لەناو جەرگەی ئاڵۆزییەكی بێوێنەی ناوچەیی و عێراقی و كوردستانیدا، دەنگۆی كشانەوەی محەمەد شیاع سوودانی و ئەگەری گەڕانەوەی نووری مالیكی وەك سەرۆك وەزیرانێكی نوێ، بووەتە باسی گەرمی ڕۆژ، خۆ ئەگەر مالیكییش نەبێتە سەرۆك وەزیران و كەسایەتییەكی نوێ دابنرێت، هەر بە موبارەكەی مالیكی و ئەمریكا دەبێت، هەرچۆنێك بێت، ئەم گۆڕانكارییە تەنیا گۆڕانكارییەكی كەسێك نییە بە كەسێكی دی، بەڵكو گۆڕینی عەقڵییەتێكە لەنێوان ڕاگرتنی هاوسەنگی و بەڕێوەبردنێكی دەوڵەتمەداریی مەركەزیدا، ئەم گۆڕانكارییە بۆ كورد تەنیا پرسێكی سیاسی نییە، بەڵكو پەیوەندیی بە چارەنووسی قەوارەی هەرێم و بوودجە و ئەو كێشە هەڵپەسێردراوانەشەوە هەیە، كە زیاتر لە دوو دەیەیە بەبێ چارەسەر لە عێراقی بەناو نوێدا ماونەتەوە. لەمەشدا نابێت جەخت لەسەر سەردانەكەی ساڵی ڕابردووی نووری مالیكی بۆ لای سەرۆك مەسعود بارزانی لە پیرمام نەكەینەوە، كە وەرچەرخانێكی گرنگ بوو لە پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا. مالیكی بۆ ماوەی 10 ساڵە وەك «كەسایەتییەكی نەخوازراو» لە هەرێمی كوردستان دەبینرا، بە هۆی ئەو بڕیارە توندانەی لە ساڵی ٢٠١٤ دژی هەرێم دای، وەك بڕینی بوودجە و جووڵاندنی تانك و هێزی سەربازی، بەڵام ئەو سەردانە نیشانەی ئەوە بوو كە هەردوولا گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی كە «واقیعی سیاسی» لە سۆز و مێژووی تاڵ بەهێزترە.مالیكی دەزانێت كە بێ گەڕانەوە بۆ ڕێككەوتنێكی ستراتیژی لەگەڵ شەخسی سەرۆك بارزانی، ناتوانێت لە بەغداوە حوكمێكی سەقامگیر بكات، چونكە لە نێوخۆی عێراق و لەناو ماڵی شیعەشدا بەرهەڵستكاری بەهێز و توندی هەیە، هەرچۆنێك بێت، ئەو سەردانە لە ڕاستیدا داڕشتنی «نەخشەڕێگەیەك» بوو، بۆ قۆناغی دوای سوودانی. مالیكی دەیەوێت پەیامێك بدات: «من ئەو مالیكییە نیم كە تەنیا لە ڕێگەی هێز و بڕینی بوودجەوە مامەڵە دەكات، بەڵكو دەمەوێت وەك پیاوی دەوڵەت و هاوبەشێكی ڕاستەقینە بگەڕێمەوە». بەڵام ئایا ئەمە تەنیا تاكتیكێكی كاتییە بۆ گەیشتنە بە دەسەڵات، یان گۆڕانكارییەكی ڕاستەقینەیە لە دیدگای ئەودا؟

یەكێك لە كێشە سەرەكییەكانی هەرێمی كوردستان لەگەڵ كابینەكەی سوودانی، لاوازیی جێبەجێكردن بوو. سوودانی كەسایەتییەكی میانڕەوە، بەڵام خاوەنی پێگەیەكی جەماوەری و سیاسیی ئەوتۆ نییە كە بتوانێت بڕیارە توندەكان بەسەر گرووپە چەكدارەكان و لایەنە توندڕەوەكانی ناوماڵی شیعەدا بسەپێنێت. لێرەدایە كە جیاوازیی مالیكی دەردەكەوێت، مالیكی خاوەنی بڕیارە، ئەو كاریگەرییەكی ڕەهای بەسەر دامەزراوەكانی دەوڵەتدا هەیە، لە دادگای فیدراڵییەوە تا دەگاتە دەزگا ئەمنییەكان. ئەگەر مالیكی بڕیار لەسەر چارەسەركردنی كێشەیەك بدات، توانای جێبەجێكردنی هەیە، بۆ كورد ئەمە دەكرێت لایەنێكی پۆزەتیڤی هەبێت، چونكە ڕێككەوتن لەگەڵ مالیكی وەك ڕێككەوتنە لەگەڵ كۆدەنگیی شیعە. مالیكی دەتوانێت ئەو كێشانەی كە سوودانی ساڵێكە نەیتوانیوە یەكلایان بكاتەوە، وەك: پرسی نەوت و مووچە، لە ماوەیەكی كورتدا بە بڕیارێكی سیاسی یەكلایی بكاتەوە، بەڵام من ئومێدم بەوە نییە كێشەی خاك و ماددەی 140ی دەستووری جێبەجێ بكات.

تەنانەت وای دەبینم، بۆ خێرا وەرگرتنی پۆستی سەرۆك وەزیران ڕەنگە بەپێی ئەو پێگەو پەیوەندییەی لەگەڵ سەرۆك بارزانی هەیە و لەبەرانبەردا زۆر لە خواست و داواكارییەكانی كورد لە بەغدا جێبەجێ بكات.

لەلایەكی دیكەوە خۆ ئەم گۆڕانكارییە چاوەڕوانكراوە تەنیا پرسێكی نێوان كورد و سوننە و شیعە نییە لە نێوخۆی وڵاتدا، بەتایبەتی لە نێو ماڵی شیعەدا، بەڵكو بەستراوەتەوە بە ئەجیندەی دەرەكییەوە، بەتایبەتی ئەمریكی و ئێرانی، ئەوەتا لە كاتێكدا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم ئەگەری لێدانی ئێران و لاوازبوونی ڕۆڵی تاراندایە لە ناوچەكە، هەڵوێستی مالیكی جێگەی سەرنجە، مالیكی سیاسەتمەدارێكی پراگماتیستە، ئەو هەرچەندە لە ئێرانەوە نزیكە، بەڵام هیچ كاتێك ئامادە نییە بەرژەوەندییەكانی دەسەڵاتی خۆی بكاتە قوربانیی ئەجێنداكانی دەرەوە، پێشتریش بە موبارەكەی ئەمریكی بوو بە سەرۆك وەزیران. خۆ ئەگەر مالیكی هەست بكات، ڕۆڵی ئێران بەرەو لاوازی دەچێت، ئەو هەوڵ دەدات وەك پاسەوانی سەروەریی عێراق و پیاوی دەوڵەت، خۆی نیشانی ئەمریكییەكان بدات، مالیكی مێژوویەكی هەیە لەوەی كە دەتوانێت لە یەك كاتدا لەگەڵ ئێران و ئەمریكا هاوسەنگی بپارێزێت (وەك لە ساڵانی ٢٠٠٨ بۆ ٢٠١١ بینیمان). جیاوازیی ئەو لەگەڵ سوودانی ئەوەیە كە مالیكی كەمتر دەكەوێتە ژێر كاریگەریی گرووپە چەكدارە بچووكەكان و زیاتر بایەخ بە پێگەی «دەوڵەت» دەدات، ئەمەش دەكرێت ببێتە هۆی ئەوەی عێراق لە پێكدادانی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەمریكا بپارێزێت.

ئەوەی لەم بابەتە و گۆڕانكارییە نوێیەكەی عێراق و سەرۆك وەزیرانی نوێ بۆ ئێمەی كورد گرنگە، وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارەیە، ئایا گەڕانەوەی مالیكی كێشەكانی هەرێم بەرەو چارەسەر دەبات؟ لێرەدا دوو ئاراستە هەیە:

1- ئاراستەی گەشبینانە: مالیكی بۆ ئەوەی بتوانێت بەرەوڕووی ڕكابەرە توندەكەی (موقتەدا سەدر) و تەنانەت گرووپە چەكدارەكانی نزیك لە ئێرانیش ببێتەوە، پێویستییەكی زۆری بە هاوپەیمانێتییەكی كۆنكرێتی هەیە لەگەڵ كورد، بەتایبەتی خودی سەرۆك بارزانی، كە تەنیا مەرجەعێكی كوردی باشووری كوردستان نییە، بەڵكو بووەتە مەرجەعێكی كوردانی هەر چوار پارچەی كوردستان و تەنانەت ڕۆڵ و پێگەی لە لای ئەمریكی و بگرە ئێستا پێگەی لە ئێرانیش هەیە، ئەم پێویستییە دەبێتە فشارێك كە مالیكی قایل بكات، كێشەی مووچە و شایستە داراییەكان و هەندێك لە كێشەكانی ناوچە دابڕێندراوەكان چارەسەر بكات، بۆ ئەوەی پشتگیریی كورد مسۆگەر بكات.

2- ئاراستەی ئەگەری خراپ: مالیكی خاوەنی عەقڵییەتی «دەوڵەتی مەركەزیی بەهێز»ـە، ئەو بڕوای بە فیدراڵییەتێكی بەهێز نییە و دەیەوێت هەموو جومگەكانی دارایی و ئەمنیی و نەوت لە دەستی بەغدا بن، مەترسییەكە لێرەدایە كە مالیكی دوای ئەوەی پێگەی خۆی لە بەغدا جێگیر دەكات، پەنا بۆ بەكارهێنانی وشەی «یاسا» و «دادگای فیدڕاڵی» ببات، بۆ بچووككردنەوەی زیاتری قەوارەی هەرێم.

لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا ڕەنگە مالیكی بۆ كورد «ئەگەر نێوماڵی كورد بەهێز بێت و پێگەی مەسعود بارزانی هەموو لایەنە سیاسییەكان كۆبكاتەوە و پاڵپشتیی نێودەوڵەتی و تەنانەت لەم ناوچە پڕ لە كێشمەكێش و ئاڵۆزییەدا هاوسەنگی ڕابگرێت و لە كێشە ئاڵۆزەكانی وڵاتانی ناوچەكە تێوە نەگلێین»، ئەوا ئەگەری زۆرە ئەگەر مالیكی ڕێككەوتن بكات، بتوانێت جێبەجێی بكات و لایەنەكانی دیكەش دەمكوت بكات، چونكە لایەنە شیعەكانی دیكەی ناو ئیتاڕ ناوێرن دژایەتیی بكەن، هەروەها مالیكی بۆ هاوسەنگكردنی هێزی گرووپە چەكدارەكان و ڕەوتی سەدر پێویستی بە كورد هەیە، ئەمەش كارتێكی فشارە لە دەستی كورددا.

لەگەڵ هەموو ئەم لایەنی ئەرێنی و پێشبینییە باشانەشدا، هەرگیز كورد و دەسەڵاتی سیاسی نابێت لایەنی نەرێنی و جاش و خۆفرۆش و دەستتێوەردانی دەرەكی و پەشیمانبوونەوە لە بەڵێن و جێبەجێ نەكردنی ڕێككەوتنەكان پشتگوێ بخات، كە مێژوو تاقیكردنەوەیەكی تاڵی لەگەڵیدا هەیە، بەتایبەتی لە دوو خاڵی سەرەكیدا كە ئەویش:

*     یەكەم: بڕینی بوودجەی هەرێم لە ساڵی ٢٠١٤ لەژێر دەستی مالیكیدا بوو، ئەمەش وای كردووە، دیواری متمانە لە نێوان كورد و مالیكیدا زۆر لاواز بێت.

*     دووەم: هەڕەشەی دادگای فیدڕاڵی: مالیكی شارەزایە لە بەكارهێنانی دامەزراوە یاساییەكان بۆ لێدانی ڕكابەرەكانی، كورد دەبێت ترسی لەوە هەبێت كە مالیكی ئەم دامەزراوانە دژی هەرێم بەكار بهێنێت.

ستراتیژیی كورد چی بێت؟

گەڕانەوەی نووری مالیكی بۆ دەسەڵات، شمشێرێكی دوو سەرە، كورد نابێت بە سۆز مامەڵە لەگەڵ ئەم گۆڕانكارییەدا بكات، پێویستە كورد وەك هێزێكی یەكگرتوو، یان سەرۆك بارزانی بە دیپلۆماسییەت و سیاسەتێكی نوێ و پێگەیەكی بەهێزتر لە پێشوو مامەڵە بكات، بۆ ئەوەی مالیكی ئەگەر هەست بكات، كورد پێگەیەكی بەهێز و مەرجی قورسی هەیە، ناچارە بۆ مانەوەی خۆی لە دەسەڵات، سازشی گەورە بۆ كورد بكات.

هاتنی مالیكی دەتوانێت ببێتە دەرفەتێك بۆ ڕێككەوتنێكی مێژوویی، كە تێیدا هەموو كێشەكان لە «شنگالەوە تا بوودجە و نەوت» یەكلا بكرێنەوە و ماددەی دەستووریی 140و جێبەجێكردنی قۆناغەكانی ئەم ماددەیە، هەنگاوی بوێرانەی بۆ بنرێت، بۆ ئەمەش پێویستە كورد بتوانێت لە پەراوێزی گۆڕانكارییەكانی ناوچەكە و ململانێی ناوخۆیی شیعەدا، بە باشترین كارتەكانی یاری بكات.

لە كۆتاییدا گەڕانەوەی نووری مالیكی نیشانەی ئەوەیە كە «هاوپەیمانێتی بەڕێوەبردنی دەوڵەت» بڕیاری داوە پەنا بۆ «كەسایەتییە بەهێزەكان» ببات، بۆ پاراستنی سیستمەكە. بۆ ئێمەی كورد ئەمە تاقیكردنەوەیەكی سەختە كە بتوانین لەگەڵ ڕكابەرە كۆنەكەماندا لاپەڕەیەكی نوێ هەڵبدەینەوە، كە تێیدا مافە دەستوورییەكانی هەرێم پارێزراو بن، هاوكات ڕێگە نەدەین بۆ جارێكیتر مێژوو خۆی دووبارە بكاتەوە. بۆ پشتگیریی سەركردە و لایەن و حزب و هێزەكانیش، وەڵامەكەی لەوەدایە كە كورد چەندە یەكدەنگ دەبێت و مالیكی چەندە وانەی لە هەڵەكانی ڕابردووی وەرگرتووە.