپەڕێنن.

سێیەم: شەڕی دەریایی ناهاوسەنگ لە کەنداوی فارس و گەرووی هورمز لە ڕێگەی بەلەمی خێرا، مینی دەریایی، و ژێردەریاییە بچووکەکانەوە، بۆ تێکشکاندنی هاتوچۆی کەشتییە بازرگانی و سەربازییەکان.

٤. یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی و باجی سەختی جەنگەکە

لە کاتی هەڵگیرسانی جەنگێکی گشتگیری لەم شێوەیەدا، یەکێک لە گەورەترین ئاڵنگارییەکان کە ڕووبەڕووی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەبێتەوە، پاراستنی بنەماکانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتییە  مێژووی ململانێکان پێمان دەڵێت کە کاتێک تەکنەلۆجیای سەربازیی پێشکەوتوو و ستراتیژیی شەڕی مان و نەمان یەکدەگرن، زۆرجار هێڵە سوورەکانی پاراستنی مەدەنییەکان دەبەزێنرێن.

پرەنسیپە سەرەکییەکانی یاسای جەنگ، بەتایبەتی پرەنسیپی جیاکردنەوە کە جەخت لەوە دەکاتەوە هێرشەکان تەنها بۆ سەر ئامانجە سەربازییەکان بێت، لەم ململانێیەدا دەکەوێتە ژێر مەترسییەکی گەورەوە. ئێران بەهۆی جوگرافیاکەیەوە، زۆرێک لە بنکە موشەکی و ئەتۆمییەکانی لە ناوچە شاخاوییەکان و نزیک لە ناوەندە مەدەنییەکاندا جێگیر کردووە. کاتێک ئەمریکا هەوڵی وێرانکردنی ئەم پێگانە دەدات، ئەگەرەکانی زیانگەیاندنی لاوەکی بە خەڵکی مەدەنی لە ڕادەبەدەر بەرز دەبێتەوە.

لە لایەکی تریشەوە، بە ئامانجگرتنی ژێرخانی ئابووری، وەکو پاڵاوگەکانی نەوت، وێستگەکانی کارەبا، و بەندەرەکان، هەرچەندە ڕەنگە پاساوی سەربازییان بۆ بهێنرێتەوە کە توانای جەنگیی لایەنی بەرامبەر پەکدەخەن، بەڵام پێشێلکارییەکی ڕوونی پرەنسیپی هاوسەنگی دەبێت ئەگەر بێت و ببێتە هۆی برسێتی، بێکاری و دروستبوونی کارەساتێکی گەورەی مرۆیی. جەنگی ئەمریکا و ئێران لە ٢٠٢٦، تەنها وێرانکاریی سەربازی ناهێنێت، بەڵکو قەیرانێکی مرۆیی گەورە لە ناوچەکەدا دروست دەکات کە پێویستی بە سەرنجی خێرای دادگا نێودەوڵەتییەکان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ دەبێت.

٥. جیۆپۆلەتیک و لێکەوتە هەرێمی و جیهانییەکان

گۆڕەپانی ئەم جەنگە تەنها لە نێوان سنوورەکانی ئەمریکا و ئێراندا قەتیس نابێت. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و عێراق بە تایبەتی، دەبنە گۆڕەپانی سەرەکیی پێکدادانەکان. عێراق، کە هاوسنوورە لەگەڵ ئێران و لە هەمان کاتدا میوانداریی هێزەکانی ئەمریکا دەکات، دەکەوێتە نێوان دوو بەرداشی ئاگرینەوە. ئاسایشی وڵاتانی کەنداو، کە سەرچاوەی سەرەکیی وزەی جیهانن، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ دەکەوێتە مەترسییەوە.

گەرووی هورمز، کە ڕۆژانە نزیکەی ٢٠٪ی نەوتی جیهانی پێدا تێدەپەڕێت، دەبێتە خاڵی خنکاندنی ئابووریی جیهانی. داخستنی ئەم گەرووە لەلایەن ئێرانەوە، تەنانەت بۆ ماوەیەکی کورت، نرخی نەوت دەگەیەنێتە ئاستێکی پێوانەیی کە دەبێتە هۆی دروستبوونی هەڵاوسان و قەیرانی ئابووری لە ئەوروپا، ئاسیا و ئەمریکا. لەم نێوەندەشدا، زلهێزەکانی تری وەک ڕووسیا و چین بە وردی چاودێریی دۆخەکە دەکەن؛ چین نیگەرانە لە سەرچاوەی وزەکەی، و ڕووسیاش ڕەنگە ئەمە وەک دەرفەتێک ببینێت بۆ کەمکردنەوەی فشاری ئەمریکا لەسەر بەرەکانی تری ململانێ لە جیهاندا.

ئەو جەنگەی کە لە (٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦)، لە نێوان ئیسرائیل ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کۆماری ئیسلامی ئێران هەڵگیرسا، تەنها ڕووداوێکی تێپەڕ نییە، بەڵکو کۆتاییهاتنی قۆناغێکی مێژوویی و دەستپێکی نەخشەیەکی نوێی جیۆپۆلەتیکییە. شکستی ٤٧ ساڵ لە دیپلۆماسی، سزای ئابووری، و ستراتیژیی بەرپەرچدانەوە سەلماندی کە ململانێی ڕیشەیی لەسەر هەژموون، ئەگەر چارەسەری ڕاستەقینەی بۆ نەدۆزرێتەوە، سەرئەنجام هەر بەرەو پێکدادانی سەربازی جیهانی دەڕوات.

ئەم جەنگە وانەیەکی سەختە لە مێژووی سەربازیدا؛ کە چۆن گۆڕانی تەکنەلۆجیا و شکستی هونەری جەنگی ناڕاستەوخۆ، دەتوانێت گەورەترین وێرانکاری بخولقێنێت. ئێستا پرسیارەکە ئەوە نییە کە کێ براوەی ئەم جەنگە دەبێت، چونکە لە جەنگێکی فرەڕەهەندی لەم شێوەیەدا کە ژێرخانی ئابووری و سەلامەتیی مەدەنییەکان دەکرێتە ئامانج، هیچ لایەنێک بە سەرکەوتوویی تەواو لێی دەرناچێت. پرسیارە گەورەکە ئەوەیە: ئایا لە دوای نیشتنەوەی تۆزی ئەم جەنگە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چۆن دادەڕێژرێتەوە؟ ئایا ناوچەکە بە ئارامی دەگات، یان دەچێتە ناو بازنەیەکی تری بێکۆتایی لە تۆڵە و خوێنڕشتن؟