ڕۆڵی مینبەر لە ئاراستەكردنی كۆمەڵگە خوێندنەوەی بۆ دەكرێت
زانایان و مامۆستایانی ئایینی ئیسلامی لە كوردستان بە درێژایی مێژوو لەسەر مینبەرەكانەوە پێشەنگ و پێشەوای كۆمەڵگە بوون، تەنانەت لە هەموو شۆڕشەكانی كوردستاندا هەوێنی یەكڕیزی و تەبایی و پێكەوەژیان بوون، لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا تاوەكو ئەمڕۆش مامۆستایانی ئایینی وتە و ئامۆژگارییەكانیان جێگەی متمانەی خەڵكە و ڕۆڵێكی باشیان لە ئاراستەكردنی كۆمەڵگە و چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان هەیە. بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان خوێندنەوەی زیاتر بۆ بابەتەكە دەكەن.
گوڵان: كۆمەڵایەتی
د. ماجید خەلیل مامۆستای زانكۆی سلێمانی، لە دەستپێكی قسەكانیدا هێما بۆ گرنگی مینبەر و مامۆستایانی ئایینی دەكات و لەمبارەیەوە دەڵێت: «ئێمە دەزانین هەر لە مێژوودا مینبەر پێگەیەكی سەرەكی و كاریگەری و كلتووری ئایینداریە، هەر دانانی نوێژی هەینی كە وتاری تێدا دەخوێنرێتەوە لە یەكەم گرێبەستی سیاسی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی خەڵكی مەدینەدا كە پەیامبەری ئیسلام بڕیاریدا، یەكێك لەو شتە گرنگانە بریتی بوو لە خوێندنەوەی وتار لە ڕۆژی هەینی دا، كە ئەركێكی ئێجگار گەورەی ئیمانی و ئەخلاقی هەیە، هەمیش ڕستی بەندایەتی لە وتاری هەینی دا هەیە، ئەركە ئەخلاقییەكان بریتین لە لۆژیكێكی واقعی و ویژدانی بۆ ئاڕاستەكردنی كۆمەڵگە بۆ هەموو ئەو بابەتە هەنووكەییانە، هەڵێنجراوانەی وتاری هەینی یاخود وتاری زانایانی ئایینی لە ڕۆژی هەینی دا هێمایەكی یەكجار گرنگی گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتییەكانە و لە مێژوودا ڕۆڵی دەسەڵاتی چوارەمی گێڕاوە بۆ گەیاندنی پەیامی دەسەڵاتە سیاسییەكان بە كۆمەڵگە، بەڵام هەموو ئەو شتانەی كە وابەستەبوون بەوەی كە ببنە كلتووری ژیانی سیاسی لە وتاری هەینییەوە زەمینە سازیان بۆكراوە، كەواتە مینبەر پێگەی پێگەیاندنی هزی كۆمەڵایەتییە، مینبەر پێگەی گۆشكردنی گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتییەكانە بە ئاڕاستەی دروست، مینبەر مەیدانخوازی هەر خەسڵەتێكی نامۆیە كە لەناو ڕوحە میللییەكەدا دێتە پێشەوە و ئیشی لەسەر دەكرێت، هەر پڕۆسە و پێشهاتێكی گرینگ هاتبێتە پێشەوە كە پەیوەندیدار بووە بە ئاسایشی سیاسی و كۆمەڵایەتی هەر كیانێكی سیاسی دیاریكراو لە مینبەرەوە جۆشدانی جەماوەری بۆكراوە، لە ئێستادا لەگەڵ ئەوەی كە ئامرازی زۆر هەن بۆ هۆشداری و ئاگاداركردنەوەی خەڵكی لەوانە زانگۆكان، قوتابخانەكان، ڕاگەیاندنەكان و سۆشیاڵ میدیا بەڵام مینبەر پێگەی خۆی لەدەست نەداوە، چونكە ئەو پەیامەی لە مینبەرەكە دێتە پێشەوە پاڵنەری ڕەوایەتی ئایینی لەپشتەوە هەیە و ئەركێكی ئەخلاقی بە ڕەوایەتی ئایینی ئاراستەی كۆمەڵگە دەكرێت، كەواتە ئیمكانی ئاراستەكردنی كۆمەڵكە بۆی زۆر زیاترە لە بابەت گەلێكی ترەوە كە لە ڕێگەیەكی ترەوە دێن، بەداخەوە ئێمە دەزانین تا ئەو كاتەی مامۆستایانی ئایینی ئاراستەی ئەزموونی حوجرەیان وەرگرتبوو ئەوان هەڵێنجراوی هێزە عیرفانی و تەسەوفیەكەی كوردەواری بوون، مامۆستای شۆڕشگێڕ و سەركردەی سیاسی بە توانا و مەلای منەوەری گەورەیان لێهاتە بەرهەم. بەڵام لە دوای جەنگی جیهانی دووەم بە تایبەتی لە سەردەمی دەركەوتنی ئایدۆلۆژیا پڕگیرەكان لەو كاتەوەی ئیخوان دەبێتە هێزێكی گڵۆباڵی ئیدی ڕێچكە و ڕەوتی هاوردە دێنە نێو كوردستان و چەندین باڵ و بزووتنەوەی بەرینی سیاسی بەناو ئایینی لە نێو كوردستاندا سەرهەڵدەدەن، ئەمانە زیاتر زەمینە ئایدۆلۆژییەكە بۆیان گرنگە تاوەكو ئەوەی كە ئێمە پێویستیمان بە چییە و كۆمەڵگەی ئێمە لە كوێدا بریندارە.
لیا سەیفەدین بەرپرسی ڕاگەیاندنی یەكێتیی ئافرەتانی كوردستان، بە گرنگییەوە ئاماژە بە ڕۆڵی مامۆستایانی ئایینی دەكات و دەڵێت: «مینبەر لە كۆمەڵگەی ئێمەدا تەنیا سەكۆیەك نییە بۆ گوتاری ئایینی ڕووت، بەڵكو كاریگەرترین و فراوانترین (میدیای ڕاستەوخۆ)یە كە هەفتانە متمانەی ملیۆنان كەسی لەسەرە، هەڵسەنگاندنی من بۆ ڕۆڵی مینبەر لە چارەسەری كێشە كۆمەڵایەتییەكاندا لە چەند ڕەهەندێكدا كورت دەبێتەوە.
پاراستنی سەقامگیریی دەروونی و ئەخلاقی
گرنگترین ڕۆڵی مینبەر پێشتگیریكردنە پێش ئەوەی مرۆڤ پەنا بۆ تاوان یان لادان ببات، مینبەر كار لەسەر ناوەوەی مرۆڤ دەكات كاتێك گوتاری ئایینی جەخت لەسەر دەستپاكی، وەفا و حەرامخۆری و مافی خەڵك دەكاتەوە، كارگەیەكی مرۆڤسازییە كە ڕێگری لە سەرهەڵدانی كێشە كۆمەڵایەتییەكان دەكات.
بەرەنگاربوونەوەی قەیرانە نوێیەكان
ئەمڕۆ كۆمەڵگەی ئێمە لەبەردەم هەڕەشەی گەورەی وەك (ماددەی هۆشبەر، هەڵوەشانەوەی خێزان، و توندوتیژی)دایە مینبەر دەتوانێت وەك (ژووری عەمەلیات)كار بكات، كاتێك وتارخوێنێكی شارەزا بە زمانێكی سەردەمییانە باسی زیانەكانی دەرمانە هۆشبەرەكان یان خراپ بەكارهێنانی تەكنەلۆژیا دەكات، كاریگەرییەكەی زۆر خێراتر و قووڵترە لە هەڵمەتەكانی ڕاگەیاندن
مینبەر وەك ناوەندی ئاشتەوایی
لە مێژووی ئێمەدا، مینبەر هەمیشە شوێنی كۆكەرەوە بووە بۆ چارەسەری كێشە عەشایەری و كۆمەڵایەتییەكان، مامۆستایانی ئایینی لە ڕێگەی مینبەرەوە ڕۆڵی ناوبژیوان و پارێزەری ئاشتیی كۆمەڵایەتییان گێڕاوە، ئەمە هێزێكی نەرمە كە دەتوانێت گرژییەكان كەم بكاتەوە و ڕۆحی لێبووردەیی بڵاو بكاتەوە.
پێویستیی نوێبوونەوەی گوتار ڕەخنە و پێشنیار
بۆ ئەوەی مینبەر ڕۆڵی ڕاستەقینەی خۆی لە چارەسەركردنی كێشەكاندا بپێكێت، پێویستە لە (گوتاری كلاسیكی)یەوە بەرەو (گوتاری واقیعی)هەنگاو بنێت واتە وتارخوێن تەنیا باس لە مێژوو نەكات، بەڵكو پێویستە شارەزای زانستی دەروونناسی و كۆمەڵناسی بێت، پێویستە مینبەر ببێتە شوێنی وەڵامدانەوەی پرسیارە جەوهەرییەكانی گەنجان و چارەسەركردنی ئەو تەنگژە كلتوورییانەی كە ڕووبەڕووی كۆمەڵگە دەبنەوە.
هەر بۆیە پێم وایە مینبەر كۆڵەكەی سەقامگیریی كۆمەڵایەتییە، ئەگەر ئەم سەكۆیە بە دروستی و بە میانڕەوی بەكاربهێنرێت، دەتوانێت گەورەترین هاوكاری حكومەت و ڕێكخراوە مەدەنییەكان بێت بۆ كەمكردنەوەی ڕێژەی تاوان و بنیاتنانی كۆمەڵگەیەكی تەندروست.
د. عەبدوڵڵا شێركاوەیی ئەندامی بۆردی باڵای وتاری هەینی لە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی، لە هەمبەر كار و چالاكییەكانی وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی بۆ ڕێكخستنی مینبەر گوتی: «هەڵبەت ڕۆڵی مامۆستایانی ئایینی و مینبەری مزگەوتەكان رۆڵێكی كاریگەر و گرنگە، لە بڵاوكردنەوەی پەیامی ئایینی و هۆشیاری كۆمەڵایەتی و باسكردنی پرسەكانی كۆمەڵگە، ئەم پەیامە هەڵقوڵاوی ئایینی ئیسلامە و بەشێكی زۆری دەقە شەرعیەكانیش چارەسەری گەورەن بۆ كێشەكان و بگرە بەشێكی زۆری فیقهی ئیسلامی پەیوەستە بە بابەتە كۆمەڵایەتییەكان و كێشە و ئاریشە چڤاكییەكان.
بۆیە مینبەری مزگەوت بەو پێیەی خەڵكی ئێمە دیندارە، رۆڵێكی گەورەی هەیە لە ئاراستەكردنی كۆمەڵگە و داڕشتنی بناغەی خێزان و چوارچێوەی مامەڵە و هەڵسوكەوتكردن لەگەڵ یەكتریدا، دەیان كێشە لەم قۆناغە ڕووبەڕووی خێزان و كۆمەڵگەی ئێمە دەبێتەوە بەڵام خۆشبەختانە مامۆستایانی ئایینی ڕوانگەی شەرعی بۆ نوێژخوێنان دەخەنە ڕوو، بەپێی بەدواداچوونی ئێمە كاریگەری زۆری هەیە لە چارەسەركردنی گرفتەكان، نموونەی ئەمەش لە كاتی مەوسمە ئایینییەكان یان لە مانگی ڕەمەزان كەمترین تاوان و كێشە ڕوو دەدەن، ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو كەشە ئایینییەی دروست دەبێت.
لە لایەكی ترەوە ئێمە لە بۆردی باڵای وتاری هەینی لە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی، لە دانانی وتارەكان زۆر تیشك دەخەینە سەر پرسە گەرمەكان و ئەو دیاردە و مەترسی و كێشانەی لەناو كۆمەڵگە سەرهەڵدەدەن، بەشێكی وتارەكان بۆ هۆشیاری كۆمەڵگە و خستنەڕووی چارەسەری ئایینی دەخەینە روو.
بەكورتی رۆڵی ئایین و كاراكتەرە ئایینیەكان یەكجار گرنگە لە هۆشیاری و چارەسەری گرفتەكان و فاكتەری ئاشتەوایی و سەقامگیری كۆمەڵگە، كە زۆر جار كۆی دامودەزگا فەرمی و نافەرمییەكان ئەو شاهێدەیە بۆ ڕۆڵی مامۆستایانی ئایینی دەدەن، كە دەتوانێت لایەنێكی هاریكار بێت لە ئاراستەكردنی كۆمەڵگە و بەرەو پێشبردنی كوردستان.
بەدرێژایی مێژوو مەلای كورد لە چوارچێوەی ئەو ڕێڕەوە ڕەسەن و زانستییەی گەورە زانایان بناغەیان بۆ داناوە، هەمیشە لە رێی پەیام و گوتار و هەڵوێستەوە خزمەتێكی گەورەیان لە ئاست واقع و خواستی خەڵك پێشكەش كردووە، لە دەستنیشانكردنی برین و دۆزینەوەی چارەسەر هەوڵی جددیان داوە بۆ ئەوەی باشترین ڕێگەچارە بە لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندی دینی و دونیایی پێشكەش بكەن، هەوڵی بەردەوامی مەلای كورد بۆ ئەوە بووە ئاراستەی كۆمەڵگە بە شێوازێكی ئامانجدارو دروست بڕوات و لە لادان و سەرگەردانی و پشێوی و هەڵچوون و ناهەموارییەكان بەدوور بێت، لەهەمان كاتدا پەروەردەو تەبایی و ڕێزگرتن و مامەڵەی جوان و خۆشەویستی و بەها و ڕەوشتی بەرزو باڵا، بنەمای پەروەردەی تاك و پێكهێنانی خێزان و دروستكردنی كۆمەڵگەیەكی ساغڵەم و بێ كێشە بێت، كە تێیدا رەنگدانەوەی لایەنە ئەرێنییەكان بەسەر تەواوی كایەكانی ژیانەوە دیار و كارا بێت.
ئەم تێگەیشتن و بنەمایە فاكتەرو ئیلهام بەخش و پاڵپشت بووە، كە مەلای كورد بەردەوام لە گۆڕەپانی بانگەوازی و گەیاندنی پەیامی ئایینی حیكمەت و نەرمی و دووربینی لەبەر چاو بگرێت و، شێوە و مۆركی وتارێكی بنیاتنەر و نەرم هەڵبگرێت، ئەو هەستە میانڕەو و ڕۆحیەتە عیرفانییە ڕۆڵی ئەرێنی و ڕابەرایەتی و ئاراستەی كۆمەڵگەی گێڕاوە، ئەمەش وای كردووە كەمترین گرفت و پێكدادان لە ڕووی فكری و مەزهەبی و فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی ڕووبدات، بە دیوێكی تر دەكرێ بڵێین كۆمەڵگەی كوردی لە سایەی هەژموون و گوتاری میانڕەوانەی مەلای كورد قەت تووشی شكست و پاشەكشە و تێكگیران و توندڕەوی و دەستەمۆیی و پەرتەوازەیی و زیان نەبووە، بە پێچەوانەوە هەموو بەها جوانەكانی مرۆڤایەتی لەناو كۆمەڵگە و لە زیهنی تاكی كورد بەرجەستە كردووە، ئەوەش ئەوەمان پێ دەڵێت، كە ئایین گەورەترین ڕۆڵی لە ژیان و سلوكی تاكی كۆمەڵگەی كوردی گێڕاوە و كاردانەوەی لەسەر تەواوی كایە و جومگەكان جێهێشتووە.
هیچ كات گوتاری مەلای كورد توند و زبرو تێكدەر و ئاڵۆز و میزاجی نەبووە، هۆكاری لادان و ترازان و بەكارهێنانی خەڵك بۆ مەرامی تایبەتی و دونیایی یان سیاسی و دەسكەوتی كاتی نەبووە، بەڵكو پەیامێكی نەرم و دڵسۆز و پاڵپشت و بنیاتنەر و موژدەبەخش و ئامۆژگاری و ویژدانی و ئیمانی و ئینسانی و جێی ئومێدی زۆر بووە، مایەی خێرو خۆشی و ئارامی دەروونی و كۆمەڵایەتی و، ئامانجی سەرەكی ئەوە بووە ئەمڕۆی كۆمەڵگە لە دوێنێ و بەیانی باشتر و چاكتر بكات.
ئەو پێكەوەژیان و پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و ئاشتی و تەبایی و نیشتماندۆستی و پارێزگاری كیان و پاڵپشتی پرسە نەتەوەییەكان و كلتووری دەوڵەمەندی ئەدەبی و عیرفانی و بزاڤی ڕۆشنبیرییە یەرهەمی هەوڵەكانی مینبەرە، هەبوونی سەدان حوجرە و مەدرەسەی كارا لە پێگەیاندنی ڕۆڵەیەكی پڕ عیلم و، سەرپەرشتی كردنی مزگەوت و مینبەر و سەرهەڵنەدانی بیری توندڕەوی بەشێكی ئەو شانازییە مەزنەیە، كە زادەی خزمەت و هەوڵ و جیهانبینی مەلای كوردە، ئەمە لەكاتێكدا لە هەڵوێست وەرگرتن بەرامبەر دوژمنانی گەلی كورد دەیان نموونەی هەڵوێست و قارەمانێتی و بوێری و چاونەترسی زانایانمان هەیە، كە بە متمانە و قەناعەتەوە خۆیان لە بەرەی بەرگری و دەربڕینی هەڵوێست و هاوشانی میللەتەكەیان بینیوەتەوە و قوربانی گەورەشیان لەو مەیدانەدا داوە، نموونەی هەرە زیندووی ئەو بوارە قۆناغی شەڕی داعشە، كە ئەگەر هاوسۆزی و گوتاری بەرگریانەی مەلای كورد لە دروستكردنی قەناعەت بۆ ڕای گشتی لە پاڵپشتی پێشمەرگە و بەرەنگاربوونەوەی ئەو هێز و هزرە توندڕۆییە نەبووایە، ئاسان نەبوو ئەو سەركەوتنە گەورەیە مسۆگەر بێت».
