لیا لێڤاچ، پڕۆفسیۆری زانستی سیاسییە لە زانكۆی گوێلف، لە توێژینەوەكانیدا جەخت لەسەر پرسەكانی پەیوەست بە بەشداریی جڤاتی و سیاسەتە گشتییەكان دەدات، كە گرنگترینیان پەرەپێدانی بەشدارییە جڤاتییەكان و تیشكخستنەسەر پێكهاتە پەراوێزخراوەكان و نوێكاری لە بواری داڕشتنی سیاسەتە گشتییەكان و دیموكراسییەتی ڕاوێژكارییە. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا، كە پتر پەیوەست بوون بە پرۆسەی بڕیاردان و بەرژەوەندی و خواستەكانی هاووڵاتییان بە چەقی ئەم پرۆسەیە و بەكارهێنان و بەربڵاوبوونی ئامرازە دیجیتاڵییەكان و چەند بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار.

 

* سەرەتا دەمانەوێت بپرسین ئایا پێویست بە چ هەمواركردنەوەیەكی بونیادی و دامەزراوەیی دەكات، بۆ ئەوەی لە پرۆسەی بڕیاردانی نێو حكومەتدا هاووڵاتییان ببنە چەق و ناوەندی بایەخدان؟

-  لە ڕاستیدا ئاوێتەكردنی پرسی كردنی هاووڵاتییان بە چەق و سەنتەری بایەخدان لە پرۆسەكانی داڕشتنی سیاسەت و بڕیاردەركردندا پێویست بەوە دەكات كە بیر لەوە بكەینەوە، چۆن دەتوانین بەڵگە جیاوازەكانی پەیوەست بە گرتنەبەری سیاسەتە جیاوازەكان بخەینەڕوو و چۆن گەڵاڵەیان بكەین. مەبەستم ئەوەیە كە دەبێت ڕەهەند و ڕایەڵەكانی سیاسەتی گشتی لەبەرچاو بگرین و تاوتوێیان بكەین. ئەم تێڕوانینانەش ئەوە دەخەنەڕوو كە گرنگترین هەمواركردنەوەی دامەزراوەیی تەنیا كورت نابێتەوە لە هێنانەئارای فۆرمی نوێی بەڵگە پەیوەندیدارەكان بە داڕشتنی سیاسەتەوە، بەڵكو دەبێت بە شێوەیەكی بنەڕەتی تاوتوێی چۆنیەتیی دابەشكردنی دەسەڵات و بەرپرسیارێتییەكانی تایبەت بە بڕیاردان بكەین. ئەمەش ئەوە لەخۆ دەگرێت كە كە پێویستە كێ بەشداری لەم پرۆسەیەدا بكات. ئایا زانیاری و داتاكانی كێ بە باوەڕپێكراو دادەنرێت؟ ئایا تای تەرازوەكە لە بەرژەوەندیی كێ دەبێت لە پەیوەندی بە دەستنیشانكردنی كێشەكان و پێشنیاركردنی چارەسەرەكانەوە؟ لەم ڕووەوە، نوێكاریی ماناداری سیاسی، پێویستی بە ئاڵوگۆڕێكی دامەزراوەیی هەیە، بە چەشنێك كە لە تێڕوانینی بەرتەسكانە دووربكەینەوە و دۆخ و پێگەی پێكهاتەكان لەبەرچاو بگیرێت، بەتایبەتی پێكهاتە پەراوێزخراوەكان و دەبێت كار بكرێت بۆ ئەوەی ببنە كاراكتەرێكی كارا لەم ڕووەوە، نەك دوای بڕیاردان ڕاوێژكارییان لەگەڵدا بكرێت.

* هەندێ جار ئێوە باس لەوە دەكەن كە دەبێت لە تێڕوانینێكی ڕەخنەگرانەوە كار بۆ ئەوە بكرێت كە هاووڵاتییان بكرێنە چەقی داڕشتنی سیاسەتە گشتییەكان، دەكرێت زیاتر ئەمە ڕوون بكەنەوە؟

-  لە پەیوەندی بە تێڕوانینی ڕەخنەگرانەوە، ئەوا ئەم ڕێگاچارەیە ئەوەیە كە لە توێژینەوەكاندا گرنگی بەوە بدرێت كە چۆن كار بكرێت كە بەشداریكردن پراكتیزێكی ئازادانە بێت، دەبێت توێژینەوەكان تاوتوێكردنی پرسی دەسەڵاتیش لەخۆ بگرێت، نەك تەنیا كار لەسەر هەلومەرج و دۆخی چین و پێكهاتە پەراوێزخراوەكان بكرێت. لەم ڕووانگەیەوە نابێت توێژینەوەكان تەنیا پەیوەست بن بە پرسی بەشداریكردنەوە، بەڵكو دەبێت پەردەلادان لەسەر نایەكسانییە بونیادییەكان و هێنانەئارای ئاڵوگۆڕی بنەڕەتی لە هەلومەرجەكان لەخۆ بگرێت. دەبێت ئەم پرسیارانەش لەبەرچاو بگرێت:

1- ئایا كاری بەكۆمەڵ دەكەین بۆ برەوپێدانی هۆشیارییەكی ڕەخنەگرانە؟

2- ئایا بە شێوەیەكی گونجاو سەرچاوەكانی شارەزایی دەستنیشان دەكەین؟

3- ئایا لە توێژینەوەكانماندا بایەخ بە فرەیی ئتینی دەدەین و فەرامۆشیان ناكەین؟

4- ئایا كارەكەمان خاڵە بەهێزەكانی نێو كۆمەڵگە لەبەرچاو دەگرێت؟

* چۆن دەكرێت داڕێژەرانی سیاسەتەكان زامنی ئەوە بكەن، كە پێناسەیەك و دەستنیشانكردنێكی گونجاو بۆ بەرژەوەندیی گشتی و ژیانێكی سەربەرزانە و ئامرازە بەكارهێنراوەكان بۆ هەڵسەنگاندنیان ئەنجام بدەن، لە ڕێی ئەو پرۆسانەی بە شێوەیەكی ڕاستەقینە جەخت لەسەر تاكەكەس و هاووڵاتییان دەكەنەوە، بەتایبەتی ئەوانەی لە بڕیاردان دوور دەخرێنەوە و پەراوێز دەخرێن؟

- لە ڕاستیدا ئەمە بەندە بەوەی ئێمە باس لە چ هەلومەرج و بارودۆخێك دەكەین. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی نەتوانرێت تاكە وەڵامێكی گشتگیر و هەمەلایەن بخرێتەڕوو. چونكە ئەوەی بە بەرژەوەندی، یان چاكەی گشتی و ژیانێكی شكۆمەندانە دادەنرێت و پرسی چۆنیەتیی هەڵسەنگاندن، یان با بڵێین پێوانەكردنی ئەم چەمكانە گۆڕانكاری بەسەردا دێت، بە گوێرەی گۆڕانی كۆمەڵگە و هەلومەرجە سیاسییەكە و ئەزموونەكانی ژیانە، لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت بڵێین پرسەكە چڕ نابێتەوە لە خستنەڕووی تاكە پێناسەیەكی ڕاست و دروستدا. بەڵكو پتر گرێ دراوە بەوەی كێ ڕێپێدراوە كە پێناسەی ئەم چەمكانە بكات. بە دەربڕینێكی دیكە، نابێت ئالنگارییەكان تەنیا كورت ببنەوە لە داڕێژەرانی سیاسەت، یان شارەزا و نوخبە دامەزراوەییەكان، بەڵكو دەبێت ئەم پرسە لەڕێی ئەو پرۆسانەوە پتر گەڵاڵە بكرێن كە بە شێوەیەكی ڕاستەقینە تاكەكانی كۆمەڵگە لەبەرچاو دەگرن، بەتایبەتی ئەوانەی لە بڕیاردان دوور دەخرێنەوە. واتە دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین، كە پێكهاتە و كۆمەڵگەكان تەنیا لایەنێكی خاوەن بەرژەوەندی نین، بەڵكو كاراكتەری سیاسیی كاران و توانای دەستنیشانكردنی ئەولەوییەتەكانی خۆیان هەیە.

* ئایا بە چ شێوەیەك ئامرازە دیجیتاڵییەكان دەتوانرێت بە شێوەیەكی ستراتیژی دیزاین و جێبەجێ بكرێن، بۆ برەودان بە بەشدارییەكی بەردەوام و گشتگیر و هەمەلایەن كە تێیدا بەدیهێنانی خۆشگوزەرانیی هاووڵاتییان ڕەچاو بكرێت و زامنی ئەوە بكرێت، كە دەنگی پێكهاتە پەراوێزخراوەكان ببیسترێن؟ چۆن دەكرێت بەربەستە دیجیتاڵییەكان لەم ڕووەوە كەم بكەینەوە، یان نەیهێڵین؟

-  شارەزایی و ئاشنایەتییەكی تەواوم نییە لەبارەی بەكارهێنانی ئامرازە دجیتاڵییەكان لە هەلومەرجە نێودەوڵەتییەكاندا بۆ ئەوەی وەڵامێكی دیاریكراو بدەینەوە، چونكە دەستڕاگەیشتن بە تەكنەلۆژیا و هەلومەرجە سیاسییەكە و ئاست و ڕادەی خوێندەواریی دیجیتاڵی لە وڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی دیكە و لە كۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی دیكە جیاوازە. بۆ نموونە، لە وڵاتی كەنەدا، تۆمارێكی تێكەڵ هەیە لە پەیوەندی بە كاریگەری و دەرئەنجامی ئامرازە دیجیتاڵییەكان لەسەر بەشداریی سیاسی. ئەم ئامرازانە دەبنە هۆی كەمكردنەوەی بەربەست و ئاستەنگە تەقلیدییەكانی بەردەم بەشداریكردن، چونكە دەبنە هۆی ئەوەی دەستڕاگەیشتن بە ڕاوێژكاری ئاسانتر بێت، بە هۆی ئەوەی ئەم ئامرازانە دەرفەت دەڕەخسێنن بۆ ئەوەی هاووڵاتییان بتوانن بەشداری بكەن، تەنانەت ئەگەر بواری ئەوەشییان نەبێت، خۆیان ئامادەی كۆبوونەوەكان بن، بە هۆی كەمیی كات، یان تێچوون، یان ئەرك و بەرپرسیارێتییەكانیانەوە. هەروەها ئەم ئامرازانە پانتاییەكی مرونەت ئامێز دەستەبەر دەكەن، بۆ ئەوەی خەڵكی بتوانن بیروبۆچونەكانی خۆیان ئاڵوگۆڕ پێبكەن، لەبارەی ئەو سیاسەتانەی كاریگەرییان لەسەر ژیان و گوزەرانیان هەیە، كە ئەمەش ئەگەری ئەوەی هەیە بازنەی بەشداریكردن بەرفراوان بكات. لەلایەكی دیكەوە، بە تەنیا بوونی ئامرازی دیجیتاڵی ڕاستەوخۆ نابێتە هۆی گۆڕانی بونیادی هێز و دەسەڵات و زامنكردنی گەیاندنی دەنگی پێكهاتە پەراوێزخراوەكان. بۆ نموونە، دەستڕاگەیشتنی نایەكسان بە ئامرازە دیجیتاڵییەكان و جیاوازیی پەیوەست بە خوێندەواریی دیجیتاڵییەوە، بۆی هەیە ئەو نایەكسانییانە بەرهەم بهێننەوە كە لە كۆمەڵگەدا لە ئارادان. لە دەرئەنجامدا، ئەگەرچی دەكرێت ئامرازە دیجیتاڵییەكان زیادبوونی ژمارەی بەشداربووانی لێبكەوێتەوە، بەڵام مەرج نییە ئاڵوگۆڕ دروست بكات لە پەیوەندی بەوەی دیدوتێڕوانینی كێ كاریگەری و ڕەنگدانەوەی دەبێت لەسەر پرۆسەی بڕیاردان و چۆن سیاسەت و دەرئەنجامەكانیان دیزاین دەكرێن.

*  ئایا دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان ڕووبەڕووی زۆرینەی پۆپۆلیستی دەبنەوە؟ ئایا چۆن پرۆسەی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری دەتوانێت مافی كەمینەكان بپارێزێت و دەنگی پەراوێزخراوەكان بگەیەنێت، واتە چۆن دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری گرنگییەكی زیاتری دەبێت لەبەر ڕۆشنایی پۆپۆلیزمی خۆسەپێن و داكشان و پاشەكشەی دیموكراسی؟

-  من دڵنیا نیم لەوەی كام لە دامەزراوەكان پتر دەكەونە ژێر كاریگەرییەوە، چۆنكە بە زۆری ئەمە بەندە بە هەلومەرجە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوورییە بەرفراوانەكەوە، كە ئەم دامەزراوانە كاری تێدا دەكەن. واتە بە دەگمەن بەهێزی و لاوازیی دامەزراوەكان گرێدراوی ڕێسا و پەیكەربەندییە فەرمییەكانن، بەڵكو ئەمە زیاتر دەوەستێتەسەر میكانیزمەكانی لێپرسینەوە و میراتی مێژوویی و چاوەڕوانی و پێشبینییەكانی كۆمەڵگە. لەگەڵ ئەوەشدا، دەتوانن هەندێ سەرنج بخەمەڕوو، ئەویش ئەوەیە كە دەكرێت ئەو دامەزراوانەی لە سیستمێكی سیاسیی مەركەزیدا كار دەكەن و كەمتر ڕووبەڕووی فشاری خەڵك و جەماوەر دەبنەوە، بەڵام لە هەمان كاتدا دەكەونە ژێر كاریگەریی نوخبەكان، یان كاریگەریی بە سیاسیكردنیانەوە. لە هەمان كاتدا، دەكرێت دامەزراوەكان نامەركەزی، یان بەشداریئامێز بن و بۆ خواست و ویستی كۆمەڵگە وەڵامدانەوەیان هەبێت، بەڵام ڕووبەڕووی ئالنگاریی پەیوەست بە پاراستنی دەسەڵات دەبنەوە لە ڕێی ناوەندە جۆراوجۆرەكانی بڕیارەكانەوە، سەرباری ئەوەش، ئاستی شەفافییەت و میكانیزمەكانی چاودێری و گشتگیریی پەیكەربەندیی حوكمڕانیی ناوخۆیی ڕۆڵییان هەیە لەوەی دامەزراوەكان تا چەند دەكەونە ژێر كاریگەریی دەرەكی، یان خراپ بەكارهێنانی دەسەڵاتەوە. لە كۆتاییدا تێگەیشتن لەوەی تا چەند دامەزراوەكان دەكەونە ژێر كاریگەری تەنیا پەیوەست نین بە دیزاینی فەرمی دامەزراوەكانەوە، بەڵكو ستاندارد و پەیوەندییە نافەرمییەكانی نێو كۆمەڵگەش كە بوار و پانتایی كاركردنی دامەزراوەكان پێكدەهێنن، كاریگەرییان هەیە. ئەوەی پەیوەست بێت بە دیموكراسیی ڕاوێژكارییەوە، ئەوا ڕەنگە ئەم چەشنە دیموكراسییە پتر بەهێز بێت ئەگەر هاوشان بن بە پابەندبوون بە دیموكراسییەتی ڕاوێژكارییەوە. هەندێ جار ڕەخنە لە دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری دەگیرێت، بەوەی ناتوانێت بەرەنگاری بونیادەكانی حوكمڕانی ببێتەوە، ئەویش لەبەر ئەوەی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری خۆی یەكێكە لە خەسڵەتەكانی ئەم حوكمڕانییانە. دیموكراسییەتی بەشداریئامێز پتر پەیوەستە بە بەشداریی تێكڕای پێكهاتەكان و پێدانی دەسەڵاتی زیاتر بە گرووپە پەراوێزخراوەكان.

* ئایا دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری ئامرازێكی سوودبەخشە بۆ چارەسەركردنی پرس و ئالنگارییەكانی وەك شەرعییەت و گۆڕانی ژینگە و هەمواركردنی دەستووری؟

- پێموایە ڕێچكەی بەشداریكاری و ڕاوێژكاری ئامرازی زۆر گرنگن بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی سیاسەت و حوكمڕانیی ئاڵۆز. لە ڕێی بەشداریپێكردنی شەبەنگێكی بەرفراوانی لایەنە پەیوەندیدارەكان- هاووڵاتییان و شارەزایان و گرووپە پەراوێزخراوەكان- ئەم میكانیزمانە دەتوانن بوار بۆ گفتوگۆی هاریكاریئامێز و بڕیاری تەوەربەند لەسەر بەڵگەكان و بەدیهێنانی دەرئەنجامی گشتگیرتر بڕەخسێنن. دەكرێت ئەم ئامرازانەش كاریگەر بن لەسەر بوارەكانی وەك سیاسەتەكانی پەیوەست بە چارەسەركردنی گۆڕانی ژینگە و دیزاینكردنی سیستمەكانی هەڵبژاردن و چاودێریی تەندروستی، كە پێویستە هاوسەنگی لە نێوان تێڕوانینە جیاواز و بەرژەوەندییە ناكۆك بە یەكەكاندا دروست بكرێن.