بروس مالۆری، پڕۆفیسۆری فەخریی بواری پەروەردەیە لە سكووڵی كارسی بۆ سیاسەتە گشتییەكان لە زانكۆی «نیو هامپشایەر». لە ماوەی 15 ساڵی ڕابڕدوودا سەركردەیەكی نیشتمانیی پێشەنگی بزووتنەوەی دیموكراتیی ڕاوێژكاری بووە. لە سكووڵی كارسی بۆ سیاسەتە گشتییەكان، پاڵپشتی تەكنیكی و سەركردایەتی دەستەبەر دەكات لە بواری بەكارهێنانی دیموكراتیی ڕاوێژكاری بۆ بەشداریپێكردنی هاوڵاتییان. بەشدار بووە لە دامەزراندنی دەستپێشخەریی نیو هامپشایەر لیسنز (New Hampshire Listens)، كە دەستپێشخەرییەكی مەدەنی و سەر بە «كۆلێژی كارسی»یە و لە ئێستادا ڕاوێژكاری باڵایە تێیدا، كە كار لەسەر پەرەپێدانی ستراتیژی و توێژینەوە و بڵاوكردنەوە دەكات. ئامانجی سەرەكی لە كاركردنەكەی لە كارسی بریتییە لە ئاوێتەكردنی شێوە كاراكانی ڕاوێژكاریی هاوڵاتییان لە بواری شرۆڤەكاریی سیاسەتەكان و بڵاوكردنەوەیان لە بارەی ئەو پرسانەی پەیوەستن بە دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پەیوەست بوون بە پرسی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری و و دۆخی دیموكراسی نێو ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، و چەند بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار.

 

* ئێوە چۆن لە سیستمی فیدڕاڵی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەڕوانن، بەتایبەتی كە زۆر باس لەوە دەكرێت كە لەم وڵاتەدا جەمسەرگیری هەیە لەبارەی كێشە و پرسە گەورەكانەوە؟ ئایا ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی نەتوانرێت ڕێككەوتنێك لەسەر ئاستی نیشتمانی لەبارەی ئەم پرسانەوە بكرێت؟

- لە ڕاستیدا لە وڵاتێكدا كە نزیكەی دابەشبوونێكی چەشنی 50/50 هەیە لەبارەی پرس و سیاسەتە سەرەكییەكانەوە، بۆ نموونە «پرسی لەباربردن و خاوەندارێتی چەكەوە»، هەروەها كاتێك سیاسەتەكان لەسەر ئاستی 50 ویلایەتی خاوەن سەروەری لە چوارچێوەی یەك كۆماردا گەڵاڵە دەكرێن، ئەوا پێدەچێت نەتوانرێت بە ئاسانی لە ڕێی گفتوگۆیەكی عەقڵانییەوە ڕێككەوتنێك لەبارەی ئەم بابەتانەوە بكرێت.

* ئێوە كەسێكی تایبەتمەندن لە بواری دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری، ئایا لە تێڕوانینی ئەم جۆرە دیموكراسییەوە هاووڵاتیان وەك كاراكتەرێكی ئەخلاقی سەیر دەكرێن، كە دەتوانن بەشداری بكەن لە گفتوگۆ عەقڵانییەكان، سەرباری ئەوەی كە دەنگدەرن و لە هەڵبژاردنەكاندا بەشداری دەكەن؟

- بەڵێ، ئەو كەسانەی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری پیادە و پەیڕەو دەكەن، گریمانەی ئەوە دەكەن كە هاووڵاتیان ڕەفتارێكی ئەخلاقی و عەقڵانییان هەبێت و بە نیازپاكییەوە هەڵسوكەوت بكەن، هاوشان بە بوونی بنكەیەكی هاوبەشی زانیاری لای هاووڵاتیان. مەبەستم ئەوەیە تێڕوانینەكە ئەوەیە كە بەریەككەوتن، یان كارلێكی نێوان خەڵكانی خاوەن ئەزموون و باوەڕ و ناسنامەی جیاواز، بۆی هەیە دیدگای مانادار بهێنێتەئاراوە و پابەندبوون بە سازشكردنەوە دروست بكات، لە پێناو باشتركردنی دۆخی كۆمەڵگەكانماندا. هەروەك هایدێت دەنووسێت، تاكە چارەسەر بۆ بۆچوونە لایەنگرانەكانمان بریتییە لە خەڵكانی دیكە، واتە گریمانەی ئەوەی كە بەریەككەوتنی مەدەنی و ڕێزدارانەمان لەگەڵ خەڵكانی خاوەن باوەڕی جیاوازدا سەردەكێشێت بۆ تێگەیشتنێكی هاوشان بە هاوسۆزی و گەڵاڵەكردنی چارەسەری مەبدەئی.

* ئایا لە ئێستادا دابەشبوونێكی زۆر و بگرە داكشانی دیموكراسی لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و لە سەرتاسەری جیهاندا بەدی دەكرێت؟ ئایا دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری دەتوانێت لەم ڕووەوە ڕۆڵێكی ئەرێنی هەبێت؟

- من پێموایە جۆر و چەشنەكانی پیادەكردنی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری، لە نێویاندا دیالۆگی ڕووبەڕوو، یان دوور بە دوور، كە تێیدا هاووڵاتییان بۆچوونەكانی خۆیان دەربڕن بۆ سیاسەتداڕێژەران، كاراترین شێوازە لەسەر ئاستی كۆمەڵگە. دەكرێت ئەم دیالۆگانە لەسەر ئاستی بەشێك، یان تێكڕای كۆمەڵگە ئەنجام بدرێت و ئامرازەكانی سۆشیال میدیا بەكار بهێنن. بە پێی ئەو ئەزموونەی من هەمە لەم ڕووەوە، ئەوا ئەو كەسانەی لە شوێن و كاتێكی دیاریكراودا دەژین و ڕووبەڕووی ئالنگاریی هاوبەش دەبنەوە لە پەیوەندی بە پرسەكانی پەیوەست بە حوكمڕانیی كاراوە، پتر پاڵنەری ئەوەیان هەیە، پێكەوە كۆببنەوە و گوێ لە یەكتر بگرن و زەمینەی هاوبەش بگرنەبەر كە سەربكێشن بۆ چارەسەری كرداری و گونجاو. ئەمە خۆی لە خۆیدا بەرجەستەبوونی دیموكراسییە، كاتێك ئەو ڕێككار و پرۆسانە هەبن، كە زامنی ئەوە بكەن، هەمووان یەكسان بن و كۆمەڵێك ڕاستی هەبن كە هەمووان هاوڕا بن لەسەری و كەسانی تایبەتمەند هەبن، بۆ دروستكردنی پانتایی بۆ گفتوگۆیەكی ڕاستەقینە و دڵنیابوونەوە لەوەی كە بەرپرسە هەڵبژێردراو و دامەزرێنراوەكان لەسەر بنەمای گفتوگۆ و تاوتوێی هاووڵاتییان كار دەكەن. ئەم پرۆسانە دەبنە هۆی باشتركردنی بەشداریی هەمەلایەنە و هەنگاو بە هەنگاو كە پێویستن لە كاركردن بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی كۆمەڵگەكە. كاتێك ئەم شێوازی كاركردنانە باو و بڵاو دەبن لە نێو كۆمەڵگەدا، ئەوا ئاراستەیەك دروست دەبێت بە ئاقاری داڕشتنی حوكمڕانی لەسەر ئاستی كۆمەڵگە. بە دڵنیاییەوە ئەمە ئالنگارییەكی گەورەیە. چونكە چەندین فاكتەر هەن كە دژ و پێچەوانەی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری كار دەكەن، بەتایبەتی كە بەشداریی بەرفراوان، هەڕەشە و مەترسی لەسەر هەندێ لە بەرژەوەندییەكان دروست بكات. لە بنەڕەتدا هێنانەئارای حوكمڕانییەكی باش كە لە پێناو بەرژەوەندیی خەڵكدا كار بكات، پێویستی بە بەشداریی هاووڵاتییانی كارا و چالاك و هۆشیارە كە ئامادە بن بۆ گفتوگۆ لەبارەی جیاوازەكانەوە. لە كۆمەڵگەیەكی فرەییدا، وەك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ئەوا بێتوانایی لە بەشداریكردن بۆشایی دەسەڵات دروست دەكات، كە دەكرێت ببێتە هۆی برەودان بە ئەجێندا تاكڕەوییەكان.

*  ئایا دابەشبوون و زانیاریی هەڵە و چەواشەكار و بێمتمانەیی دامەزراوەیی، بوونەتە خەسڵەتی كەشی سیاسی نێو ئەمریكا؟ ئایا ئەمە پێویستی بە گرتنەبەری پراكتیزەكانی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری نابێت؟

- بە دڵنیاییەوە تەنگژەی متمانە و شەرعییەت لە نێو ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، كە سۆشیال میدیا (لە نێویاندا دەزگاكانی هەواڵ) هێندەی دیكە دابەشبوونەكان قووڵتر دەكەنەوە. گرتنەبەری پراكتیزەكانی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری یەكێكە لەو ڕێگاچارانەی دەكرێت ڕێڕەوەكەی پێ ڕاست بكرێتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا، پێویستمان بە ئەنجامدانی چاكسازییەكی بەرفراوان هەیە لە پرۆسەكانی هەڵبژاردنەكاندا، وەك «كەمكردنەوەی بەربەست و ئاستەنگی بەردەم دەنگدان» لە نێو پارتە سیاسییەكان و جێبەجێكردنی یاسا و ڕێكخستنی ئەو تەكنەلۆژیا نوێیانەی كە هاتوونەتەئاراوە. دەكرێت دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری سەربكێشێت بۆ گەڵاڵەكردنی ستراتیژیەتەكانی بەدیهێنانی چاكسازییەكان، بەڵام لە كۆتاییدا ئەوە بونیادە دەستوورییەكان (یاسادانان، جێبەجێكار، دادوەری)ین كە دەبنە هۆی جێبەجێكردنی ئەم ستراتیژیەتانە، یان بەرپێگرتنیان. هەروەها سەرنجی من ئەوەیە كە پرۆسەكانی گفتوگۆی ڕووبەڕوو لە بارەی جیاوازییەكانەوە، بۆی هەیە سەربكێشێت بۆ بەهێزكردنی متمانەی كۆمەڵایەتی و مەدەنی و برەودان بە دیالۆگی مەدەنی.

* لەو دامەزراوانەی كە ئەگەری ئەوە هەیە بكەونە ژێر گوشاری زۆرینەیەكی پۆپۆلیستییەوە، ئایا چۆن پرۆسەكانی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری دەتوانێت مافی كەمینە و گرووپە پەراوێزخراوەكان زامن بكات؟ ئایا تا چەند دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری لەبەر ڕۆشنایی هەڵكشانی زۆرینەی پۆپۆلیزم و داكشانی دیموكراسی گرنگی هەیە؟

-  پرۆسە كارا و هەمەلایەنەكانی ڕاوێژكاری چەند توخمێكی بنەڕەتی هەیە لە پێناو برەودان بە دەنگ و پێگەی ئەو گرووپ و لایەنانەی لە ڕووی مێژوییەوە لە گۆڕەپانی گشتی دوور خراونەتەوە. هەروەها دەبێت هەوڵی چڕ و ڕوون و ئاشكرا هەبێت بۆ هێنانەپێشەوەی ئەوانەی هەست دەكەن پەراوێز خراون، یان باوەڕیان وایە دەنگ و بەرژەوەندییەكانیان لەبەرچاو ناگیرێت. دەبێت بواریان بۆ بڕەخسێنرێت بۆ ئەوەی لە پانتایی دیالۆگدا بەشداری بكەن. واتە دەبێت دەرفەتی بەردەوام هەبێت بۆ ئەوەی بە تێپەڕبوونی كات كار لەسەر بنیادنانی متمانە بكرێت، پێداچوونەوە بە داتای پەیوەندیداردا بكرێت، تاوتوێی چارەسەری بەدیل بكرێت، زەمینەی هاوبەش بڕەخسێنرێت بۆ دەستنیشانكردنی سیاسەت و ئاراستە خوازراوەكان تاوەكو بیگرێنەبەر. هەروەها گرنگە كە زامنی بەشدارییەكی یەكسان فەراهەم بكرێت، بە بێ لەبەرچاوگرتنی تەمەن، ڕەگەز و باكگراوندی ئیتنی و جیاوازییە كۆمەڵایەتییەكان. دەكرێت گرووپی بچووك هەبن و دەنگی هەمووان ببیسترێت.

* ئایا دەكرێت ئامراز و شێوازەكانی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری كاریگەر بن بۆ چارەسەركردنی پرس و كێشەكانی پەیوەست بە ئالنگارییەكانی شەرعییەت و گۆڕانی كەشوهەوا و چاكسازی دەستووری؟

- ئێمە پرۆسەكانی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاریمان بەكارهێناوە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئالنگارییە كۆمەڵایەتییە هاوچەرخەكان، ئیدی لە چارەسەركردنی كێشەكانی پەیوەست بە گەڕەك، یان دارستانێك بێت، یان بابەتێكی بەرفراوانتری نێو كۆمەڵگە، ئیدی پەیوەست بێت بە بنیادنانی قوتابخانەكان، یان باشتركردنی پەیوەندییەكانی نێوان كۆمەڵگە و هێزی پۆلیس و پرسە هاوشێوەكان، تا دەگاتە هەوڵدان بۆ چارەسەكردنی پرسی ژینگە و دابینكردنی دارایی بۆ قوتابخانەكان. هەروەها پرسە نەتەوەییەكانی پەیوەست بە هەڵبژاردنە فیدڕاڵییەكان و بابەتی ژینگە، یان پرسە دەستوورییەكان كە زیاتر ئەگەری چارەسەریان هەیە لە ڕێی هەڵمەتەكانی پەیوەست بە هاوپەیمانێتی و پشتیوانی و خۆپیشاندانی بەرفراوان. واتە گفتوگۆ و دیالۆگ و بەشداریی مەدەنی و هۆشیارانە گرنگن بۆ بنیادنانی توانای هاووڵاتییان لە پێناو بەدیهێنانی بەشدارییەكی زیاتری دیموكراسییانە.