كاتێك باس لە ناسیۆنالیزم دەكرێت، زۆربەی خەڵك وێنای شەڕە خوێناوییەكان، نمایشە سەربازییە گەورەكان و ئاڵا شەكاوەكانی كاتی تەنگانە دەكەن، بەڵام پڕۆفیسۆر «مایكڵ بێڵیگ» فێری كردین، كە ناسیۆنالیزم وەك «هەوا» وایە، هەمیشە هەیە، بەبێ ئەوەی هەستی پێ بكەین. ئەو بە داڕشتنی چەمكی ناوازەی «ناسیۆنالیزمی شەڕانگێز» (Banal Nationalism)، شۆڕشێكی لە تێگەیشتنی ئێمە بۆ ئایدیۆلۆژیا و ناسنامە بەرپا كرد. بە بڕوای بێڵیگ، ناسیۆنالیزم تەنیا لە كاتی قەیراندا لەدایك نابێت، بەڵكوو لە ڕێگەی وردەكارییە بێدەنگەكانی ژیانی ڕۆژانە، زمان و پەروەردەوە، بەردەوام لە ناو ناخی ئێمەدا بەرهەم دەهێنرێتەوە.

بێڵیگ، خاوەنی زیاتر لە سێ دەیەی پڕ لە لێكۆڵینەوە و نووسینە لە زانكۆی “لۆبەڕۆ” و پێشتر سەرۆكی بەشی زانستە كۆمەڵایەتییەكان بووە، لە ساڵی ٢٠٢٠ وەك ئەندامی “ئەكادیمیای بەریتانی” هەڵبژێردرا، كە ئەمەش بەرزترین پلەی زانستییە لەو وڵاتەدا. بۆ قسەكردن لەسەر چەمكی ناسیۆنالیزم و دەرهاویشتەكانی، گۆڤاری گوڵان ئەم دیمانەیەی لەگەڵ پڕۆفیسۆر بێڵیگ ئەنجام دا.

 

*  یەكێكیت لەو بیرمەندانەی چەمكی «ناسیۆنالیزمی شەڕانگێز - Banal Nationalism»، وەك چەمێكی نوێی زانستی ناساند و شیكاریی كاریگەریی ئەم چەمكەت لەو ڕێگەیەوە بۆ فاشیزم كردووە. هەروەها جەختت لەسەر ئەوە كردووەتەوە كە ناسیۆنالیزم تەنیا لە كاتی شەڕ، یان قەیراندا چالاك نابێت، بەڵكوو بەردەوام لە ژیانی ڕۆژانەدا لە ڕێگەی هێما، زمان و نەریتە باوەكانەوە بەرهەم دەهێنرێتەوە. ئەم چوارچێوە تیۆرییە چۆن دەتوانێت یارمەتیمان بدات، بۆ تێگەیشتن لە دەوڵەتانی وەك توركیا، ئێران و عێراق، كە لە ڕێگەی پەروەردە و میدیاوە شێوازێكی توندی ناسیۆنالیزم دەسەپێنن، بەتایبەتی بەرانبەر بە نەتەوە بێدەوڵەتەكانی وەك كورد؟

-  كاتێك دەربارەی (Banal Nationalism) نووسیم، مەبەستم ئەوە بوو سەرنج بخەمە سەر ئەو ڕێگە بێدەنگ و نزیك لە نادیارانەی كە ناسیۆنالیزم لە ڕێگەیانەوە بەردەوامی بە خۆی دەدات. ئێمە زیاتر ئەوكاتە هەست بە ناسیۆنالیزم دەكەین، كە بە دەنگی بەرز گوتار دەدات، واتە لە كاتی شەڕ، ڕاپەڕین یان قەیرانەكاندا، بەڵام زۆر جار لەوە بێ ئاگاین كە چۆن هەموو ڕۆژێك بە چرپە قسان دەكات.

لە دەوڵەتانی وەك توركیا، ئێران و عێراقدا، ناسیۆنالیزم تەنیا لە ڕێگەی وتارە توندەكان، یان كردەوە سەربازییەكانەوە ناسەپێنرێت، بەڵكوو لە ڕێگەی كتێبەكانی پەروەردە و خوێندن، سەردێڕی هەواڵەكان، نەخشە فەرمییەكان و تەنانەت نەریتە ڕێزمانییەكانیشەوە دووبارە بەرهەم دەهێنرێتەوە. سەرنج بدەن، كە چۆن منداڵێكی قوتابخانە مێژوو دەخوێنێت، نەتەوە وەك قەوارەیەكی دێرین، یەكگرتوو و بێ چەندوچوون نیشان دەدرێت، كەمینەكانیش، یان وەك پەراوێزێك دەردەكەون، یان وەك كێشە و گرفت. كاتێك زمانی كوردی، ناوی شوێنەكان، یان ئەزموونە مێژووییەكان دەسڕدرێنەوە، یان وەك هەڕەشە وێنا دەكرێن، ئەمە ڕێكەوت نییە. ئەمە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ فێری هاووڵاتیان دەكات، كێ بە ڕاستی خاوەنی نەتەوەیە و كێ خاوەنی نییە. ناسیۆنالیزم لێرەدا دەبێتە كارێكی ئاسایی، نەك لەبەر ئەوەی خەڵك بەردەوام بۆ ڕق و كینە هان دەدرێن، بەڵكوو لەبەر ئەوەی پەراوێزخستن و دەركردن، وا نیشان دەدرێت كە كارێكی ڕۆتینی، ژیرانە و سرووشتییە.

*  لە ڕوانگەیەكی سایكۆ-پۆلیتیكییەوە، چی پاڵنەرە بۆ دەوڵەتە داگیركەر، یان ستەمكارەكان (وەك عێراقی سەردەمی بەعس) تا بگەنە ئاستی دڕندەیی سیستماتیك و جینۆساید دژی كورد؟ ئایا ئەمە تەنیا بڕیارێكی سیاسییە، یان پرۆسەیەكی دەروونییە بۆ وێناكردنی كورد وەك «ئەویتر»ێكی مەترسیدار بۆ سەر بوون و مانەوەی دەوڵەت؟

- بڕیارە سیاسییەكان بە تەنیا ناتوانن پاساوی قەبارە و توندیی ئەو ئاستە لە توندوتیژییە بدەنەوە. بۆ ئەوەی دڕندەیی بەو شێوەیە پەرە بسێنێت، دەبێت پێشتر لە ڕووی دەروونییەوە زەمینەسازیی بۆ كرابێت. سیستەمە ستەمكارەكان لە ڕێگەی سەرلەنوێ داڕشتنەوەی تێڕوانینەكانەوە كاردەكەن، بە جۆرێك كە تەواوی كۆمەڵگە وا ڕادەهێنرێت، كە گرووپێكی دیاریكراو نەك وەك هاوسێ، بەڵكوو وەك هێمای مەترسی، یان هەڕەشەیەكی بنەڕەتی ببینین.

لە سەردەمی بەعسدا، كورد تەنیا وەك نەیارێكی سیاسی سەیر نەدەكرا، بەڵكوو وەك بەربەستێك لەبەردەم قەومیەی عەرەبی و مانەوەی دەوڵەت وێنا دەكرا. ئەم جۆرە بیركردنەوەیە ڕێگە بە كەسانی ئاسایی (سەرباز، فەرمانبەر، تەنانەت مامۆستاكان)یش دەدات، كە بەشداری لە توندوتیژیدا بكەن، یان بێدەنگی لێ بكەن، چونكە پێیانوایە ئەركێكی نیشتمانیی پێویست ئەنجام دەدەن. دەروونناسیی كۆمەڵایەتی نیشانمان دەدات، كاتێك توندوتیژی وەك «ئەرك» وێنا دەكرێت، نەك وەك «هەڵبژاردەی كەسی»، بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی لادەچێت. لەو دۆخەدا «ئەویتر» دەبێتە ناوێكی بێ گیان و دابڕاو لە مرۆڤایەتی، هەر كاتێكیش ئەوە ڕوویدا، دەكرێت پەنا بۆ توندترین جۆری دڕندەیی ببرێت، بەبێ ئەوەی لای ئەنجامدەرانی وەك دڕندەیی دەربكەوێت.

*  ناسیۆنالیزم زۆرجار بەهۆی گرێدراوی بە توندوتیژی و پەراوێزخستنەوە، وەك دیاردەیەكی نەرێنی دەبینرێت. كەچی بۆ گەلێكی وەك كورد، كە چەندین جار ڕووبەڕووی هەوڵی سڕینەوە بووەتەوە، ناسیۆنالیزم زۆرجار وەك ئامرازێك بۆ مانەوە كاری كردووە. ئایا چی ناسیۆنالیزمی دەوڵەتێكی ستەمكار لە ناسیۆنالیزمی نەتەوەیەكی ستەملێكراو جیا دەكاتەوە؟

- جیاوازییەكە لە هەست و سۆزدا نییە، بەڵكوو لە پێگە و دەسەڵاتدایە. ناسیۆنالیزمی دەوڵەت لە پێگەیەكی باڵادەستەوە دەدوێت، ئەو دەیەوێت بارودۆخێكی هەبوو بپارێزێت، زۆرجاریش ئەمە لە ڕێگەی نكۆڵیكردن لە جیاوازییەكان و سەپاندنی یەكدەستییەوە دەكات. ئەو مۆڵەت لە كەس وەرناگرێت، بەڵكوو شەرعییەت بۆ خۆی بە ڕەها دادەنێت.

بە پێچەوانەوە، ناسیۆنالیزمی نەتەوەیەكی ستەملێكراو وەك پەرچەكردارێك بەرانبەر بە نكۆڵیكردن و سڕینەوە سەر هەڵدەدات. كاتێك زمان قەدەغە دەكرێت، مێژوو دەسڕدرێتەوە و ناسنامە بە تاوان دادەنرێت، ناسیۆنالیزم دەبێتە ئامرازێك بۆ بیرهێنانەوە و پێداگری لەسەر بوون. بۆ كورد، ناسیۆنالیزم زۆرجار كەمتر پەیوەندی بە داگیركارییەوە هەبووە و زیاتر پەیوەندی بە مانەوەوە هەبووە، واتە تەنها بۆ ئەوەی بڵێن: «ئێمە هێشتا ماوین».

لەگەڵ ئەوەشدا، مێژوو فێرمان دەكات، كە هیچ ناسیۆنالیزمێك لە مەترسییە ئەخلاقییەكان پارێزراو نییە. ئەركی نەتەوە ستەملێكراوەكان ئەوەیە كە بەرگری لە ناسنامەی خۆیان بكەن، بەبێ ئەوەی بیگۆڕن بۆ شتێكی داخراو و توندڕەو و هۆشیاری بەرانبەر بەم مەترسییە، خۆی لە خۆیدا نیشانەی پێگەیشتوویی سیاسییە.

*  لە كتێبەكەتدا بە ناوی فێربە بە خراپی بنووسی «Learn to Write Badly»، ڕەخنە لەوە دەگریت، كە چۆن زمانی ئەكادیمی و سیاسی دەتوانن بەرپرسیارێتیی مرۆیی و ئازارەكان پەردەپۆش بكەن. ئایا پێتوایە گوتاری سیاسی و ئەكادیمی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە هەمان شێوە بەكار هاتووە، بۆ شاردنەوەی ئازارەكانی كورد لەژێر پەردەی چەمكگەلێكی وەك «ئاسایشی نەتەوەیی» یان «شەڕی دژی تیرۆر»؟

-  بەڵێ، بێگومان هەر وایە. زمانی ئەبستراكت (دابڕاو) زۆرجار وەك زمانێكی بێلایەن، یان بابەتی نیشان دەدرێت، بەڵام لە زۆربەی كاتەكاندا ئامانج لێی ئەوەیە كە مرۆڤ لە نێو چیرۆكەكەدا بسڕێتەوە. كاتێك گوندەكان وێران دەكرێن، یان خەڵك ئاوارە دەكرێن، ناوهێنانی ئەم كارانە وەك «ڕێكاری ئەمنی» یان «ئۆپەراسیۆنی دژەتیرۆر»، مەودایەكی سۆزداری دروست دەكات. لێرەدایە كە ئیتر قورس دەبێت بپرسرێت: كێ چی بەرانبەر بە كێ كرد؟

ئەمە تەنیا تایبەت نییە بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵام لەوێدا بە شێوەیەكی زۆر كاریگەر بەكارهێنراوە. زۆرجار ئازارەكانی كورد لەژێر چینە كەڵەكەبووەكانی چەمكە فەرمییەكاندا نێژراون. كاتێك ئازار وەردەگێڕدرێتە سەر زمانێكی كارگێڕی و دیوانی، پشتگوێخستنی ئاسانتر دەبێت. زمان، لەم سۆنگەیەوە، تەنیا واقیع وەسف ناكات، بەڵكوو ئەوەش دادەڕێژێتەوە كە چی لە ڕووی ئەخلاقییەوە شایەنی ددانپێدانانە.

* لە كتێبی سەركوتكردنی فرۆیدی «Freudian Repression»دا، باس لەوە دەكەیت كە كۆمەڵگەكان چۆن فێر دەبن، هەندێك گفتوگۆ و باس سەركوت بكەن. ئایا دەوڵەتە داگیركەرەكان چۆن گەلانی خۆیان فێر كردووە كە پرسی كورد سەركوت بكەن و وەك «تابۆ» یان بابەتێكی قەدەغەكراو مامەڵەی لەگەڵ بكەن؟

-  سەركوتكردن هەنگاو بە هەنگاو فێردەبیت و پیادە دەكرێت، بە بێدەنگی دەست پێدەكات، بە سزادان درێژەی پێدەدرێت و لە كۆتاییدا دەبێتە بەشێك لە هۆشی ناخ و دەروونیی مرۆڤ. خەڵك بۆیان دەردەكەوێت، چ پرسیارگەلێك تووشی كێشەیان دەكات و چ چیرۆكگەلێك باشترە بە نەگوتراوی بمێننەوە. لەگەڵ تێپەڕبوونی كاتدا، چیتر پێویست ناكات، پێیان بگوترێت بێدەنگ بن؛ ئەوان خۆیان بێدەنگی هەڵدەبژێرن.

پرسی كورد هەڕەشەیە بۆ سەر شێوازی نووسینەوەی نەتەوە باڵادەستەكان. ددانپێدانان بەم پرسە، پێویستی بە دداننان بە نادادپەروەریی مێژوویی و نایەكسانیی بنەڕەتیدا هەیە. لەبەر ئەوە، كۆمەڵگەكان بە جۆرێك ڕادەهێنرێن كە چاو لە ڕاستییەكان بپۆشن. بەڵام سەركوتكردن هەرگیز بە تەواوی سەرناگرێت. ئەوەی سەركوت دەكرێت، بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ دەگەڕێتەوە، لە ڕێگەی ترس، كینە، یان ناسیۆنالیزمێكی زیادەڕۆ و توندەوە. هەر ئەو پێداگری و توندییەی كە لە خۆلادان لەم بابەتەدا دەبینرێت، دەریدەخات كە پرسەكە تا چ ئاستێك بە چارەسەرنەكراوی ماوەتەوە.

*  لێكۆڵینەوەی ورد و بەرفراوانت لەبارەی فاشیزمەوە ئەنجام داوە. ئایا دەكرێت هەندێك لە سیاسەت و ڕەفتارەكانی دەوڵەتانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرانبەر بە كورد، وەك جۆرێك لە «فاشیزمی نوێ» یان «فاشیزمی ناوچەیی» وەسف بكرێن؟

- پێویستە فاشیزم كەمتر وەك مۆدێلێكی مێژوویی جێگیر ببینرێت و زیاتر وەك شێوازێكی بیركردنەوە و حوكمڕانی تێی بگەین. كاتێك دەوڵەتەكان یەكپارچەیی دەخەنە سەرووی مرۆڤایەتییەوە، گوێڕایەڵی بەسەر ویژداندا زاڵ دەكەن و لەگەڵ كەمینەكان وەك دوژمنی ناوخۆیی مامەڵە دەكەن، ئەوا ئێمە لەبەردەم هەمان داینامیكە دەروونییە ناسراوەكاندا دەبین.

هەرچەندە ڕژێمەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕووی شێوەوە لە فاشیزمی ئەورووپیی سەدەی بیستەم جیاوازن، بەڵام زۆرێكیان لە لۆژیكە بنەڕەتییەكەیدا هاوبەشن: ناسیۆنالیزمی ئەفسانەیی، دەسەڵاتی سەرۆك تەوەر و ئاساییكردنەوەی توندوتیژی دژی ئەو گرووپانەی وەك «نامۆ» نیشان دراون. نابێت ئەم لێكچوونانە تەنیا لەبەر جیاوازیی زەمینە مێژووییەكان پشتگوێ بخرێن.

*  ئایا پێتوایە لە سایەی جیهانگیریدا، ناسیۆنالیزمی دەوڵەتە داگیركەرەكان بەرەو لاوازی دەچێت، یان بە هۆی ترسیان لە مافی دیاریكردنی چارەنووسی كورد، توندتر و ڕەقتر دەبێت؟

- بە شێوەیەكی پارادۆكسی، جیهانگیری زۆرجار ناسیۆنالیزمی توندتر كردووە. كاتێك سنوورە ئابووری و كولتوورییەكان كاڵ دەبنەوە، هەندێك دەوڵەت بە توندبوونی زیاتر وەڵام دەدەنەوە. هۆكاری ڕێگەنەدان بە مافی دیاریكردنی چارەنووس بۆ كورد، فشۆڵیی مۆدێلی دەوڵەت-نەتەوە لە ناوچەكەدا ئاشكرا دەكات و ترسیش زۆرجار لە جیاتی سازش، شەڕانگێزی بەرهەم دەهێنێت. زۆرێك لە دەوڵەتان لە بری ئەوەی خۆیان لەگەڵ فرەییدا بگونجێنن، زیاتر پێداگری لەسەر یەكدەستی دەكەنەوە. ئەم پەرچەكردارە لە ڕووی دەروونییەوە جێگەی تێگەیشتنە، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە مەترسیدارە.

*  وەك بیرمەندێك كە تەمەنی خۆت بۆ لێكۆڵینەوە لە ئایدیۆلۆژیا و ناسیۆنالیزم تەرخان كردووە، چ ئامۆژگارییەكت بۆ ئەو ڕۆشنبیرە كوردانە هەیە، كە دەیانەوێت گوتارێكی ناسیۆنالیستیی ڕۆشنگەرانە بونیاد بنێن؟

-  داوا لە ڕۆشنبیرانی كورد دەكەم كە هەمیشە بەرانبەر بە زمان، یادەوەری ئەو تاوانانەی بەرانبەرتان كراون هۆشیار بن. ناسیۆنالیزم دەتوانێت شكۆمەندی بپارێزێت، بەڵام دەشكرێت چاوەكانیش كوێر بكات. ناسیۆنالیزمێكی ڕۆشنگەرانە خۆی ناكاتە ئەفسانەیەكی وا كە لە سەرووی ڕەخنەوە بێت، هەروەها فرەیی و جیاوازییەكانی ناوخۆش كپ ناكات. گەورەترین تەحەددا، بونیادنانی ناسنامەیەكی سیاسییە كە یادی ئازارەكان بكاتەوە، بەبێ ئەوەی ببێتە زیندانیی ئەو ئازارانە. هێزی ئەخلاقیی نەتەوەیەك بەوە ناپێورێت كە تا چەند بە دەنگی بەرز پێداگری لەسەر بوونی خۆی دەكات، بەڵكوو بەوە دەپێورێت كە چەندە بە وریاییەوە خۆی لە دووبارەكردنەوەی ئەو نادادییانە دەپارێزێت كە ڕۆژانێك خۆی چێشتوونی.