بۆعاز عەتزیلی، زانایەكی سیاسییە و توێژەر و پڕۆفیسۆری سیاسەتی نێودەوڵەتییە لە زانكۆی ئەمریكی لە «واشنتۆن دی سی» لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە ئاسایشی نێودەوڵەتی دەدات بە چڕكردنەوەی سەرنج لەسەر سیاسەتی پەیوەست بە سنوورەكان و ناكۆكییەكانی خاك و لایەنە نێودەوڵەتییەكانی لاوازبوونی دەوڵەت. چەندین توێژینەوەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری ئاسیا و ئەوروپا و ئەفریقا و ئەمریكای لاتین ئەنجام داوە. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا بۆ تاوتوێكردنی پێشهات و پەرەسەندنەكانی پەیوەست بە سیستمی نێودەوڵەتی و شرۆڤەكردنی ڕاپۆرتی كۆنفرانسی میونیخ و ئەگەری گۆڕانی سنوورەكان، بەتایبەتی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

 

 

 

* هەروەك ئاشكرایە ڕاپۆرتەكەی كۆنفڕانسی میونیخ، زەنگی ئاگاداركردنەوەی لێدا و باسی لەوە كرد، كە نەك ژێرخان و شارەكان، بەڵكو ئەوەتا ئەو نۆرم و بەها و ڕێسایانەش لاواز بوون كە بناغەی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان بوون. ئایا پێتانوایە ئەمە كێشە و قەیرانێكی درێژخایەن و ڕیشە قووڵە و ئەگەری ئەوە هەیە، ئەم ڕەوتە بەردەوام بێت و پتر ئاڵۆز بێت، یان ئەوەتا تەنگژەیەكی تێپەڕە؟

- من تا ڕاددەیەكی زۆر هاوڕام لەگەڵ لێكدانەوە و شرۆڤەكانی نێو ڕاپۆرتەكەی كۆنفڕانسی میونیخ، ئەویش لەبەر ئەوەی تاكە هێزی باڵادەست- سوپەرپاوەر- بە چەشنێك ڕەفتار دەكات و سیاسەتەكانی بە شێوەیەكن كە دەبنە هۆی بنكۆڵكردنی ئەو دامەزراوە نێودەوڵەتییانە كە ڕۆڵی سەرەكییان هەبوو لە بنیادنان و پاراستن و درێژەپێدانیاندا، لەبەر ئەوە منیش هاوڕام لەگەڵ ئەم هەڵسەنگاندنەدا.

* ئەگەر لە بارودۆخی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بڕوانین، ئەوا تا چەند هەلومەرجی ئەم ناوچەیە ڕەنگدانەوەی داڕووخان، یان لاوازبوونی سیستمە نێودەوڵەتییەكەیە لە ڕووی سیاسی و بەهاییەوە؟ ئایا كێشە و ناكۆكییەكانی ئەم ناوچەیە تەنیا ئاماژەن بۆ داڕمانێكی سیستماتیكی مەترسیدار؟ ئایا چ شتێك هۆكاری بنەڕەتیی ئەم گۆڕانكارییە بنەڕەتی و قووڵانەیە؟

- لە ڕاستیدا من ڕەنگدانەوەی ئەم لاوازی و لەرزۆكبوونەی سیستمە نێودەوڵەتییەكە لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدی دەكەم. هەرچەندە پێموا نییە ئەمە هۆكاری سەرەكیی ئەو كێشە و پشێوییانە بێت، كە باڵیان كێشاوە بەسەر ئەم ناوچەیەدا، بەڵام بە دڵنیاییەوە كێشە و ئاریشەكانی ئاڵۆزتر دەكەن. بۆ نموونە، ئێمە دەتوانین لەو دۆخەی ئێستای غەززە بڕوانین- دوای شەڕەكەی نێوان ئیسرائیل و بزوتنەوەی حەماس لە كەرتی غەززە-، با من وەڵامەكە پتر ڕوون بكەمەوە، پێشتر و لە سایەی سیستمە نێودەوڵەتییەكەی پێشوودا ئەو گریمانە و باوەڕە هەبوو كە دەبێت سنوورەكان جێگیر بن و دەستكاری نەكرێن، ئەمە بەردی بناغەی سیستمە نێودەوڵەتییەكەی پێشوو بوو، تەنانەت ئەگەر كێشە لەسەر سنوور و خاوەندارێتی خاكیش هەبووبێت، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی پەرەسەندن و پێشهاتەكانی ئەم دواییە و ئێستا دەتوانین بڵێین چیتر حاڵەتەكە بەم شێوەیە نییە، بەلای كەمەوە بە لای ئیدارەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ، هەروەها بەلای ڕووسیاوە، بە دڵنیاییەوە وڵاتانی دیكەش هەن كە هێشتا پابەندن بە پاراستنی سنوورەكان و ڕێگەنەدان بە پێشێلكردنی یەكپارچەیی خاكی دەوڵەتەكانەوە، ڕەنگە بتوانین لەم ڕووەوە ئاماژە بە چین و هیندستان بكەین. هەرچۆنێك بێت ئەگەر لەم ڕووەوە، لە هەڵوێست و سیاسەتەكانی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ بڕوانین، ئەوا ئاشكرایە كە ئەم ئیدارەیە هەوڵی بەدیهێنانی ئارامی و سەقامگیری لە كەرتی غەززە دەدات، بەڵام لە وتار و لێدوانەكانیاندا باس لە پابەندبوون و پێداگری لەسەر یەكپارچەیی خاك ناكەنەوە. هەروەها لە هەوڵەكانی میانگیریدا، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا گوشار دەكات بۆ ئەوەی ئۆكرانیا ناچار بكات، دەست لە هەندێ لە خاكی وڵاتەكەی هەڵبگرێت بۆ بەرژەوەندیی ڕووسیا، ئەویش لە پێناو بەدیهێنانی ڕێككەوتنی ئاشتی لە نێوان ئەم دوو لایەنەی شەڕەكەدا. بە هەمان شێوە قسە و لێدوانەكانی سەرۆكی ئەمریكا لەبارەی گرینلاندەوە، كە بێگومان ئەمانە دژ و پێچەوانەن لەگەڵ بناغە و نۆرمەكانی سیستمە نێودەوڵەتییەكەی پێشوودا.

* كەواتە دەكرێت بڵێین لە ئەنجامی هەموو ئەو گۆڕانكاری و پەرەسەندنانەوە، ئێستا هەلومەرجێك هاتووەتە ئاراوە كە ئاسانتر دەستبردن بۆ دەستكاریكردنی نەخشەكانی پێشووی سنوورەكان قبووڵ بكرێت، لە كاتێكدا پێشتر ڕێگە بە كارێكی لەم چەشنە نەدەدرا؟

- ڕەنگە وەڵامی پرسیارەكە بەڵێ بێت، چونكە من لەم ڕووەوە لایەنێكی گەشی-ئەگەر گوزارشتەكە دروست بێت- ئەم بارودۆخە بەدی دەكەم، هەرچەندە دەبێت لەم ڕووەوە وریا بم، مەبەستم ئەوەیە ئەگەر حاڵەتێكی قبوڵكردن بێتە ئاراوە بۆ ورووژاندن و گفتوگۆكردن لە بارەی ئەم پرسەوە- گۆڕین و دەستكاریكردن و دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەكان-، ئەوا ڕەنگە ئەمە درەفەت و پانتاییەك دروست بكات بۆ ئەوەی دووبارە كار بكرێتەوە لەسەر خستنەگەڕی هەوڵەكان بە ئاراستەی چارەسەركردنی ئەو كێشە و ناكۆكییانەی پەیوەستن بە سنوور و بە دوولایەن، یان زیاتر بانگەشەی خاوەندارێتییان دەكەن و لایەنێك هەوڵی بەدەستهێنانەوەی دەكات، لایەنەكەی دیكەش بەرهەڵستی دەكات. كەواتە دەمەوێت دووبارە جەخت لەسەر ئەوە بكەمەوە كە ڕەنگە لایەنێكی ئەرێنی ئەم هەلومەرجە ئەوە بێت كە بۆی هەیە لایەنە ناكۆك بە یەكەكان كە كێشەی خاك لە نێوانیاندا هەیە، پتر ئامادەی گەیشتن بە ڕێككەوتن بن، لە كاتێكدا ئەمە كارێكی قورستر بوو لە سەروەختێكدا كە پێداگری لەسەر دەستنەبردن بۆ دەستكاریكردنی سنوورەكان دەكرا.

* ئایا لە ڕوانگەی ئەوەی ئێوە بە لایەنی ئەرێنییەوە وەسفی بارودۆخەكە دەكەن، دەتوانین بڵێین كە ئێستا دەستپێكێكی نوێ لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هاتووەتە ئاراوە؟ ئایا ئەو ڕێچكە و شێوازی كاركردنەی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ لەگەڵ كێشە و شەڕەكانیدا گرتوویەتەبەر، بەتایبەتی ئەگەر لێدوانەكەی ئەم دواییەی تۆم باراك لەبەرچاو بگرین، كە باس لەوە دەكات كە هەموو دەستێوەردانەكانی ڕۆژئاوا لەم ناوچەیەدا كارەساتی لێ كەوتووەتەوە، ئایا پێتانوایە بارودۆخەكە وەك خۆی درێژە دەكێشێت و دەبێت چاوەڕوانی بەردەوامبوونی قەیران و شەڕی زیاتر بین؟

- وەڵامی ئەم پرسیارە ئاڵۆزە، سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێین ڕەوتێك هەیە و زیادەڕەوەی دەكات لەوەی ئۆباڵی سەرجەم كێشە و نەهامەتییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بخرێتە ئەستۆی ڕۆژئاوا، ڕاستە ڕۆژئاوا لە هەندێ لەم دەرد و ناهەموارییانە بەرپرسیارە، بەتایبەتی كە دەتوانین ئاماژە بە سەروەخت و سەردەمی كۆڵۆنیاڵیزم و ڕێككەوتنی سایكس پیكۆ بكەین، بەڵام ئێستا ئەوەتا سەدەیەك زیاتر بەسەر ئەم ڕێككەوتنەدا تێپەڕیوە، واتە ڕۆژگارێكی دوور و درێژە كە دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەربەخۆن، مەبەستم ئەوەیە كە دەرفەت و كاتێكی زۆریان لەبەردەستدا بووە بۆ ئەوەی بارودۆخی خۆیان بۆ بارێكی باشتر بگۆڕن، واتە ڕۆژئاوا زۆرێك لەم بارودۆخەی نەسەپاندووە. با ئێمە ئاماژە بە پرسی سنوورەكان بكەین، ئەو سنوورانەی ئێستا لە ئارادان، ئەوە بوو كە كۆمكاری عەرەبی دامەزرێندرا، ئەوا ئەم ڕێكخراوە هەرێمایەتییە سنوورەكانی وەك خۆی قبووڵ كرد، لەبەر ئەوە ناكرێت، ئۆباڵی هەموو بارودۆخە خراپەكە بخەینە ئەستۆی ڕۆژئاوا. هەرچەندە لەم دواییەشدا ڕۆژئاوا هەندێ بڕیار و سیاسەتی خراپی پیادە كرد، لە نێویاندا داگیركاریی عێراق لە ساڵی 2003 لەلایەن ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاوە، بەڵام ئەمانە تاكە هۆكاری بەرپرس نین لەو كێشانەی كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدەستیانەوە گیرۆدەن. ئەوەی پەیوەست بێت بە سیاسەت و شێوازی كاركردنی ئیدارەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ، ئەوا دەكرێت بڵێین ئەمە شرۆڤەكارییەكی ئاڵۆز لەخۆ دەگرێت، بۆ نموونە دەكرێت لەم ڕووەوە بڵێین هۆكاری ئەوەی كە دۆناڵد ترەمپ توانیویەتی، یان سەركەوتوو بوو لەوەی ئاگربەستێكی كاتی لە كەرتی غەززە- بۆ ڕاگرتنی شەڕی نێوان دەوڵەتی ئیسرائیل و بزوتنەوەی حەماس- بەدی بهێنێت، ئەوە بوو كە بە پێچەوانەی ئیدارەكانی پێشووی ئەمریكاوە، شێواز و ڕێگەچارەیەكی ناتەقلیدیی گرتەبەر، ڕەنگە بتوانین بڵێین بەشێكی سەركەوتنی ئەم پرسە بریتی بوو لەوەی ئیدارەی ئەمریكا ئاگربەستێكی بەسەر ئیسرائیلدا سەپاند. هەر لەم ڕووەوە دەبێت ئاماژە بەوەش بكەین كە لە ڕاستیدا ئەگەری بەرەوپێشچوون و درێژەكێشانی ئەم ئاگربەستە بۆ كۆتاییهێنانی یەكجارەكی بە شەڕەكە و زامنكردنی ئەوەی كە جارێكی دیكە ئەم شەڕە سەرهەڵناداتەوە، و باشتركردنی دۆخی خراپ و پڕ لە نەهامەتیی كەرتی غەززە و هەنگاوهەڵگرتن بۆ تێپەڕاندنی، بەندن بە بەردەوامبوونی ئەم ویست و ئیرادەیەی ئیدارەی ئەمریكا و خودی سەرۆك دۆناڵد ترەمپەوە، هەروەها دەوەستێتە سەر ئەوەی تا چەند حكومەتی ئیسرائیل- بە سەرۆكایەتیی بنیامین نەتانیاهۆ- ئامادەیە سوپای وڵاتەكەی لە كەرتی غەززە بكێشێتەوە و بەڵێنی پابەندبوون بدات بەوەی دەستێوەردان نەكاتەوە و بوار بە ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و لایەنەكانی دیكە بدات، بۆ ئەوەی بچنە نێو كەرتی غەززە لە پێناو دووبارە ئاوەدانكردنەوەیدا، هەروەها پرۆسەی بەرفراوانكردنی كۆمەڵگە جوولەكەنشینەكان لە كەناری ڕۆژئاوا ڕابگرێت.