پڕۆفیسۆر لیام ئەندەرسن، مامۆستای زانستە سیاسییەكانە لە زانكۆی «ڕایت ستەیت» لە ئەمریكا، یەكێكە لە پسپۆڕە هەرە دیار و خاوەن ئەزموونەكانی جیهان لە بواری داڕشتنی دەستوور و سیستمی فیدڕاڵی. چەندین كتێب و توێژینەوەی لەسەر عێراق و هەرێمی كوردستان نووسیوە، وەك «داهاتووی عێراق: دیكتاتۆرییەت، دیموكراسی، یان دابەشبوون»، هەروەها كتێبی «قەیرانەكانی كەركووك: سیاسەتی نەتەوەیی ململانێ و سازان»، كە بوونەتە سەرچاوەیەكی گرنگ بۆ لێكۆڵەران و بڕیاربەدەستانی نێودەوڵەتی لە تێگەیشتن لە كێشە ناوخۆییەكانی عێراق و دۆسیە هەستیارەكانی وەك ماددەی ١٤٠ و كێشەی ناوچە جێناكۆكەكان. بۆ قسەكردن لەسەر واقیعی ئێستای عێراق كە دوای ٢٠ ساڵ لە پەسەندكردنی دەستوورەكەی، هێشتا سیمای فیدڕاڵی وەك پێویست تێدا دەرنەكەوتووە، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ ئەنجام دا.

 

* سەبارەت بە دیزاینی دەستووری، لە كتێبەكەتدا «چارەسەرە فیدڕاڵییەكان بۆ كێشە نەتەوەییەكان»، باس لە مۆدێلە جیاوازەكانی فیدڕاڵیزم دەكەیت، ئێستا و دوای تێپەڕبوونی دوو دەیە بەسەر داڕشتنی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ی عێراقدا، پێتوایە كێشەی سەرەكیی عێراق لە تەمومژاویی دەقە دەستوورییەكاندا بوو، یان لە نەبوونی كەلتوورێكی سیاسیی فیدڕاڵی لە لایەن دەستەبژێری سیاسییەوە؟

- لە ڕووی دەستوورییەوە، ئەو ماددانەی پەیوەندییان بە فیدڕاڵیزمەوە هەیە، لە زۆربەی لایەنەكانەوە بێ تەمومژ و ڕوونن، ماددەی ١١٠ دەسەڵاتە تایبەتەكانی حكومەتی فیدڕاڵ دیاری دەكات، ماددەی ١١٤ باس لەو دەسەڵاتانە دەكات كە لە نێوان حكومەتی فیدڕاڵ و هەرێمەكان، یان پارێزگاكاندا هاوبەشن، ماددەی ١١٥یش زۆر بە ڕوونی دەڵێت: «هەموو ئەو دەسەڵاتانەی لە چوارچێوەی دەسەڵاتە تایبەتەكانی حكومەتی فیدڕاڵدا ئاماژەیان پێ نەكراوە، بۆ دەسەڵاتی هەرێمەكان و ئەو پارێزگایانەن كە لە چوارچێوەی هەرێمێكدا ڕێك نەخراون». سەبارەت بەو دەسەڵاتانەی دیكەش كە لە نێوان حكومەتی فیدڕاڵ و حكومەتی هەرێمدا هاوبەشن، لە كاتی دروستبوونی ناكۆكیدا ئەولەوییەت بۆ یاسای هەرێمەكان و ئەو پارێزگایانە دەبێت كە لە چوارچێوەی هەرێمێكدا ڕێك نەخراون. ڕەنگە هەندێك ناڕوونی هەبێت سەبارەت بەوەی كێ بەرپرسە لە بەڕێوەبردنی نەوت و گاز، بەڵام جگە لەوە، دەستوور لە ڕاستیدا لەسەر پرسی فیدڕاڵیزم زۆر ڕوونە، كێشەكان لەوەوە سەرچاوە دەگرن كە بڕگەكانی دەستوور سەبارەت بە فیدڕاڵیزم، لە لایەن حكومەتی عێراق و دادگای باڵاوە بە كردەیی پشتگوێ خراون، بە تایبەتی، دادگا هەندێك بڕیاری داوە كە بە تەواوی ناڕێكن، ئەمەش جێی كێشەیە، چونكە لە بنەڕەتدا ئەم دادگایە نەدەبوو هەر هەبێت.

سەبارەت بە «كەلتووری سیاسیی فیدڕاڵی»، پێموایە كێشەیەك هەیە، بەڵام ئەمە هەم لە لای دەستەبژێر و هەم خەڵكی ئاسایی عێراقدا هەیە (بێگومان جگە لە دەستەبژێر و خەڵكی كورد). بەشێكی ئەمە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە وا دیارە تێگەیشتنێكی دروست نییە بۆ ئەوەی فیدڕاڵیزم لە ڕاستیدا چییە و چۆن جیاوازە لە بۆ نموونە پارچەپارچەبوون. هەروەها جۆرە هەستێك هەیە كە فیدڕاڵیزم هاومانای حكومەتی «لاواز»ـە، كە ئەمە بێگومان ڕاست نییە. دەوڵەتانی وەك كەنەدا، ئەمریكا و ئەڵمانیا هەموویان فیدڕاڵین، هەمووشیان دەوڵەتی بەهێزن. بە شێوەیەكی گشتی، ڕاپرسییەكان ئاماژە بەوە دەكەن، كە گەلی عێراق پشتیوانیی «لامەركەزییەت» دەكەن نەك فیدڕاڵیزم، بۆیە پێموایە كێشەكە لە بەكارهێنانی زاراوەكاندایە.

* سەبارەت بە فیدڕاڵیزمی نەتەوەیی لە بەرانبەر فیدڕاڵیزمی جوگرافیدا، ئایا عێراق بووە قوربانیی جۆرە فیدڕاڵیزمێك كە تەنیا لەسەر كاغەز بوو؟ بۆچی مۆدێلی فیدڕاڵی لە وڵاتانی وەك كەنەدا، یان سویسرا سەركەوتوو بوو، بەڵام لە عێراقدا لە كەمكردنەوەی گرژییەكانی نێوان پێكهاتەكاندا شكستی هێنا؟

- بەڵێ، تا ڕادەیەكی زۆر ئەو بۆچوونە ڕاستە كە فیدڕاڵیزم مەرەكەبی سەر كاغەزە؛ عێراق لە ڕاستیدا هەرگیز سیستمێكی فیدڕاڵیی بە خۆیەوە نەبینیوە. لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە، تەنیا یەك هەرێمی خاوەن ئۆتۆنۆمی و ١٥ پارێزگای تەواو بێدەسەڵاتی هەبووە، پارێزگاكان هەوڵیان داوە بەپێی ماددەی ١١٩ لە پارێزگاوە ببنە هەرێم، بەڵام حكومەتی فیدڕاڵ هەمیشە ڕێگری لێكردوون. ئەو دامەزراوەیەی كە دەبوو بۆ چەسپاندنی ماددەی ١١٩ بێتە سەر خەت، دادگای باڵایە، بەڵام بە بڕوای من ئەم دادگایە بە تەواوی ناڕەوایە، ئەو دادگایەی لە دەستووردا وێنا كراوە، هەرگیز دروست نەكراوە، بۆیە ئەم دادگایەی ئێستا نەدەبوو هەبێت، ئەم دادگایە لەبەر ئەوە بەردەوامە چونكە بڕیارەكانی لە بەرژەوەندیی دەسەڵاتدارەكاندایە. لە ئەزموونەكانی دیكەی وەك كەنەدا و سویسرا، فیدڕاڵیزم سەركەوتووە، چونكە دادگا وەك ناوبژیوانێكی بێلایەنی دەستوور كار دەكات و دەتوانێت پارێزگاری لە دەسەڵاتی هەرێمەكان بكات لە بەرانبەر هەوڵەكانی حكومەتی فیدڕاڵ بۆ قۆرخكردنی دەسەڵات.

* لە ساڵی ٢٠٠٩دا كتێبی «كەركووك لە قەیران»ت بڵاوكردەوە، ئێستا و دوای شانزە ساڵ و بە لەبەرچاوگرتنی گۆڕانی هاوسەنگیی هێز لە دوای ساڵی ٢٠١٧وە، ئایا هێشتا ماددەی ١٤٠ وەك چارەسەرێكی گونجاو بۆ كێشەی كەركووك دەبینیت، یان پێویستە بەدوای مۆدێلێكی نوێدا بگەڕێین؟

- من لەوە دوودڵم كە ماددەی ١٤٠ چارەسەرێكی ڕیشەیی و كردەیی بووبێت بۆ چارەسەركردنی كێشەكەی كەركووك. ئەمریكا بە تیۆری پشتگیریی جێبەجێكردنی ماددەی ١٤٠ی كردووە، بەڵام لە ڕاستیدا هەرگیز بە كردەیی پشتگیریی نەكردووە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەش كە تەنیا كورد بە ڕاستی پشتگیریی لێدەكرد، بۆیە بە بڕوای من هەر لە سەرەتاوە مەحكووم بوو بە شكست. باشترین داهاتوو بۆ كەركووك ئەوەیە كە ماددەی ١١٩ بەكار بهێنرێت بۆ گۆڕینی لە پارێزگاوە بۆ هەرێم، تاوەكو كەركووك ببێتە خاوەن جۆرێك لە ئۆتۆنۆمی لە بەرانبەر حكومەتی فیدڕاڵدا، پێموایە ئەمە ئەنجامێك دەبێت كە پشتیوانیی هەموو پێكهاتەكانی كەركووكی لەسەر بێت و هاوپەیمانێكی نوێش بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان لە مامەڵەكردنیدا لەگەڵ بەغدا دروست دەكات.

* لەم ساڵانەی دواییدا، دادگای باڵای فیدڕاڵیی عێراق چەندین بڕیاری دژی هەرێمی كوردستان دەركردووە (بەتایبەتی لەسەر پرسی نەوت و هەڵبژاردنەكان). وەك پسپۆڕێك لە بواری دیزاینی دەستووریدا، ئایا ئەمە وەك گوزارشتێك لە سەروەریی یاسا دەبینیت، یان وەك هەوڵێكی سیاسی بۆ گۆڕینی سیستمی عێراق لە فیدڕاڵیزمەوە بەرەو مەركەزییەت؟

- من ئەمە وەك كردەوە و بڕیاری دادگایەك دەبینم كە نادەستوورییە و نەدەبوو بوونی هەبێت. ئەم دادگایە تەنیا لەبەر ئەوە بوون و بەردەوامی هەیە، چونكە بڕیارەكانی لە بەرژەوەندیی لایەنی بەهێزی دەسەڵاتی ئێستایە لە عێراقدا و دەیەوێت بەسەر لاوازەكاندا بیسەپێنێت. بۆ نموونە وەك سەپاندنی هەژموونی بەغدا لەسەر هەولێر و سەپاندنی دەسەڵاتی حكومەتی ناوەند بەسەر پارێزگا و هەرێمەكاندا.

* لە ساڵی ٢٠٠٥ سێ داهاتووی گریمانەییت بۆ عێراق دەستنیشان كرد (دیموكراسی، دیكتاتۆری، یان دابەشبوون) ئەمڕۆ، پێتوایە عێراق لە كام لەو سێ بژاردەیە نزیكترە؟ ئایا مۆدێلێكی چوارەم سەری هەڵداوە؟

- لە ئێستادا عێراق لە پێگەیەكدا دەبینم كە لە نێوان دیموكراسی و دیكتاتۆریدایە، هەندێك لە ڕێكارە دیموكراسییەكان لە ئارادان وەك هەڵبژاردن و.. هتد، بەڵام دابەشبوونی دەسەڵات بەندە بە دەستەبژێرە سیاسییەكانەوە، بەڵام ئەوەی عێراق لە خزین بەرەو دیكتاتۆرییەكی زیاتر دەپارێزێت، ئەوەیە كە دەستەبژێرەكان لە ڕووی سیاسییەوە پارچەپارچەن، بە جۆرێك كە هیچ پارتێكی سیاسی، یان سەركردەیەك ناتوانێت هەژموونی خۆی بەسەر ئەوانیتردا بچەسپێنێت.

* ئایا پێگەی دەستووری و سیاسیی هەرێمی كوردستان لە عێراقدا گۆڕانكاریی بەسەردا دێت، یان ئەمە تەنیا قۆناغێكی كاتییە؟ مەترسییەكانی سەنتڕاڵیزمی نوێ لە بەغدا بۆ سەر داهاتووی كورد چین؟

- بە بڕوای من، لە دوای ساڵی ٢٠٠٥ـەوە پێگەی هەرێمی كوردستان لە عێراقدا جۆرێك لە پاشەكشێی بەخۆیەوە بینیوە. سەرەنجام، لە ئێستادا هەرێمی كوردستان بەهۆی ڕاگرتنی نەوتەكەی داهاتەكانی خۆی كۆنتڕۆڵ ناكات، بەڵكو بۆ دابینكردنی شایستە داراییەكانی، دەبێت بگەڕێتەوە بۆ بەغدا، چونكە هەموو دەسەڵاتەكە لە دەستی حكومەتی فیدڕاڵدایە. سیستمی فیدڕاڵی تەنیا ئەو كاتە دەتوانێت هەبێت كە هەرێمەكان خاوەنی ئاستێك لە سەربەخۆیی دارایی بن، بەڵام حكومەتی بەغدا كار بۆ ئەوە دەكات، هەرێمی كوردستان خاوەنی سەربەخۆیی دارایی خۆی نەبێت. مەترسییەكانی سەنتڕاڵیزم ئێستا بە ڕوونی دەركەوتوون، ئەمەش بەردەوام دەبێت هەتا ئەو كاتەی عێراق بۆ داهاتەكەی تەنیا پشت بە نەوت دەبەستێت و بەغداش بڕیار لەسەر چۆنیەتیی دابەشكردنی داهاتی نەوت دەدات، ئەوا هەموو دەسەڵاتەكە هەر لای بەغدا دەمێنێتەوە.

* بۆچی پاش تێپەڕبوونی ٢٠ ساڵ لە پەسەندكردنی دەستوور، هێشتا عێراق نەیتوانیوە دەوڵەتێكی دامەزراوەیی بەهێز بونیاد بنێت، لەكاتێكدا سیستمی پشكپشكێنە بووەتە كرۆكی ناسنامەی دەوڵەت؟

- پشكپشكێنە، یان ئەوەی پێی دەڵێن «موحاسەسە» شێوازێكە لە هاوبەشیكردن لە دەسەڵاتدا، كە ڕێگە بە هەموو گرووپەكان (شیعە، سوننە و كورد) دەدات لە حكومەتدا بەشدار بن و لە دەستكەوتەكان سوودمەند بن. ڕاستە ئەمە سیستمێكی حوكمڕانیی جوان نییە، بەڵام تا ئەندازەیەك جێگیرە. جێگرەوەی ئەمە، جۆرێك دەبێت لە سیستمی زۆرینە و كەمینە كە ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی لایەنە شیعییەكان دەست بەسەر تەواوی دەسەڵاتدا بگرن و لایەنی عەرەبی سوننە و هەرێمی كوردستان پەراوێز بخەن، ڕەنگە ئەمە لە ڕووی بڕیاردانی سیاسییەوە كاراتر بێت، بەڵام بە بڕوای من گۆڕانكارییەكی مەترسیدار دەبێت. بە واتایەكی دیكە، موحاسەسە سیستمێكی ناشیرینە، بەڵام یارمەتیدەرە بۆ دابەشكردنی دەسەڵات و ڕێگری لە دروستبوونی ناوەندییەتێكی زیاتر دەكات.

* عێراق بووەتە گۆڕەپانێك بۆ یەكلاكردنەوەی ململانێی نێوان تاران و واشنتۆن، ئایا ئەم ململانێیە چۆن كاریگەریی كردووەتە سەر سەقامگیریی دەستووری و متمانەی نێوان پێكهاتەكانی عێراق؟

- دیارە گرووپە میلیشیاكانی شیعە «بەناو مقاوەمە» بەستراونەتەوە بە ئێرانەوە، هەر بۆیە هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەك لە نێوان ئەمریكا و ئێراندا مەترسیی تێوەگلانی عێراقی لێ دەكرێت، بەڵام هەردوو لایەنی ئەمریكا و ئێران بەرژەوەندیی هاوبەشیان لە ڕێگریكردن لە ناسەقامگیریی ناوخۆی عێراقدا هەبووە، تا ئەو كاتەش دۆخەكە بەم شێوەیە بمێنێتەوە، من ململانێی تاران و واشنتۆن وەك هەڕەشەیەكی جددی بۆ سەر سەقامگیریی دەستووری لە عێراقدا نابینم.

* لەبەر ڕۆشنایی گۆڕانكارییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پێگەی عێراق لە نەخشەی نوێی ناوچەكەدا چی دەبێت؟ ئایا عێراق دەتوانێت خۆی لە جەنگێكی ناوچەیی فراوانتر بەدوور بگرێت؟

- سەرۆك وەزیرانی ئێستای عێراق (سوودانی) و پێش ئەویش (كازمی)، هەردووكیان ڕۆڵێكی باشیان گێڕاوە لە بەدوورگرتنی عێراق لە جەنگە فراوانەكان. مەترسییە ئاشكراكە ئەوەیە كە پێكهاتە جیاوازەكانی حەشد (بەرەی مقاوەمە) تێوەبگلێن لە هەر ململانێیەكەوە كە ئێرانی تێدایە دژی ئەمریكا، یان ئیسرائیل، بەڵام بە بڕوای من، ئێستا ئەگەری ڕوودانی ئەمە زۆر كەمترە بەراورد بە هەر كاتێكی دیكە. ڕاستە حەشد وەك هێزێكی بەوەكالەت بۆ ئێران سەیر دەكرێت، بەڵام خوێندنەوەی من ئەوەیە كە پێكهاتە جیاوازەكانی حەشد خاوەنی بەرژەوەندیی تایبەت بە خۆیانن كە جیاوازە لە تاران و ئامادە نین لە جەنگەكانی ئێراندا شەڕ بكەن. بۆ نموونە، لە ماوەی جەنگە ١٢ ڕۆژییەكەی نێوان ئێران و ئیسرائیل/ئەمریكادا، حەشد خۆی لە ململانێكە بەدوور گرت، بۆیە پێموایە ئەو مەترسییانەی باس لە ڕاكێشانی عێراق دەكەن بۆ ناو جەنگێكی ناوچەیی، زیادەڕۆییان تێدا كراوە.

* ئایا هێشتا فیدڕاڵیزم تاكە چارەسەرە بۆ عێراق، یان دەبێت بیر لە مۆدێلی جێگرەوەی وەك كۆنفیدڕاڵیزم، یان دابەشكردنی نەرم بكرێتەوە؟

- هەردوو بژارەی «كۆنفیدڕاڵی، یان دابەشبوونی نەرم» لە ئێستادا قسەی لەسەر ناكرێت، سەبارەت بە سیستمی كۆنفیدڕاڵی كە ئێستا عێراق ئامادە نییە سیستمی فیدڕاڵی جێبەجێ بكات، ئەوا كۆنفیدڕاڵی هەر جێبەجێ ناكرێت، چونكە لەوێدا زۆربەی دەسەڵات لە دەستی هەرێمەكاندایە، نەك حكومەتی فیدڕاڵ. لەوانەیە كورد ئەم جۆرە ڕێكخستنە پەسەند بكەن، بەڵام من هیچ پاڵپشتییەكی جددی بۆ ئەمە لە شوێنەكانی دیكەی عێراقدا نابینم. هەروەها، من دڵنیا نیم كە دەستەواژەی «دابەشبوونی نەرم» هیچ مانایەكی دیار و ڕوونی هەبێت، بەڵام بە تەواوی دڵنیام كە هەر سیستمێك وشەی «دابەشبوون»ی تێدا بێت، هیچ پاڵپشتییەكی لە دەرەوەی هەرێمی كوردستان نابێت. كۆنفیدراسیۆن لە ڕووی تیۆرییەوە لەوانەیە بۆ عێراق مانادار بێت، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە نەتوانراوە، چونكە هیچ بنەمایەكی پاڵپشتی بۆی نییە.

* پێویستە كورد چی بكات بۆ پاراستنی دەستكەوتە مێژووییەكانی لە ناوجەرگەی ئەم هاوكێشە ئاڵۆزانەدا، و چۆن ڕێگری بكات لەوەی نەبێتە قوربانیی سەودا و ڕێككەوتنە ئیقلیمییەكان؟

- كورد پێویستی بە هاوپەیمان هەیە، ئەمەش تەنیا لە ڕێگەی ئەو پارێزگایانەوە دێتەدی كە دەیانەوێت هەرێم دابمەزرێنن، لە ئێستادا بەسرە دووبارە هەوڵ دەداتەوە، ئەمەش دەبێتە پێشهاتێكی زۆر ئەرێنی بۆ هەرێمی كوردستان. هەروەها پێویستە بە جددی بیر لە دەستپێكردنی ڕێكارەكانی ماددەی ١١٩ لە كەركووك بكرێتەوە. لە دۆخی ئێستادا، هەر ناكۆكییەك لەسەر فیدڕاڵیزم لە چوارچێوەی ئەم سیستمەدا، ململانێیەكی (سفر بەرانبەر سفر) لە نێوان هەولێر و بەغدا دروست دەكات، كە هەمیشە هەولێر تێیدا دۆڕاو دەبێت. ئەگەر حكومەتی هەرێم، هەرێمەكانی دیكەی وەك بەسرە، كەركووك، ئەنبار و هی دیكەیشی وەك هاوپەیمان لەگەڵی بێت، ئەوا لە ململانێكانیدا بە تەنیا نامێنێتەوە. سەرهەڵدانی هەرێمەكانی دیكە داینامیكی سیستمەكە بەرەو ئاراستەیەك دەگۆڕێت كە لە بەرژەوەندیی كورددایە و یارمەتییان دەدات ئەو دەستكەوتانەی كە تا ئێستا بۆیان ماوەتەوە، بیپارێزن.