(*) 

پێشەكی: ئایا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك خۆی دەمێنێتەوە؟

لە ڕاستیدا ئەمە پرسیارێكە كە پڕۆفسیۆری ئەڵمانی (Volker Perthes) لە كتێبەكەیدا بە ناوی « Das Ende des Nahen Ostens، wie wir ihn kennen/ - 2015 - كۆتایی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەو شێوەیەی پێی ئاشنا بووین» كە لە ئێستادا ئەمە بووەتە پرسیارێكی جەوهەری و بوونگەرایی و ڕووبەڕووی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووەتەوە، پرسیارێك كە پەیوەستە بە مانەوە Dsein یان نەمان، گۆڕان Change  یان جێگیربوونStability (بڕوانە گۆڤاری گوڵان ڕۆژی 5/1/2026). كاتێك باس لە «كەرەستە»ی پێكهێنەری ئەم ناوچەیە دەكرێت، مەبەست لە جوگرافیا و خاكە بێگیانەكە نییە، بەڵكو مەبەست لەو سیستەم و پێكهاتە سیاسی و كۆمەڵایەتییەیە كە ناسنامەی ناوچەكەی پێناسە كردووە. شرۆڤەكان ئاماژە بەوە دەكەون كە ئەو دۆخە چەقبەستووەی (State of stagnation) ئێستا هەیە، بەم شێوەیەی ئێستا نامێنێتەوە. وەك چۆن پڕۆفیسۆر «بیرتز» ئاماژەی پێكردووە، ئێمە لە بەردەم «كۆتایی ئەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەین كە دەیناسین». ئەمە مانای ئەوە نییە كە جوگرافیاكە دەسڕێتەوە، یان دەبێتە «ڕۆژئاوای ناوەڕاست»، بەڵكو مانای ئەوەیە ناوچەكە پیر بووە و لەبەردەم لەدایكبوونێكی نوێ و پچڕانێكی مێژووییدایە. ئەو مێژووەی كە تا ئێستا بەردەوام بووە، لە خاڵێكدا دەوەستێت و قۆناغێكی نوێ دەستپێدەكات.

 

بەشی یەكەم: ستراتیژییەتی ئەمریكا، لە ئایزنهاوەرەوە بۆ ترەمپ

بۆ تێگەیشتن لە داهاتووی ناوچەكە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ڕەگ و ڕیشەی ستراتیژیەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەمریكییەكان بە درێژایی مێژوو گرنگییەكی ئەوتۆیان بەم ناوچەیە نەدەدا، تا سەردەمی سەرۆكی ئەمریكا «دوایت ئایزنهاوەر Dwight Eisenhower 1890-1969» لە ساڵانی نێوان 1953- 1961. خاڵی وەرچەرخانەكە «خلال أزمە السویس» و شەڕی دەستدرێژیی سێ قۆڵی دژی میسر لە ساڵی ١٩٥٦ دەركەوت، كە ئایزنهاوەر سەركۆنەی داگیركاریی ئیسرائیل و بەریتانی و فەڕەنسی بۆ میسر كرد و ناچار بە كشاندنەوەی كردن. ئەم ڕووداوە دەرگای بۆ ئەمریكا كردەوە تا ببێتە یاریكەری سەرەكی، چونكە بەریتانیا و فەرەنسا كە خۆیان بە خاوەنی ناوچەكە دەزانی، لەو شەڕەدا شكستیان هێنا و لاواز بوون، بەمەش ساحەكە بۆ ئەمریكا واڵا بوو.

ستراتیژییەتی ئەمریكا لەو كاتەوە بە پێی پرەنسیپی ئایزنهاوەر (Eisenhower Doctrine) بوو كە لە ڕۆژی 5ی یەنایەری 1957 لە نامەیەكی تایبەتدا بۆ كۆنگرێس لەبارەی بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە خستیەڕوو، كە بریتییە لەو بیرۆكەیەی كە هەر وڵاتێك دەتوانێت داوای هاوكاریی ئابووریی ئەمریكی، یان پشتیوانی لە هێزە چەكدارەكانی ئەمریكا بكات، ئەگەر هاتوو ڕووبەڕووی هەڕەشە بووەوە لەلایەن وڵاتێكی دیكەوە، لە هەمان كاتدا بریتی بووە لە گۆڕینی سیستەمی حوكمڕانیی وڵاتە تەقلیدییەكان و دروستكردنی هاوپەیمانێتی نوێ. نموونەی ئەمە دروستكردنی «پەیمانی بەغداد» بوو، كە لە 24ی شوباتی 1955 هاتەئاراوە لە پێناو بەرگرتن بە بەرفراوانبوونی شیوعییەت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كە لە پاڵ بەریتانیا، عێراق و توركیا و ئێران و پاكستانی لەخۆ دەگرت. ئەمریكا خاوەنی بیرۆكەی دامەزراندنی ئەم هاوپەیمانێتییەوە بوو كە بەڵێنی پێشكەشكردنی هاوكاریی ئابووری و سەربازی بۆ ئەندامەكانی دا، بەڵام بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بەشداریی تێدا نەكرد، بەڵكو بەریتانیا ڕاسپێردرا بۆ ئەنجامدانی ئەم ئەركە، بەڵام بە سەرپەرشتیی ئەمریكا، ئەویش بە ئامانجی دروستكردنی دیوارێك، یان گەمارۆیەك لە دژی یەكێتیی سۆڤیەت و بڵاوبوونەوەی كۆمۆنیزم. ئەم مێژووە دەری دەخات كە ئەمریكا هەمیشە هەوڵی داوە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بخاتە ژێر كۆنتڕۆڵی خۆیەوە، تەنانەت ئەگەر ئەمە بە مانای پێكدادانی بەرژەوەندییەكانیش بێت لەگەڵ هاوپەیمانە ڕۆژئاواییەكانی وەك بەریتانیا و فەرەنسا، و شكاندنی پرەنسیپی «مۆنرۆ» كە لە سالی 1823وە جەختی لەوە دەكردەوە، ڕۆژئاوا نابێت دەست وەربداتە كاروباری ئەمریكا.

بەشی دووەم: نەخشەی نوێ، گۆڕینی سنوورەكان، یان گۆڕینی ڕژێمەكان؟

لێرەدا پرسیارێكی گرنگ دێتە ئاراوە: ئایا پلانی داهاتوو بریتییە لە دابەشكردنی وڵاتان (سایكس پیكۆی نوێ)، یان گۆڕینی سیستەمەكان؟

بەپێی بۆچوونی پسپۆڕان و بەرپرسانی پێشووی ئەمریكا (وەك یاریدەدەری ڕاوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی پێشووی ئەمریكا)، پێشبینییەكان بەو ئاراستەیەن كە وڵاتانی وەك سووریا و عێراق بەم شێوەیەی ئێستا نامێنن.   (ئەم بیرۆكەیە لە لایەن تۆم باراك بە شێوەیەكی دیكە دووبارە كرایەوە: «سووریا و عێراق دەبنە یەك دەوڵەت». پلانەكە كۆنە و دەگەڕێتەوە بۆ(ئەنجەمەكانی كۆنفڕانسی كامبڵ 1907 كە بڕیار درا، دابەشكردنی میراتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی) و بۆچوونەكانی «بێرنارد لویس Bernard Lowis» بەر لە ساڵانی پەنجاكانی سەدەی بیستەم، كە باسی لەوە دەكرد، مۆركی ئیسلامی، یان عەرەبی بەسەر ناوچەكەوە نامێنێت. «پیتەر ڕالف Peter Ralph «یش بیرۆكەی گۆڕینی سنوورەكانی بە خوێن پێشكەش كرد، بەوەی ناوچەكە بۆ زیاتر لە 30 دەوڵەت دابەش دەكرێت لە ڕێگەی جەنگەوە، بەڵام ئایا ئەمە بە مانای وردكردنی (دابەشكردنی) وڵاتان دێت بۆ ٣٠ یان ٤٠ دەوڵەتی بچووك؟ ئەزموونەكانی مێژوو، بەتایبەتی دوای هەڵوەشاندنەوەی یەكێتیی سۆڤیەت و یوگوسلافیا و ئەو كێشە گەورانەی لە ناوچەی بەڵقان دروست بوون، وای كردووە، ئەمریكییەكان و ڕۆژئاوا لە مەترسیی «گۆڕینی نەخشە و سنوورەكان» تێبگەن. بۆیە ستراتیژیەتی نوێ، بەتایبەتی لە سەردەمی ئیدارەی ترەمپ كە پشت بە ئابووریی بەهێز دەبەستێت، بریتی نییە لە گۆڕینی نەخشەكان، بەڵكو بریتییە لە «گۆڕینی ڕژێمەكان».

واتە سنوورەكان وەك خۆیان دەمێننەوە، بەڵام سیستەمی حوكمڕانی دەگۆڕدرێت بۆ سیستەمێك كە وەلائی تەواوی بۆ ئەمریكا هەبێت. ئەوان گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە ناتوانن تەحەمولی دەرەنجامەكانی پارچەپارچەبوونی تەواوەتی بكەن (وەك ئەوەی تۆم باراك ئاماژەی پێداوە كە نایانەوێت سیناریۆی یوگوسلافیا دووبارە ببێتەوە)، بۆیە پەنا دەبەنە بەر چەمكی نوێ.

 

بەشی سێیەم: تیۆری «نیمچە دەوڵەت» (Sub-state) و چارەسەری كێشەی پێكهاتەكان

ئەگەر سنوورەكان نەگۆڕدرێن، ئەی كێشەی نەتەوە و پێكهاتە جیاوازەكان چۆن چارەسەر دەكرێت؟ لێرەدا چەمكی «نیمچە دەوڵەت» (Sub-state) یان «مادون دەوڵەت» (Quasi-state) دێتە كایەوە. ئەم چەمكە، كە كەسانی وەك پێرتز ئاماژەیان پێكردووە، ڕێگەچارەیەكە بۆ مانەوەی نەخشەكە وەك خۆی، بەڵام پێدانی زۆرترین سەربەخۆیی و ئۆتۆنۆمی بە پێكهاتەكان لەناو چوارچێوەی دەوڵەتەكەدا. (بڕوانە وتارمان لە گوڵان لە ڕۆژی 5/1/2026).

بەپێی ئەم بۆچوونە، پێكهاتەكان (وەك كورد لە عێراق، یان سووریا) هەموو مافێك و سەربەخۆییەكی زاتیی بەهێزیان دەبێت، تەنیا مەسەلە سیادی و جەوهەرییەكان (وەك دراو، یان نوێنەرایەتی دەرەوەی دیاریكراو) لەلایەن ناوەندەوە بەڕێوە دەبرێت. ئەمە هەوڵێكە بۆ ڕازیكردن (Satisfaction)ی پێكهاتەكان بەبێ تێكدانی نەخشەی سیاسیی ناوچەكە.

بەڵام ئەمەش بێ مەترسی نییە؛ پرسیارەكە ئەوەیە ئایا حكومەتە ناوەندییەكان ئەم «نیمچە دەوڵەتە» قبووڵ دەكەن؟ ئەگەر حكومەتە ناوەندییەكە خۆی سەر بە ئەمریكا بێت و وەلائی بۆ ئەوان هەبێت، ئەوا دەكرێت قەناعەتیان پێ بكرێت، بەڵام كێشەكە هەمیشە لە وردەكارییەكان (Details)دا دەمێنێتەوە.

 

بەشی چوارەم: پێگەی كورد و ڕۆڵی سەرۆك بارزانی لە هاوكێشە هەرێمییەكاندا

لەم گێژاوە سیاسییەدا، ڕۆڵی سەركردەكان دەردەكەوێت. سەرۆك بارزانی وەك كارەكتەرێكی چالاك لە ڕووداوەكانی ناوچەكەدا (بەتایبەت سووریا و عێراق) دەركەوتووە. شرۆڤەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە سەرۆك بارزانی لە بازنەی سەركردەیەكی لۆكاڵی و ناوخۆیی دەرچووە و بووەتە «فاكتەرێكی هەرێمی» (Regional Actor) بۆ پەیوەندییە بەردەوامەكانی لەگەڵ سەرۆكی دەوڵەتان، سەردانەكانی بۆ ڤاتیكان و ڕۆما و ناردنی نوێنەر، هەمووی ئاماژەن بۆ فراوانبوونی بازنەی كاریگەرییەكەی لە ئاستی ناوخۆوە بۆ ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتی.

هەرچەندە سەرۆك بارزانی بە فەرمی «پیاوی دەوڵەت» (Statesman) نییە بە مانای بوونی پۆستی فەرمیی سەرۆكایەتیی دەوڵەتێك، بەڵام وەك زەعیم«Leader Le Figaro»و سەركردەیەكی كاریگەر مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت. مێژوو پڕە لەم جۆرە نموونانە (وەك ماندێلا و غاندی) كە بەبێ ئەوەی پۆستی فەرمییان هەبێت، كاریگەرییان لە پیاوانی دەوڵەت زیاتر بووە.

 

بەشی پێنجەم: نامەكەی فەرەنسا و گەڕانەوە بۆ مێژوو

سەردانی وەزیری دەرەوەی فەرەنسا لە هەرێمی كوردستان و هێنانەوەی نامەیەكی مێژوویی ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی، هەڵگری مەغزایەكی سیاسی و مێژوویی گەورەیە. ئەم نامەیە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٦٨، نزیكەی ٦٠ ساڵ پێش ئێستا، كاتێك مستەفا بارزانی لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ ڕۆژنامەی فەرنسیی بەناوبانگ لۆفیگارۆ«Le Figaro» و دواتر لە نامەیەكدا بۆ «شارل دیگۆل»، داوای پشتیوانیی فەرەنسای كردبوو بۆ پاراستنی كورد و چارەسەركردنی كێشەكەی.

هێنانەوەی ئۆرجیناڵی ئەم نامەیە وەك دیاری لەلایەن وەزیری دەرەوەی فەرەنساوە، پەیامێكی سیاسی ڕوونە: «ئێوە داوای پشتیوانیتان كردبوو، ئێمەش ئێستا پشتیوانیتان دەكەین و وەڵامی ئەو داواكارییە مێژووییە دەدەینەوە». بەو پێیەی فەرەنسا دەوڵەتی ئینتیدابی سووریا بووە و بەرپرسیارێتیی مێژوویی هەیە، پەنابردن بۆ سەرۆك بارزانی نیشانەی متمانەی پاریسە بە ڕۆڵی بەڕێزیان لە چارەسەركردنی كێشەی كورد لە سووریا و ناوچەكەدا، ئەمەش جۆرێكە لە ددانپێدانان (Recognition) بەو ڕۆڵە میحوەرییەی كە سەرۆك بارزانی دەیگێڕێت.

بەشی شەشەم: عێراق، قەیرانی دەوڵەتداری و ململانێی تاران-واشنتۆن

دۆخی عێراق نموونەیەكی ئاڵۆزی ململانێكانە. پرۆسەی سیاسی لە عێراقدا پەكی كەوتووە، چونكە بە ڕێگای «دامەزراوەیی» (Institutional) بەڕێوە ناچێت. كەناڵەكانی بەڕێوەبردنی وڵات، كەناڵی فەرمی نین، بەڵكو كەناڵی حزبی، مەزهەبی، عەشایەری و وەلائاتن. لە عێراقدا، دامەزراوەكان كۆتا شتن كە ڕۆڵ دەبینن، كاتە دەستوورییەكان (التوقیتات الدستوریە Constitutional timelines ) پێشێل دەكرێن، بەبێ ئەوەی كەس شەرم بكات، یان هەست بە بەرپرسیارێتی بكات.

عێراقی نوێ بەرهەمی دەستتێوەردانی ئەمریكایە لە ساڵی ٢٠٠٣ و ئەگەر ئەمریكا نەبوایە، ڕژێمی پێشوو بەردەوام دەبوو، بەڵام ئێستا عێراق بووەتە گۆڕەپانی ململانێی دوو فشار: فشاری ئەمریكا و فشاری ئێران. ئەم ململانێیە ڕەنگدانەوەی هەیە لەسەر پرۆسەی پێكهێنانی حكومەت و دیاریكردنی سەرۆك وەزیران.

هەڕەشەكانی سەرۆكی ئەمریكی (دۆناڵد ترەمپ) و تویتەكانی دەربارەی كەسایەتییەكان (وەك نووری مالیكی) كاریگەریی ڕاستەوخۆیان هەیە. «چوارچێوەی هەماهەنگی» لەژێر فشاری توندایە و بڕیارەكەی تەنیا بەدەست خۆی نییە، بەڵكو ئێران كاریگەریی گەورەی لەسەر هەیە. ئەگەر لایەنەكان پێداگری بكەن، لەسەر كاندیدێك كە ئەمریكا ڕەتی دەكاتەوە (وەك چۆن نامەكەی سەرۆكی ئەمریكی «جۆرج بوش» كە بۆ سەرۆكی عێراق – سەدام حوسێن-ی ناردبوو لەلایەن «تاریق عەزیز»ـەوە لەسەر مێزی گفتوگۆ لە جنێڤ بەجێ هێڵدرا و پشتگوێ خرا) ئەوا دۆخەكە بەرەو ئاڵۆزیی زیاتر و كارەسات دەڕوات.

لەلایەكی دیكەوە، كێشەیەكی گەورەی ناوخۆیی هەیە كە كەس باسی ناكات، ئەویش «بێباكی» (Apathy)ی خەڵكە. خەڵكی عێراق تووشی بێباكییەكی نەرێنی بوون و ڕقیان لە دەسەڵاتدارانە، چونكە لە ماوەی ٢٠ ساڵدا هیچ شتێكی ئەوتۆیان بۆ نەكراوە. ئەم پچڕانە لە نێوان دەسەڵات و میللەت مەترسیدارترین كێشەیە.(دەكرێت ئەمە بەدی بكرێت لە ڕێی بەراوردكردنی بەشداربوون لە هەڵبژاردنەكان لە عێراق لە 2005ـەوە تاوەكو ئێستا).

بەشی حەوتەم: دیاردەی ترەمپ و تێكشكاندنی یاسای نێودەوڵەتی

دۆناڵد ترەمپ، وەك كارەكتەرێكی «نائاسایی» (Extraordinary) لە مێژووی سیاسەتی ئەمریكادا دەردەكەوێت. ئەو نە پیاوی دەوڵەتە بە مانای تەقلیدی، نە لە پۆلێنە دەروونییە سیاسییە باوەكاندا جێی دەبێتەوە. ترەمپ پیاوی ئابوورییە و دەیەوێت بە لۆژیكی ئابووری جیهان بەڕێوە ببات. دروشمی «ئەمریكا سەرەتا» (America First) (بڕوانە وتارەكەمان دەربارەی ستراتیژییەتی ئاسایشی نەتەوەی ئەمریكا 2025 لە گۆڤاری گوڵان لە 15/12/2025)و هەڵسوكەوتەكانی لەگەڵ سەركردە جیهانییەكان وەك مامەڵەی «مامۆستا و قوتابی»، نیشانەی گۆڕانكارییەكی گەورەن لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا.

ترەمپ باوەڕی بە یاسای نێودەوڵەتی، ڕێككەوتننامەكان و نەتەوە یەكگرتووەكان نییە. نموونەی زیندوو ددانپێدانانی بوو بە «گوایدۆ» وەك سەرۆكی ڤەنزوێلا و هەوڵدان بۆ دادگاییكردنی سەرۆكێكی وڵات لە نیویۆرك، كە ئەمە لێدانە لە سەروەریی دەوڵەتان و پێشینەیەكی مەترسیدارە.

سیاسەتی ترەمپ بەرەو ئەوە دەچێت كە ئەمریكا بە تەنیا حوكمی جیهان بكات، بەڵام مێژوو (لە سپارتا و ئەسیناوە بۆ ئیمپراتۆریەتەكانی ڕۆم، ئیسلامی، عوسمانی، بروسی- ئەڵمانی و ڕووسی) سەلماندوویەتی كە جیهان هەرگیز لەلایەن یەك جەمسەرەوە بە تەواوی كۆنترۆڵ نەكراوە و هەمیشە فرەجەمسەری و ململانێ هەبووە. هەوڵدان بۆ سەپاندنی تاكڕەوی دەبێتە هۆی داڕمانی ئەو هێزە (وەك هانتینگتۆن هۆشداری داوە).

 

بەشی هەشتەم: چارەنووسی نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەنجومەنی ئاسایش

دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانی وەك نەتەوە یەكگرتووەكان (UN) لەبەردەم قەیرانێكی گەورەدان. وەك چۆن «كۆمەڵەی گەلان»(عصبە الامم League of Nations) شكستی هێنا لە ڕێگریكردن لە جەنگی جیهانیی دووەم و دواجار هەڵوەشایەوە، ئێستا نەتەوە یەكگرتووەكانیش بە هۆی لاوازی، گەندەڵیی زۆر (بەتایبەت لە مووچە و خەرجییەكان) و بێباكیی زلهێزەكان لە بڕیارەكانی، خەریكە ڕۆڵی نامێنێت.

كاتێك ئەمریكا و وڵاتانی دی گوێ بە بڕیارە نێودەوڵەتییەكان نادەن و یاسا پێشێل دەكرێت، ئەم دامەزراوانە مانایان نامێنێت. ئەگەر چاكسازی (Reform)ی ڕیشەیی نەكرێت، ئەوا چارەنووسیان هەمان چارەنووسی كۆمەڵەی گەلان دەبێت.

هەوڵەكانی ترەمپ بۆ دروستكردنی هاوپەیمانی نوێ، وەك «ئەنجومەنی ئاشتی Council of Pease» بۆ غەززە بە سەرۆكایەتیی ئەمریكا، ئاماژەیە بۆ هەوڵدان بۆ پەراوێزخستنی ئەنجومەنی ئاسایش (كە ڤیتۆی 5 دەوڵەتی تێدایە، كە لە پاڵ ئەمریكا، (بەریتانیا و فەڕەنسا و ڕووسیا و چین)یش لەخۆ دەگرێت، دروستكردنی بەدیلێك كە تێیدا بڕیاری ئەمریكا بێ ڕكابەر بێت. ئەمە هەوڵێكە بۆ گۆڕینی سیستەمی جیهانی لە ڕێگەی دروستكردنی دامەزراوەی هاوتەریب.

 

بەشی نۆیەم: دانوستانەكانی ئێران و ئەمریكا

لەسەر ئاستی پەیوەندییەكانی تاران و واشنتۆن، جۆرێك لە دانوستان و گفتوگۆ هەیە، بەڵام دۆخەكە زۆر هەستیارە. ترەمپ كەسێكە كە یارییەكان دەگۆڕێت (Game changer). ترەمپ ئاماژەی بەوە كردووە كە زانیاری پێگەیشتووە، نامەكەی بۆ ئێرانییەكان دڕێندراوە (دڕاندنی نامە لە نەریتی سیاسیدا بە مانای ڕەتكردنەوەی گفتوگۆ و هەڵبژاردنی ڕووبەڕووبوونەوەیە، كە دەرئەنجامەكەی وێرانكەر دەبێت).

ئێرانییەكان بە «زیرەك» ناسراون لە ئیدارەدانی دەوڵەت و سیاسەتدا. چاوەڕوان دەكرێت كە ڕێگە نەدەن كارەسات ڕووبدات و بە شێوازێكی دیپلۆماسی مامەڵە لەگەڵ دۆخەكە بكەن، چونكە دەزانن ترەمپ جیاوازە و ئامادەیە هەنگاوی «نائاسایی» بنێت، كە زیان بە هەمووان بگەیەنێت. شەڕی نێوان تاران و واشنتۆن ڕەهەندی زۆری هەیە و یەكێك لە گۆڕەپانە سەرەكییەكانی عێراقە، كە تێیدا هەوڵ دەدەن هەژموونی خۆیان بسەپێنن.

دەرەنجام: ئاشتی بە زەبری هێز؟

لە كۆتاییدا، دەكرێت بڵێین جیهان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو قۆناغێكی پڕ لە ئاڵۆزی دەڕۆن. ئایا دەكرێت ئاشتی بە زەبری هێز دەستەبەر بكرێت؟ مێژووی مرۆڤایەتی پڕە لە ململانێ لە سەردەمی ئادەمەوە. فەیلەسووفانی وەك «كانت Kant» خەونیان بە حكومەتێكی جیهانی و ئاشتی هەمیشەییەوە دەبینی، بەڵام نەهاتە دی.

ئەمریكا لە سایەی ترەمپدا هەوڵ دەدات بە هێزی ئابووری و سەربازی ئاشتی، یان ملكەچی بسەپێنێت. ئەگەر ئەمە ببێتە هۆی ئاشتییەكی ڕاستەقینە و دوور لە ئیستیغلال، ڕەنگە قبووڵ بكرێت، بەڵام ئەزموونەكان پێشان دەدەن كە ئاشتییەك كە لەسەر بنەمای دادپەروەری و ڕێزگرتن لە یاسا نێودەوڵەتییەكان نەبێت، تەمەنی كورت دەبێت و دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فەوزا.

عێراق و ناوچەكە پێویستیان بە عەقڵانییەت و پیاوانی دەوڵەتی ڕاستەقینە هەیە، بۆ تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە، نەك تەنیا سیاسەتمەدارانی پیشەگەر. داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەستراوەتەوە بە توانای گونجاندن لەگەڵ ئەم گۆڕانكارییە جیهانییانە و پاراستنی بەرژەوەندییەكان لە نێوان بەرداشی زلهێزەكاندا.

 

خاڵە سەرەكییەكانی شرۆڤەكە:

١. نەخشەی نوێ: گۆڕینی نەخشەی جوگرافی ئەستەمە، بەڵام گۆڕینی سیستەمی حوكمڕانی (Regime Change) و دروستكردنی «نیمچە دەوڵەت» ستراتیژییەتە نوێیەكەیە.

٢. ڕۆڵی كورد: كورد و سەرۆك بارزانی لە فاكتەری ناوخۆییەوە بوونەتە فاكتەری هەرێمی و نێودەوڵەتی، بە پشتیوانی وڵاتانی وەك فەرەنسا.

٣. عێراق: دەوڵەتێكی بێ دامەزراوە و بێ سەروەرییە، لەژێر ململانێی ئێران و ئەمریكادایە و خەڵكەكەی بێهیوا بوون.

٤. ترەمپ: دیاردەیەكی دەروونی و سیاسی نوێیە، بڕوای بە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان نییە و دەیەوێت بە لۆژیكی بازاڕ و هێز جیهان بەڕێوە ببات.

٥. یاسای نێودەوڵەتی: لە قەیراندایە و ئەگەر چاكسازی نەكرێت، نەتەوە یەكگرتووەكان بەرەو هەڵوەشانەوە دەچێت و جیهان ڕووبەڕووی یاسای دارستان دەبێتەوە.