نیكۆلاس سوزۆر پڕۆفیسۆری یاسا لە زانكۆی كوینزلاند: هێشتا نازانین چۆن بە باشترین شێوە تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی ڕێك بخەین
نیكۆلاس سوزۆر، پڕۆفیسۆری یاسایە لە زانكۆی كوینزلاند، و توێژەری سەرەكییە لە سەنتەری دیراساتی ڕاگەیاندنی دیجیتاڵی سەر بە هەمان زانكۆ. هەوەها وانەبێژی موڵكداریی هزری و یاسای تەكنەلۆژیایە. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە زیاتر پەیوەست بوون بە ڕێكخستنی بواری دیجیتاڵی لە ڕووی دەستووری و یاساییەوە.
* چۆن دەستوورگەرایی دیجیتاڵی هەوڵی دووبارە پێناسەكردنەوە، یان بەرفراوانكردنی پرەنسیپە دەستوورییە تەقلیدییەكان دەدات لە بوار و پانتایی دیجیتاڵیدا، بەتایبەتی ئەگەر بمانەوێت دووبارە وێنای سنووربەندییەكانی سەر دەسەڵات و پاراستنی مافە بنەڕەتییەكان و سەروەریی یاسا بكەینەوە، لە چوارچێوەیەكدا كە حوكمڕانی زیاتر لە ڕێی ئەلگۆریزم و ژێرخانەكانی داتاكانەوە مومارەسە دەكرێت و پرسەكە تەنیا پەیوەست نییە بە سنووری خاكی دەوڵەتێكی دیاریكراوەوە؟
- لە ڕاستیدا ئامانجی دەستوورگەرایی دیجیتاڵی، بریتییە لە تێكهەڵكێشكردن و ئاوێتەكردنی بەها دەستوورییە بنەڕەتییەكان، وەك مافەكانی مرۆڤ و سەروەریی یاسا و بەرپرسیارێتی دیموكراسی لە ژینگەی دیجیتاڵیدا. واتە ئەوە لەبەرچاو دەگرێت كە ژێرخانە دیجیتاڵییەكان، بەتایبەتی ئەوەی پێی دەوترێت پلاتفۆرم و ئەلگۆریزمەكان، ڕۆڵ و كاریگەرییەكی زیاتریان هەیە لە ژیانی گشتی و لە ئازادییە تاكەكەسییەكاندا. واتە لێرەدا ئامانجەكە ئەوەیە كە ئەم پانتاییە دیجیتاڵییانە بە چەشنێك حوكمڕانی بكرێن، كە ڕێزگرتن لەخۆ بگرن بۆ تایبەتمەندیی كەسەكان و بۆ ئازادی ڕادەربڕین و بۆ گرتنەبەری ڕێكارە ڕاست و دروستەكان، تەنانەت ئەگەر لایەنە پەیوەندیدارەكان كۆمپانیای تایبەت بن و دەوڵەتیش نەبن. كەواتە دەكرێت بڵێین: دەستوورگەرایی دیجیتاڵی لە بنەڕەتدا بریتییە لەوەی كە ڕۆحی یاسای دەستووری تێكهەڵكێش بكرێت لە بونیادی جیهانی دیجیتاڵیدا. ئەویش لەوەوە دەست پێدەكات كە سیستم و پێگە دیجیتاڵییەكان لەبەرچاو بگیرێن و چیتر وەك ئامرازێكی بێلایەن مامەڵەیان لەگەڵدا نەكرێت، بەڵكو دەبێت وەك كاراكتەرێكی بەهێز لێیان بڕوانرێت، كە دەبنە هۆی كاریگەربوون لەسەر گفتوگۆ گشتییەكان و، بەشداریی سیاسی و تەنانەت لەسەر مومارەسەكردنی ئازادی لەلایەن تاكەكەسەكان و لە ژیانی ڕۆژانەیاندا. لەم ڕووەوە، بواری دیجیتاڵی بە شێوەیەك لە شێوەكان بووەتە پانتاییەكی نوێی گشتی، بەڵام پانتاییەك كە پتر ڕێسا تایبەتییەكان تێیدا باڵادەستە. كەواتە ئامانجی دەستوورگەرایی دیجیتاڵی زامنكردنی پرەنسیپە دەستوورییە بنەڕەتییەكانە، وەك كەرامەتی مرۆیی، تایبەتمەندی، ئازادیی ڕادەربڕین، یەكسانی و بەرپرسیارێتیی دیموكراسی، كە ئەم بەها و پرەنسیپانەش لە ناو ناچن، تەنیا لەبەر ئەوەی لەلایەن كاراكتەرە دیجیتاڵییەكانەوە ڕێك دەخرێن، نەك حكومەتەكان. لەبری ئەوە، مشتومڕی ئەوە دەكات، كە پێویستە دەسەڵاتی دیجیتاڵی سنووردار بكرێت و بكرێتە پرۆسەیەكی شەفاف و دەبێت بخرێتە ژێر باری ستانداردە دادپەروەر و گونجاوەكان، ئەویش بۆ ئەوەی مافەكانی تاكەكەس پارێزراو بن و ژیانی دیموكراتی بە تەواوەتی نەكەوێتە ژێرباری سیستمە تەكنەلۆژی و نابەرپرسیارەكانەوە. ئەگەر بمانەوێت وەڵامەكە پوخت بكەینەوە، ئەوا دەستوورگەرایی دیجیتاڵی پەیوەستە بە پرسی ئەوەی ئایا بە چ شێوەیەك نەریتە دەستوورییە نەتەوەییەكان- بەتایبەتی دیدگا و تێڕوانینیان بۆ مافە بنەڕەتییەكان، جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان و سەروەری یاسا- كەوتوونەتە ژێر كاریگەریی بونیادەكانی پەیوەست بە بەڵگەنامەكانی مافە دیجیتاڵییەكان و سیستمەكانی پاراستنی داتا و زانیارییەكان، و لە كوێدا جیاوازن لە مۆدێلە دەستوورییە كلاسیكییەكان لە پەیوەندی بە سەرچاوەكانی دەسەڵات و بە شێوازەكانی پیادەكردن و مومارەسەكردنیان و ڕۆڵی ڕوو لە زیادی كاراكتەرەكانی كەرتی تایبەت. زۆرێك لە جاڕنامەكانی پەیوەست بە مافە دیجیتاڵییەكان لە هەمان سەرچاوەكانی بەڵگەنامە و جاڕنامە و دەستوورە تەقلیدییەكانەوە هەڵهێنجراون و سەرچاوەیان گرتووە. مەبەستم ئەوەیە بڵێم: بە دڵنیاییەوە دەستوور و یاسا نەتەوەییەكان ڕۆڵێكی گەورەیان هەیە لە پەیوەندی بە ڕێكخستنی ئەنتەرنێتەوە. بە تێڕوانینی من، دەستوورگەرایی دیجیتاڵی ئەوە تەواو دەكات، كە یاسا دەستپی پێكردووە. بۆ نموونە پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەكان كاریگەرییەكی زۆریان هەیە لە ڕێكخستنی ئازادیی ڕادەربڕیندا كە لەبەر چەندین هۆكار لەلایەن یاساوە ڕێك نەخراون و نە دەشتوانرێت لە ڕێی یاساوە ڕێك بخرێن. لێرەدایە كە دەستوورگەرایی دیجیتاڵی گرنگییەكی زۆر بەدەست دەهێنێت، واتە لێرەدا چاوەڕوانی ئەوە دەكرێت كە پلاتفۆرمەكان كار بۆ برەودان بە مافە بنەڕەتییەكان بكەن، لە كاتێكدا كە لە ڕووی یاساییەوە ناچار نین ئەم كارەش بكەن.
* چۆن مۆدێلە جیاواز و ناكۆك بە یەكەكانی حوكمڕانیی دیجیتاڵی ( بۆ نموونە، لیبڕاڵی، خوسەپێنی) بوونەتە ئالنگاری بۆ جاڕنامەیەكی پەیوەست بە مافەكانەوە لە نێو تۆڕی ئەنتەرنێتدا؟
- من لێرەدا دەبێت داوای لێبوردن بكەم كە ناتوانم وەڵامێكی سادەم هەبێت بۆ ئەم پرسیارە.
* ئایا دەكرێت چ شتێك فێر بین لە دەستپێشخەرییەكانی پێشوو و ئێستای پەیوەست بە دەستوورگەرایی دیجیتاڵیزمەوە؟ ئایا دەكرێت چ هەنگاوێك بگرینەبەر بۆ جێبەجێكردن و بەدیهێنانیان، یان با بڵێین بە چ شێوەیەك دەستوورگەرایی دجیتاڵی دەیەوێت، بۆشایی ڕێكخستن لە پانتایی دیجیتاڵیدا پڕ بكاتەوە، بەتایبەتی پلاتفۆرمەكانی سۆشیال میدیا؟
- حوكمڕانیی باش، پێویستی بەوەیە سەرجەم لایەنە پەیوەندیدارەكان بە نیازپاكییەوە بەشداری ببن. كاری خۆبەخشانە تەنیا بەس نین و خۆیان لە خۆیاندا قابیلی جێبەجێكردن نین. مەبەستم ئەوەیە ڕێسا یاساییەكان بە بوونی ژێرخانێكی پیشەسازی، یان بێ بوونی كۆمەڵگەیەكی بەهێز، دەرئەنجامی خوازراویان لێناكەوێتەوە، یان بەرچاڕوونیی پێویست لەخۆ ناگرن لەبارەی ئەو زیانەی دەیانەوێت ڕێكی بخەن. كەواتە بۆ هەنگاونان بۆ پێشەوە و بۆ بەرەوپێشچوون، پێویستمان بە بوونی كۆمەڵگەیەكی بەهێز و توانادارە، بەتایبەتی كە نوێنەرایەتیی زۆرینەی جیهانی بكات. زۆر جار حكومەت و كەرتە پیشەسازییەكان هەوڵی لاوازكردنی كاراكتەرەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی دەدەن، دەرئەنجامەكەش بریتییە لە نەبوونی شەرعییەت لە هەر ڕێكخستنێكدا كە بێتە ئاراوە. لەبەر ئەوە دەكرێت بوترێت كە ناكرێت حوكمڕانیی باش تەنیا لە چەند ڕێسایەكی فەرمی، یان بەیاننامەی پەیوەست بە هاوكاریی سیاسی كورت بكرێتەوە، بەڵكو بەندە بە بەشدارییەكی ڕاستەقینەی سەرجەم لایەنە پەیوەندیدارەكانەوە، ئەویش بە ڕۆحێكی بەرپرسیاریانە و بە نیازپاكییەوە. بۆ نموونە لە كاتێكدا پابەندبوونی ئارەزوومەندانە گرنگییەكی ڕەمزی هەیە، بەڵام لە هەمان كاتدا پابەندبوونێكی پتەو نین، چونكە میكانیزمی جێبەجێكردنیان نییە و دەكرێت لە هەر ساتەوەختێكدا دەستبەرداری بن. لە واقیعدا، چوارچێوە یاساییەكان بە دەگمەن دەبنە هۆی بەدیهێنانی ئامانجە خوازراوەكان، تەنیا ئەو كاتە نەبێت كە دامەزراوەی بەهێز پشتیوانییان لێبكەن، هاوشان بە توانایەكی گەورە و كاریگەریی كارگێڕی، هەروەها دەبێت بە ڕوونی ئەو ناڕەوایەتییانە دیاری و دەستنیشان بكەن كە دەیانەوێت ڕێگری لە ڕوودانیان بكەن. هەر كاتێك یاساكان تەمومژاوی بن و بە لاوازی جێبەجێ بكرێن و دابڕاو بن لە واقیعە كۆمەڵایەتییەكان، ئەوا مەترسی ئەوە هەیە، تەنیا ببنە ڕواڵەتێك و هیچ ئاڵوگۆڕێك دروست نەكەن. واتە بۆ بەدەستهێنانی بەرەوپێشچوونێكی مانادار، ئەوا تەنیا بوونی ڕێسای باش بەس نییە، بەڵكو دەبێت كۆمەڵگەیەكی مەدەنیی تواناداریش هەبێت، بەتایبەتی كۆمەڵگەیەك كە ڕەنگدانەوەی دەنگ و بەرژەوەندییەكانی زۆرینەی خەڵك بن، نەك نوخبەیەكی بچووك. ئەویش لەبەر ئەوەی حكومەت و كاراكتەرە ئابوورییە بەهێزەكان بە زۆری هەوڵی لاوازكردن و پەراوێزخستنی كۆمەڵگەی مەدەنی دەدەن، لەبەر ئەوەی بوونی ڕایەكی گشتیی ڕێكخراو بۆی هەیە تەحەددی دروست بكەن و داوای بەرپرسیارێتی بكەن. كەواتە دەرئەنجامەكە پێشبینی كراوە: ئەو دامەزراوە و بونیادە حكوومییانەی لەم بارودۆخانەوە سەرچاوە دەگرن، كێشەی شەرعیەتییان دەبێت، چونكە كەمتر گوزارشت دەبن لە ئیرادەی گشتی و پتر وەك ئامرازێك بۆ كۆنتڕۆڵكردن دەردەكەون.
* پرسیارێكی دیكە ئەوەیە كە مەترسییەكانی سەر دیموكراسی چین، ئەگەر كاروبارەكان بەم شێوەیەی ئێستا بەردەوام بن، یان با بڵێین: بۆچی بە دیموكراتیكردنی سۆشیال میدیا لەم ڕۆژگارەدا گرنگ دەردەكەوێت؟ ئایا مەترسییەكانی بە دەستووریكردنی سۆشیال میدیا چین و ئایا ئەگەری ئەوە نییە سەربكێشێت بۆ ڕێكخستنێكی زیاد لە پێویستی پانتایی ئازادی و چۆن دەكرێت ڕێگری لەمە بكرێت؟
- من پێموایە ئێمە هێشتا لە سەروبەندی فێربوونی ئەوەداین كە چۆن ئەو یاسایانە دەربچوێنین كە كاریگەر و كاران لە پەیوەندی بە پابەندكردنی پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەكان و پاراستنی مافە بنەڕەتییەكانەوە. چونكە بە ڕاستی داڕشتنی سیاسەتەكانی پەیوەست بە بوار و پانتایی دیجیتاڵییەوە كارێكی تەواو سەختەو لە ڕاستیدا چەندین یاسا هەن، لە چەندین وڵاتدا كە سنووری پاراستنی ئازادییەكان تێدەپەڕێنن، یان ناتوانن وەك پێویست هاووڵاتییان لە كاریگەرییە خراپەكان بپارێزن. لە ئێستادا، پێموایە پێویستمان بە نوێگەریی زیاتر هەیە لە پەیوەندی بە ڕێكخستنی تەكنەلۆژیا دیجیتاڵییەكانەوە، لەبەر ئەوەی تا ئێستا ئێمە نازانین چ شتێك باشترین كاریگەری و دەرئەنجامی لێدەكەوێتەوە. لەم ڕووەوە دەبێت لە ئەزموونی وڵاتان و ناوچەكانی دیكەوە فێر بین، بەڵام دەبێت لە هەمان كاتدا مرونەتمان هەبێت و ئامادەی ئەوەی بین كە بە گوێرەی هەلومەرجەكەی خۆمان هەمواریان بكەینەوە. هەمان شت دروستە بۆ ئەو ستانداردانەی كە پابەندكار نین. مەبەستم ئەوەیە كە داڕشتنی ڕێسا باشەكان پێویستی بە كاتە و ئەوەی لەم ساتەوەختەدا ڕوونە ئەوەیە كە چارەسەرێكی گشتگیر و جیهانی لەبەردەستدا نییە كە لەسەرجەم كۆمەڵگەكان، یان لە تێكڕای هەلومەرجەكاندا وەك یەك بگیرێتەبەر و پیادە بكرێت.
