چێریل سوندێرز پڕۆفیسۆرە لە سكووڵی یاسایی مالبورن لە ئوسترالیا و، تایبەتمەندە لە سیاسەتی گشتی بەراوردكاری، لە نێویاندا یاسای دەستووریی بەراوردكاری و داڕشتنی دەستووری و گۆڕانكاریی دەستووری. هاوكات دامەزرێنەر و بەڕێوەبەری سەنتەری دیراساتی بەراوردكاریی دەستوورییە. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا و چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پەیوەست بوون بە پرسی فیدڕاڵی و كێشە و ئالنگارییەكانیەوە. 

* وەك كەسێكی تایبەتمەند و شارەزا لە بواری فیدڕاڵیزمدا، پێتانوایە چۆن دەتوانرێت بونیاد و ڕێكارە فیدڕاڵییەكان بنیاد بنرێت بە چەشنێك كە ببێتە هۆی ئەوەی باشترین دەرئەنجامی لێ بكەوێتەوە؟

-  وا باشە لەم ڕووەوە دوو خاڵ بخەمەڕوو. ئێمە كاتێك پرسی دابەشكردنی دەسەڵات تاوتوێ دەكەین، بە زۆری باس لە بونیاد و دیزاینی فیدڕاڵی دەكەین، واتە ئایا هەر ئاستێكی حكومەت چ ئەرك و دەسەڵاتێكی هەیە، لە ئەدەبیاتی پەیوەست بە فیدڕاڵیزمدا، ئەمە بیرۆكەیەكە و پەیوەستە بە خۆبەڕێوەبردنەوە، بە دەربڕینێكی دیكە دەسەڵات بەسەر چەند ئاستێكی جیاوازی حكومەتدا دابەش كراوە و هەر یەكەیان مومارەسەی ئەوە دەكەن كە بۆیان دیاری كراوە، بەڵام بەشێكی سیستمی فیدڕاڵیزم بریتییە لە حوكمڕانیی هاوبەش، كە دەبێت ئەوەشمان لە بەرچاو بێت كە لە حوكمڕانیی هاوبەشیشدا حكومەتی مەركەزی دەسەڵاتەكانی خۆی پیادە دەكات و ئەم حكومەتەش كارا و سەركەوتووتر دەبێت، ئەگەر سوود لە مەعریفە و سەرچاوە و پابەندبوونەكانی باقی وڵاتەكە وەربگرێت، بەو شێوەیەی كە لەگەڵ حوكمڕانیی هاوبەشدا یەك دەگرێتەوە. هەر ئەمەش هۆكاری ئەوەیە كە زۆرجار باس لەوە دەكرێت كە باشترە پەرلەمان لە دوو ئەنجومەن پێك بهێنرێت، مەبەستم ئەوە نییە كە حوكمڕانیی هاوبەش لە بوونی دوو ئەنجومەنی پەرلەمانیدا كورت بكەمەوە، چونكە لە كۆمەڵگەیەكی گەورە و ئاڵۆزدا، بۆ نموونە عێراق، دەكرێت حكومەتی مەركەزی لە پێگەیەكی باشتردا بێت، ئەگەر پەیوەندییەكانی لەگەڵ حكومەتەكانی دیكەدا باش بێت. خاڵێكی دیكە ئالنگاری پەیوەست بە تێڕوانینی ئەوەی كە ئایا سیستمە دەستوورییەكە هێنراوەتە ئاراوە كاتێك دەستوورە نوێیەكە دەنووسرێتەوە و ڕەزامەندیی لەسەر دەدرێت و ئاستەكانی حكومەتەكان دیاری دەكات و دەسەڵاتەكانیشیان دەستنیشان دەكات؟ لەم دۆخەدا دیزاینە دەستوورییەكە لە ئارادا دەبێت، بەڵام ئەم جۆرە فیدڕاڵییە سەركەوتوو نابێت، ئەگەر هەر حكومەتێك كاری خۆی بە چەشنێكی كارا نەكات. دەكرێت ئەمە ئالنگارییەكی گەورە بێت، بە تایبەتی یەكە فیدڕاڵییەكان كە پێشتر بوونیان نەبووە و پێویست بەوە دەكات هەر لە دەستپێكەوە بنیاد بنرێن. نیپاڵ لەم ڕووەوە نموونەیەكە، ئەوانەی كە بایەخ بە پێكهێنانی فیدڕاڵییەتێكی نوێ دەدەن، پێویستە ئەو ڕاستییە لەبەرچاو بگرن كە فیدڕاڵییەتەكە كارا نابێت، ئەگەر هەر ئاستێكی حكومەت بەتوانا نەبێت و ئەدای ئەو ئەرك و بەرپرسیارێتییانە نەكات كە لە دەستووردا پێیان دراوە، بە چەشنێك كە لە بەرژەوەندیی هاووڵاتییان بشكێتەوە.

* ئێوە لە عێراق و نیپاڵ و ئەفریقای باشوور كارتان كردووە، ئایا بە تێڕوانینی ئێوە داڕشتن، یان بنیادنانی سەركەوتووانەی دەستوور چین؟ ئایا ئەم سەركەوتنەش پتر بەندە بە بونیادە یاساییەكەوە، یان بە كولتووری سیاسییەوە؟

- من پێموایە سەركەوتنی دەستوور بەندە بە بونیاد و بە كولتوورەوە، لە كۆتاییدا، بۆی هەیە كولتووری سیاسی یەكلاكەرەوە بێت، بەتایبەتی لە سەروەخت و سەروبەندی گۆڕانكارییە گەورەكاندا، بەڵام لە هەمان كاتدا بونیاد و دیزاینە یاساییەكەش گرنگە و ئەو حكومەتە دیاریی دەكات كە لەسەر بنەمای فیدڕاڵییەت پێكهێنراوە. من پێموایە ئەگەر دەستوور بە چەشنێكی باش داڕێژرا بێت، ئەوا بوار دروست دەكات بۆ بەرەوپێشچوون و گۆڕانكاری. مەبەستم ئەوەیە سیستمی فیدڕاڵی كارا نابێت، ئەگەر بونیادێكی گونجاوی یاسایی و كولتوورێكی گونجاوی كۆمەڵایەتی و سیاسی لە ئارادا نەبێت. لە هەندێ حاڵەتدا، ڕەنگە بوونی كولتوورێكی پێشوەختی پەیوەست بە حوكمڕانیی لۆكاڵی یارمەتیدەر بێت بۆ بنیادنانی فیدڕاڵی، خۆ ئەگەر ئەم كولتوورەش نەبێت، ئەوا پێویستە پەرەی پێ بدەین بۆ پشتیوانیكردنی فیدڕاڵیزم، بۆ ئەوەی لە واقیعدا بە چەشنێكی كارا كار بكات. ئەمە كارێكی ئاسان نییە، بەڵام مەحاڵیش نییە، هەروەها ئەمە كاتی دەوێت و ئاڵوگۆڕ لە شەو و ڕۆژێكدا ڕوونادات. ئەگەر لە ئەفریقای باشوور بڕوانین، ئەوا فیدڕاڵییەتەكە تا ڕاددەیەك مەركەزییە، بەڵام هەرچۆنێك بێت مەركەزییە، دەستوورەكە لە سەروەختی ئاڵوگۆڕدا نووسرایەوە، دوای بوونی سیستمی ئەپارتهاید لەو وڵاتەدا و دەستوور و پرۆسەكە مایەی سەرسوڕمان بوو، كە لە ماوەی 30 ساڵیشدا ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ و كێشە بووەوە. ئەزموونی ئەفریقای باشوور ئەوە دەخاتە ڕوو كە بنیادنانی سیستمێكی حوكمڕانی و فیدڕاڵیی سەقامگیر و گەشەكردوو، كاتی پێویستە و ئەمەش نابێت مایەی سەرسامی بێت، چونكە لە هەندێ وڵاتدا چەند سەدەیەكی پێچوو تا توانراوە حكومڕانییەكی سەقامگیر دروست ببێت، مەبەستی من ئەوە نییە كە دەبێت چەند سەدەیەك چاوەڕوان بكەین، بەڵام بەلای كەمەوە دەبێت ئارامگریمان هەبێت.

* ئایا لایەنە باش و خراپەكانی سوودوەرگرتن لە دەستووری وڵاتانی دیكە چین بۆ كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ و ناكۆكی؟

- دەكرێت لەم ڕووەوە هەندێ شت بڵێین، ناكرێت هیچ دەستوورێك كە دەقاودەق لە وڵاتێكەوە وەری بگرن، هێندەی وڵاتەكەی خۆی سەركەوتن بەدەست بهێنێت، لەبەر ئەوەی بارودۆخی هەر وڵاتێك تایبەتمەندیی خۆی هەیە. ئەمە بۆ ئەوە نییە بڵێین كە نابێت هیچ سوودێك لە دەستووری وڵاتانی دیكە وەربگرین، بە پێچەوانەوە دەكرێت سوود لە بیرۆكە و بنەما و دامەزراوەكانی وڵاتانی دیكە وەربگیرێت، لەگەڵ ئەوەشدا دەكرێت كە ئەم پرەنسیپ و بەهایانە بە شێوەیەكی جیاواز كار بكەن. واتە دەبێت تاوتوێی ئەوە بكەین كە چۆن بتوانین لەگەڵ هەلومەرجە لۆكاڵییەكەدا بیانگونجێنین، نەك دەقاودەق و بێ هیچ هەمواركردنێك وەریان بگرین.

* زۆرجار باس لەوە دەكرێت كە دەستووری عێراق دەستوورێكی سەپێندراوە، دید و تێڕوانینی ئێوە لەم ڕووەوە چییە؟

- دەستووری عێراق لە هەلومەرجێكی سەختدا نووسرایەوە، كە زۆر لەبار نەبوو بۆ نووسینەوەی دەستوور، بەڵام دوای تێپەڕبوونی ئەو ماوەیە، ئەوا ڕەنگە زۆر گرنگ نەبێت ئەوە یەكلا بكەینەوە ئایا سەپێندراوە یان نا، بەڵكو ئەوەی گرنگە ئەوەیە ئایا دەستوورێكی كارا و سەركەوتووە. ئێوە لە دەستووری یابان بڕوانن، كە تا ڕاددەیەكی زۆر دەستوورێكی سەپێندراو بوو، بەڵام بۆ هەلومەرجی ئەو وڵاتە سەركەوتوو بوو. دەكرێت عێراقییەكان باس لەوە بكەن، ئایا تا چەند دەستووری وڵاتەكەیان سەپێندراوە و ڕەنگە ئەگەر لە دەرەوەڕا سەیری پرۆسەكە بكەین، ئەوا دەڵێین سەپێندراوە، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئێستا چۆن بیر لەم دەستوورە دەكەینەوە، ئایا هەندێ بڕگە و بەندی ئەم دەستوورە هەن كە لەگەڵ ڕەوشی عێراق و خواستی عێراقییەكاندا یەك ناگرنەوە؟ ئایا ئەو پرەنسیپ و دامەزراوانە چین كە دەكرێت باشتر كار بكەن و كاراتر بن؟ ئەمانە چەند پرسیارێكن كە دەبێت بورووژێنرێن، دەبێت عێراقییەكان هەستی خاوەندارێتییان بۆ دەستوورەكەیان لا دروست ببێت.

* ئەگەر ئاراستەی پرسیارەكان بگۆڕین بۆ دەستووری ئوسترالیا، كە زۆرجار باس لەوە دەكرێت، ئەم دەستوورە بە كەمی هەمواركردنی فەرمی بە خۆیەوە دەبینێت، ئایا ئەمە مایەی كێشە نابێت؟ ئایا نابێتە هۆی ئەوەی لێكدانەوە و ڕاڤەی لەلایەن دادگاوە بۆ بكرێت و لە ئەنجامدا دەستوورێكی سێبەر دروست ببێت؟

- لە ڕاستیدا پێشتر دەستووری ئوسترالیا هەشت جار بە شێوەیەكی فەرمی هەموار كراوەتەوە، بەڵام ماوەیەكی زۆریشە كە هەموار نەكراوەتەوە، چونكە ئێستا هەندێ نیگەرانی هەن لەم بارەیەوە. لە دەستووری ئەم وڵاتەدا هەندێ لە دامەزراوە بنەڕەتییەكان چەسێپندراون، وەك حكومەتێكی نوێنەرایەتی، دەسەڵاتێكی دادوەریی سەربەخۆ و فیدڕاڵیزم، بەڵام لیستی ئەو مافانە لەخۆ ناگرێت كە لە هەندێ دەستووری وڵاتانی دیكەدا هەن. لە ئەنجامدا، ئەم دەستوورە مروونەتێكی زۆری هەیە، كارایی ئەم دەستوورەش بەندە بە توانای ئەو دامەزراوانەی كە لە دەستوورەكەدا دەستەبەر كراون، بەڵام لێكدانەوە و ڕاڤەی دەسەڵاتی دادوەری، یان با بڵێین دادگاش گرنگی و بایەخی خۆی هەبووە لەم ڕووەوە، و بوونەتە هۆی ئەوەی تێگەیشتنێكی جیاوازمان بۆ دەسەڵاتە فیدڕاڵییەكان لا دروست و گەڵاڵە ببێت و جیاوازیی دروست كردووە لە پەیوەندی بەوەی چۆن دیموكراسی بپارێزرێت لە بڕیارە سیاسییە كورت مەوداكاندا، هەروەها دەستووری ئەم وڵاتە سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادەوەری و دادگاكانی پاراستووە. هەرچەندە دەبێت ئەوەش بڵێین كە ڕۆڵی دادگاكان لە ئوسترالیا تایبەتمەندی و جیاوازیی خۆی هەیە بەراورد بە ڕۆڵی دادگاكان لە وڵاتانی دیكەدا. هەروەها من هاوڕا نیم لەگەڵ ئەو دەستەواژەیەی ئێوە بەكارتان هێنا لە پرسیارەكەتاندا، بە دڵنیاییەوە لەو ڕوانگەیەوە كە مایەی كێشە و گرفت بێت ئەوەی لە ئوسترالیا هەیە من بە دەستووری سێبەر وەسفی ناكەم، پێموایە دەستووری ئەم وڵاتە خۆی لە خۆیدا هێزێكی گرنگی هەیە و ڕەنگە باشتر بێت ئەگەر بە چەشن و شێوەیەكی ئاسانتر ئەم دەستوورە هەموار بكرێتەوە. هەرچۆنێك بێت، درەنگ، یان زوو ئەم پرسە دێتە ئاراوە، كە ئوسترالیا ناچار دەكات مامەڵە لەگەڵ ئەو سەختی و زەحمەتییانەدا بكات كە ئەم بابەتە دەیورووژێنێت، مەبەستم بابەتی هەمواركردنەوەی ئەم دەستوورەیە.