فەرید زەكەریا، بیرمەندی ئەمریكی بە ڕەچەڵەك هیندستانی، لە دوایین چاوپێكەوتنی لەگەڵ كەناڵی دیداری هەفتانە «The Weekly Show» لێی دەپرسن: «تۆ پێش 28 ساڵ توێژینەوەیەكت لە گۆڤاری فۆرین ئەفێرز بە ناونیشانی «هەڵكسانی ئیڵلیبڕاڵ دیموكراسی - The Rise of Illiberal Democracy» بڵاو كردەوە، ئایا مەزندەت دەكرد ڕۆژێك لە ڕۆژان ئەم دیاردەیە وڵاتەكەی خۆت بگرێتەوە؟» زەكەریا بە پێكەنینەوە وەڵامی پێشكەشكارە دەداتەوە و پێی دەڵێت: «ئەوكات زۆر گەنج بووم، بیرم لەوە دەكردەوە بۆ وڵاتانی هاوشێوەی پاكستان و فیلیپین بە ڕێگەی سندوقەكانی دەنگدان دیكتاتۆر بگەیەننە دەسەڵات، بۆیە هەرگیز بیرم لەوە نەكردبووەوە كە ڕۆژێك لە ڕۆژان ئەم دیاردە دزێوە (نەخۆشكەوتنی دیموكراتی لیبڕاڵی) لەوڵاتەكە خۆم كە ئەمریكایە سەرهەڵبدات».

 

ئەبڵەقبوونی سەركردە و پسپۆڕان

لە بەردەم ڕووداوە تازەكانی جیهاندا

ڕۆژی 19ی كانوونی دووەمی 2026، پەنجاوشەشەمین كۆڕبەندی ئابووریی جیهانی – داڤوس-، دەستپێدەكات، بۆ ئەم ڕووداوە جیهانییە ڕاپۆرتێك بە ناوی «مەترسییە جیهانییەكان - The Global Risks Report»ی بڵاو كردووەتەوە كە تیایدا هەڵوەستەی لەسەر سیناریۆ ترسناكەكانی ئێستای جیهان كردووەتەوە، ئاماژە بەوە دەكات كە لە ساڵی 2023 ڕاپۆرتەكە جەختی لە سەرهەڵدانی «تەنگژەی فرەڕەهەند – Polycrissis» كردووەتەوە، كە چۆن تەنگژەكانی داهاتوو كە تیایدا مەترسییەكان لە زۆر بوارەدا لە یەك كاتدا تێكەڵ بەیەك دەبن و كێشەیەكی ئاڵۆزی بێ چارەسەر دروست دەبێت، بەڵام لە ڕاپۆرتی ئەمساڵدا تیشك خراوەتە سەر سێ بواری گرنگ و مەترسیدار كە بریتین لە:

- ئەو شەڕە سەربازییانەی كە ئێستا لە جیهاندا بوونیان هەیە.

- بەكارهێنانی ئامرازەكانی ئابووری وەك چەك بۆ بەدیهێنانی دەستكەوتی ستراتیژی.

- دابەشبوونی لەناو كۆمەڵگەكانی جیهاندا تەواو هەڵكشاوە.

بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی ترسناكیی ئەم مەترسییانە ڕاپۆرتەكە ڕووپێوێكی لەنێوان هەموو ئەو سەركردە و شارەزایانە كردووە، كە بەشدارییان لە داڕشتنی ئەم ڕاپۆرتەدا كردووە و تێڕوانینێكی زۆر نەرێنییان بەرانبەر داهاتووی جیهان هەیە و ڕێژەی 50%ی ئەو سەركردە و پسپۆڕانەی لەم ڕاپرسییە بەشدار بوون، پێشبینیی ئەوە دەكەن، لە ماوەی دووساڵی داهاتوو ناسەقامگیری لە جیهاندا دەگاتە ئەو ئاستەی پێی بگوترێت «زریانی ناسەقامگیری»، ئەم ڕێژەیە دەگاتە 57% كاتێك پێشبینییەكان بۆ 10ساڵی داهاتوو دەبێت، ئەمەش مانای ئەوەیە ئاستی ڕەشبینیی سەركردە و پسپۆڕان بۆ داهاتووی جیهان بەرزە و مەترسییەكانی بەڕێوەن.

ئەم ڕاپۆرتەی كۆڕبەندی ئابووریی جیهان كە ساڵانە ئامادە دەكرێت، ئامانجی ئەوە نییە كە پێشبینیی پێشوەختە و ئایندەیەكی دیاریكراو بخاتەڕوو، بەڵكو كۆمەڵێك ئەگەری جیاواز بۆ ئایندە دەخاتەڕوو، بۆ ئەوەی سەركردە و پسپۆڕەكان كار لەسەر ئەوە بكەن، چۆن تەنگژە جیاوازەكان بەڕێوبەرن، یان هەوڵەكان یەك بخەن بۆ ئەوەی ڕێگری لە سەرهەڵدانی تەنگژەكان بكەن.

هەڵوەستەكردنمان لەسەر ئەم ڕاپۆرتەی كۆڕبەندی ئابووریی جیهان، بۆ ئەوەیە كە بڵێین ئەم كۆڕبەندە ماوەی 56 ساڵە هەموو هەوڵەكانی بۆ ئەوە بووە كە كێشەكانی بەردەم سیستمی دیموكراتی و بازاڕی ئازاد چارەسەر بكات، هەروەها ماوەی 21 ساڵیشە ساڵانە لەبەر ڕۆشنایی ئەزموون و بیروبۆچوونی سەركردە و پسپۆڕانی جیهان ڕاپۆرتێك لەسەر مەترسییە جیهانییەكان ئامادە دەكات، بەڵام ئەوەی جێگەی هەڵوەستەكردنە ئەوەیە كە 50%ی ئەو سەركردە و پسپۆڕانەی بەشدار بوون لە ئامادەكردنی ئەم ڕاپۆرتە، بە ڕادەیەك نائومێد بوون، كە پێشبینی دەكەن، لە ماوەی دووساڵی داهاتوو جیهان «زریانی ناسەقامگیری» بەخۆیەوە ببینێت.

لێرەوە ئەگەر لەو ڕاپۆرتە بێینە دەرەوە و تەنیا سەیری ڕووداوەكانی سێ هەفتەی یەكەمی ساڵی 2026 بكەین، كە بێگومان ڕاپۆرتەكە نەپەرژاوەتە سەر ئەوەی ڕووداوەكانی ئەم سێ هەفتەیەش لەناو ڕاپۆرتەكە تۆمار بكەن، بەڵكو ئاماژە بەوە كراوە، ئەمە هەڵسەنگاندنێكە بۆ 51 هەفتە پێش كردنەوەی پەنجاوشەشەمین كۆڕبەندی ئابووریی جیهان، بەڵام ئەو گۆڕانكارییانەی لە ڕووداوە تراژیدی و سەیر و سەمەرەكانی سەرەتای ساڵی 2026 لە جیهان ڕوودەدەن، ئاماژەیەكی ترسناكن بۆ ئەوەی ئەو «زریانی ناسەقامگیرییەی» بۆ دووساڵی داهاتوو واتە 2028 مەزندەی بۆ كراوە، هیچ دوور نییە لە بەهاری ئەمساڵی 2026 جیهان ڕووبەرووی ببێتەوە. لەمەش زیاتر ئەوەی كە جێگەی نیگەرانی و هەڵوەستە لەسەركردنە ئەوەیە لەسەر كۆی ئەو ڕووداوە گەورانەی كە ڕوودەدەن، كۆی سەركردە و بیرمەند و پسپۆڕانی بواری سیاسەت و كاروباری نێودەوڵەتی، كاتێك گوێ لە شیكاری و شرۆڤەكانیان لەسەر ئەم ڕووداوە دەگرین، بێجگە لە ئەبڵەقبوون، یان داهێنانی چەند چەمكێكی تازە وەك «ئیمپریالیزم و ئیمپراتۆریەت» شتێكی دیكەیان پێ نییە، كە بتوانن تەفسیری ئەم بارودۆخە سەیر و ترسناكەی ئێستای جیهانی پێبكەن.

 

وەرچەرخان

لە سۆپەرپاوەرەوە بۆ سۆپەرمان

فرانسیس فۆكۆیاما، لە دوای ڕووخانی دیواری بەرلین كتێبی «كۆتایی مێژوو و دوایین مرۆڤی» نووسی و لە دیمانەیەكیشدا لەسەر ئەم كتێبە، باس لەوە دەكات كە چەمكی «دوایین مرۆڤ – Last man»ی لە نیچە وەرگرتووە، بە مانای ئەوەی مرۆڤایەتی تەنیا بە دوای خۆشگوزەرانی و ئارامی دەگەڕێت نەك شەڕ. لەناو ئەو جیهانەی فۆكۆیاما ئومێدی بۆ دەخواست كە «خۆشگوزەرانی و سەقامگیری» تێیدا باڵا دەست بێت، جورج بووشی باوك سیستمی نوێی جیهانی ڕاگەیاند و ئەمریكاشی وەك پارێزەری ئەو سیستمە تازەیە پێناسە كرد، كە دواتر ساموئیل هنتنگتن لەساڵی 1999 ناوی لێنا «تەنیا سۆپەر پاوەر - The Lonely Superpower» وەك ڕەهەندێكی تازە بۆ پێناسەكردنی هێز و باڵادەستی بەسەر جیهاندا. كە دوای ئەمەش لە 11ی سێپتەمبەری 2001 بە تەقاندنەوەی هەردوو تاوەری ڕێكخراوی بازرگانیی جیهانی لە مەنهاتن لەسەر دەستی ڕێكخراوی تیرۆریستیی ئەلقاعیدە، شكۆی «تەنیا سۆپەر» هێنرایە خوارەوە و سەرلەنوێ جیهانێكی تازەی هێنایە ئاراوە كە تۆماس فریدمان ناوی لێناوە «جیهانی دوای 11ی 9». و لەو بەروارەوە كە تا ئێستا دەگاتە چارەكە سەدەیەك، ئەمریكا هەموو هەوڵەكانی بۆ ئەوە بووە كە بە ڕێگەی هێز هەموو جۆرەكانی هێز شكۆی «تەنیا سوپەرپاوەر» بۆ خۆی بگێڕێتەوە، بەڵام سەرەنجام گەیشتنە ئەو قەناعەتەی كە ئەم خەونە نایەتەدی، هەتا سوپەرمانێك لەدایك نەبێت.

خەونی سوپەرمان لەگەڵ ئەوەی لەدوای جەنگی جیهانیی دوومەوە تەنیا خەیاڵێك بووە لەسەر ستەیجی هۆلیود، بەڵام شەیدابوونی سوپەرمان بەردەوام یەكێك بووە لە چەمكەكان كە ڕۆژئاوا بەگشتی و ئەمریكا بەتایبەتی ئامانجی ئەوە بووە ئەگەر سوپەرمان لەسەر زەوییش لەدایك نەبێت، ئەوا لە هەسارەیەكی دیكەوە بە دیاری بۆ هەسارەی زەوی بنێرێت، بۆ ئەوەی كۆتایی بە شەڕ بهێنێت و ئاشتی و سەقامگیری لەسەر هەسارەی زەوی بۆ مرۆڤایەتی بێنێتەدی.

لە هەموو فیلمەكانی «سوپەرمان»دا، سوپەرمان ئەو كەسەیە كە هاریكاری خەڵكی لاواز دەكات و لە زوڵم و دەستدرێژی دەیانپارێزت، تەنانەت سوپەرمان توانای ئەوەی هەیە زەمەن بگێڕێتەوە بۆ دواوە و كاولكاری و ڕووداوە سرووشتییەكانیش ڕێگەیان لێ بگرێت، ئەمەش بەو مانایەی وەك فریدرێك نیچە باسی دەكات «سوپەرمان ئەو مرۆڤە باڵایەیە كە بە كۆمەڵێك بەهای تازەوە و وەك مرۆڤێكی سەركەوتوو، مێژوو دەرگای بۆ دەكاتەوە و پێشوازی لێدەكات و لە تەنگژە گەورەكاندا مێژوویەكی بەرز دووبارە بونیاد دەنێتەوە». بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە: ئەو مرۆڤە باڵایە كە ناوی سوپەرمانە، چۆن دەگاتە ئەو ئاستە بەرزەی لەسەر بنەمای تیۆرەكەی داروین، باری سرووشتی ئێستای مرۆڤ تێپەڕێنێت و بەرەو سوپەرمان وەربچەرخێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لای نیچە ئەوەیە كە دەبێت مرۆڤی باڵا « كۆی بەها و دابونەریتە كۆنەكان بگۆڕێت و سەرلەنوێ وەك منداڵ لەناو بیركردنەوەیەكی تازەدا بەها و دابونەریتی تازە بونیاد بنێتەوە و، پابەندی هیچ بەها و یاسایەك نەبێت، كە لەناو دابونەریتە كۆنەكاندا بوونیان هەبووە، زۆر درشتر دەبێت مرۆڤی باڵا بڕوای بە « فەلسەفەی چەكوش» بێت و بە چەكوش هەموو دابونەریتە كۆنەكان تێك بشكێنێت.

خەونی سوپەرمان لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا لە تیۆری « پیاوە شێتەكە - The madman theory» سەرچاوە دەگرێت، كە ڕیچارد نیكسۆن لە ساڵی 1969 وە لە سیاسەتی دەرەوەی جیهان پیادەی دەكات و ڕاشكاوانە لە ساڵی 1969 هێنری كیسنجەری ڕاسپاردبوو كە زۆر ڕاشكاوانە بە هۆشی مینەی سەرۆكی ڤێتنامی باشوور بڵێت، ئەگەر هێرشەكانی بۆ سەر ڤێتنامی باكوور ڕانەگرێت و ئاگربەس واژۆ نەكات، ئەوا سەرۆك نیكسۆن سەرۆكێكی شێتە و بڕیار دەدات، چەكی ئەتۆمی بەكار بهێنێت و شەڕەكە ڕابگرێت. ئەم هەوڵەی نیكسۆن كە سەركەوتنی بەدەستهێنا، بووە هۆكاری ئەوەی هەمان ساڵ كتێبی «جیهان لە ساڵی 1999» بنووسێت، ئەمەش بەو مانایەی لە ساڵی 1999 گەورەترین دوژمن و ڕكەبەری ئەمریكا كە ئەو كات یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان بوو، دەڕووخێت و نامێنێت، بەڵام ڕۆناڵد ڕیگان كە لەساڵی 1982 چووە كۆشكی سپی لە ماوەی تەنیا شەش ساڵدا خەونەكەی نیكسۆنی هێنایەدی و گۆڕباچۆڤ سەرۆكی ئەو كاتی یەكێتیی سۆڤیەت پرۆسەی بیروستریكای ڕاگەیاند و بە كردەیی یەكێتیی سۆڤیەت وەك هێزێكی هاوشانی ئەمریكا بوونی نەما.

ئەم باكگراوەندەی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا، ئەوەمان بۆ ئاشكرا دەكات، پیادەكردنی سەركردایەتی وەك «سوپەرمان»، ڕەگوڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای ساڵی 1823 كە كاتێك جیمس مۆنرۆ پەیامێكی بەناوی «پرانسیپی مۆنرۆ» بۆ كاپیتۆڵ نارد و ڕایگەیاند، كە دەبێت ئەمریكا سەربەخۆیی هەموو دەوڵەتەكانی نیوەی دووەمی ڕۆژئاوای هەسارەی زەوی لە دەستتێوەردانەكانی ئەوروپا بپارێزێت، كە مەبەستی تەواوی هەردوو كیشوەری باكوور و باشووری ئەمریكا بوو، بەڵام گۆڕینی ئەم پرانسیپە بۆ پراكتێك سەرەتاكەی دەگەڕێتەوە بۆ دامەزراندنی پارتی كۆماریی ئەمریكا لە ساڵی 1854 و ئەبراهام لینكۆڵن كە كاپیتۆڵ هۆڵی هەڵوەشاندەوە و شەڕی دژی كۆیلایەتی ڕاگەیاند و ویلایەتەكانی لە چوارچێوەی كۆماری ئەمریكادا ڕێكخست، لەو كاتەوە هەتا ئێستاش پراكتیزەكردنی پرانسیپی مۆنرۆ بەو مانایەی ئەمریكا تەنیا ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا نییە و بەڵكو مافی خۆیەتی سەركردایەتیی هەردوو كیشوەرەكە بكات، بە شێوەیەك لە شێوەكان پارتی كۆماری «GOP» خۆی بە میراتگری داناوە و بە شێوازی جۆراوجۆر جێبەجێی دەكات، لەمەش زیاتر كاتێك كۆمارییەكان لە هەڵبژاردنەكانی ئەمریكا بە جیاوازییەكی زۆر لە پارتی دیموكراتی دەبەنەوە، وەك هەڵبژاردنەكانی ڕۆناڵد ڕیگن و دۆناڵد ترەمپی 2024 زۆر ڕاشكاوانە دەڵێن: «دەنگی كۆمارییەكانی ناو پارتی دیموكراتمان گێڕایەوە»، ئەمەش بەو مانایەی لەناو پارتی دیموكراتیشدا لە ئەمریكا خەڵكانێكی زۆر هەن، كە پشتگیری لە سیاسەتەكانی پارتی كۆماری دەكەن.

پارتی كۆماری كە لەساڵی 2016وە بۆ سێ خولی لەسەریەك دۆناڵد ترەمپ دەكاتە كاندیدی سەرۆكایەتیی ئەمریكا و دوو جار هەڵبژاردنەكانی بردووەتەوە، ئەمە پرسێك نییە تایبەت بێت بە كەسایەتیی دۆناڵد ترەمپ، بەو مانایەی هیچ كەسایەتییەكی دیكە لە ئەمریكا ناتوانێت وەك كاریزما هاوشانی بێت، بەڵكو ئەمە دید و تێڕوانینێكی شارستانیەتی ئەنگلۆسەكسۆنییە بۆ باڵادەست بوونی ئینگلیز لە ڕێگەی سامان كۆكردنەوە و دەوڵەمەندییەوە، هەر بۆیە ئەگەر دیسان بگەڕێینەوە بۆ ساڵی 2016 ئەوە دەبینین سێ مانگ پێش هەڵبژاردنەكانی نۆڤەمبەری ترەمپ، بەریتانیا لە حوزەیرانی هەمان ساڵ گشتپرسی كرد و دەنگی بۆ جیابوونەوە لە یەكێتیی ئەوروپا دا. هەروەها وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە «ئەمریكا چۆن بووە ئەمریكا وەك هێزێكی گەورە؟» ئەم پرسیارە لە ساڵی 2016 هەردوو بیرمەندی ئەمریكی ڕۆبەرت بلاك ویڵ و جنیفەر هاریس بە كتێبێك وەڵامیان داوەتەوە بەناونیشانی «شەڕ بە ئامرازی دیكە جوگرافیای ئابووری و هونەری دەوڵەتداری - War by Other Means: Geoeconomics and Statecraft»، لەم كتێبەدا جەخت لەسەر ئەوە كراوەتەوە، ئەمریكا بە ڕێگەی بازرگانی بووەتە هێزێكی گەورەی لە جیهاندا، ڕاشكاواتەر جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە ئەمریكا و ویلایەتی ئەریزۆنای بە شەڕ داگیر نەكردووە، بەڵكو بە پارە لە فەرەنسای كڕیوە، ئالاسكای بە شەڕ داگیر نەكردووە، بەڵكو بە پارە لە قەیسەری ڕووسیای كڕیوە، ئەمە مانای ئەوەیە پارتی كۆماریی ئەمریكا هەر لە دوای ساڵی 2009 و پاشانیش تەنگژە داراییەكانی بۆرسەی وۆڵ ستریت و پاشانیش ئەوەی دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپا بیری لەوە كردووەتەوە لەسەر هەردوو ئاستی ناوخۆی ئەمریكا و جیهان ئاراستەی سیاسەتی خۆی لە بیرۆكراسیەتی دامەزراوەییەوە بگۆڕێت بۆ حوكمڕانی لەسەر بنەمای پلۆتۆكراسی « Plutocracy»، ئەمەش واتە وەرچەرخانی ئاراستەی هونەری دەوڵەتداری لە سیاسەتمەدارەوە بۆ سەرمایەداری گەورە، ئامانجیش لەم وەرچەرخانە ئەوەیە دەوڵەت لەسەر بنەمای مامەڵە «transactional» بەڕێوەببرێت، نەك ئەوەی لەناو سیستمی جیهانیدا ناوی لێنراوە «بەهاكانی مافی مرۆڤ» كە ڕاشكاوانە چۆن نیچە بەهاكانی كەنیسەی ناو لێنا «ئاكاری كۆیلە» و ڕایگەیاند، دەبێت لە ئەڵمانیا بەهایەكی تازە لەدایك بێت، كە ئەویش «ئاكاری سەردار و پاڵەوان»ـە، بە هەمان شێوە پارتی كۆماریی ئەمریكاش كە لەساڵی 2016 دوای هەڵبژاردنی ترەمپ وەك 45ـەمین سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ڕایگەیاند، ڤێڕژنی سیستمی لیبڕاڵیی ساڵی 1945 چیدیكە بە كەڵكی ئێستای ئەمریكا نایەت.

دۆناڵد ترەمپ، لە خولی یەكەمی سەرۆكایەتیەكەی لە ساڵانی 2017- 2021، هەوڵیدە بە تیۆری پیاوە شێتەكە زەمینە بۆ سۆپەرمان ئامادە بكات و، ئەمەشی لە 20ی كانوونی دووەمی 2021 بەكردەیی ئەنجام دا، كە هەوڵیدا كاپیتۆڵ هۆڵ بگرێت، كە بۆ یەكەمین جار بوو لە مێژووی ئەمریكا لەكاتی خۆیدا دەستاودەستكردنی ئاشتییانەی دەسەڵات لە كۆشكی سپی جێبەجێ نەكرێت و بۆ یەكەمین جار بوو، سەرۆكی ئەمریكا هەڵبژاردن بدۆڕێنێت و ئامادەی ڕێوڕەسمی دەستاودەستكردنی دەسەڵات نەبێت و جێگری سەرۆك لە بری سەرۆك ڕێوڕەسمەكە بەڕێوە بەرێت.

لەدوای دووبارە هەڵبژاردنەوەی لە 3ی نۆڤەمبەری 2024 وەك 47ـەمین سەرۆكی ئەمریكاش، هەر لەڕۆژی 4ی نۆڤەمبەرەوە هەتا ڕۆژی 20ی كانوونی دووەمی 2025 ترەمپ هەموو لێدوانەكانی بریتی بووە لە بانگەشەكردن بۆ سوپەرمان لە چوارچێوەی تیۆری پیاوە شێتەكەدا، بەڵام دوای ساڵێك كە ستراتیژیەتێكی تازەی بۆ ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا داڕشت و ئێستا لە 2026 پیادەی دەكات، بە تەواوەتی چەمكی سوپەرمان پیادە دەكات و بە ئاشكرا دەڵێت «من تەنیا سەركەوتنم دەوێت»، كە ئەمەش دەقاودەق پراكتیزەكردنی ئەو چەمكەیە كە دەڵێت « براوە هەمووی دەبات - The Winner Takes It All».

 

عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

لە قۆناخی پۆست- لیبڕاڵیزمدا

سەركۆنەی دەوڵەتانی عەرەبی سوننە بۆ هێرشەكەی 7ی ئۆكتۆبەری 2023ی حەماس و پاشانیش هەڵبژاردنی بێدەنگی بەرانبەر ئەو هێرشە دڕندە و قورسەی كرایە سەر غەززە، باشتر لە واقیعی سیاسی و هێزی ئێستای تێگەیشتوون، بەڵام دەوڵەتانی دیكەی عەرەبی كە بە شێوەیەك لە شێوەكان لەبەرەی مقاوەمەی ئیسلامی شیعە تێوەگلاون وەك «یەمەن، لوبنان، سووریای ئەسەد، عێراق»، ڕەنگە بە باشی لەسەرەتاوە لەم بارودۆخە تازەیە تێنەگەیشتبن، لەسەر ئاستی دەوڵەتە گەورەكانی وەك «توركیا و ئێران»یش لە سەرەتاوە جۆرێك لە نمایشكردنی هێز و بە هەڵە خوێندنەوەی هاوكێشە تازەكە هەبوو، بەڵام توركیا بە كاریگەریی دەوڵەتانی كەنداو بەگشتی و دەوڵەتی قەتەر بەتایبەتی، هەندێك ئاراستەی سیاسەتی خۆی لەگەڵ هاوكێشە تازەكە ڕێك خستەوە، بەڵام ئێران فریا نەكەوت و بە ڕێگەی لێدانی گرووپەكانی مقاوەمەی ئیسلامی بووە بەشێك لە كێشەكە، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی ئێرانیش دوای كەوتنی ئەسەد ئاستی بەرگری گەڕاندەوە بۆ چوارچێوەی سنووری وڵاتەكەی، بەڵام هێشتا دیار نییە تا چەند خۆی لەگەڵ ئەم بارودۆخە تازەیە ڕێك دەخاتەوە، ئەوجا وەك عەباس عێراقچی وەزیری دەرەوەی كۆماری ئیسلامیی ئێران لە بەرەبەیانی ڕۆژی پێنج شەممە لە دیمانەیەكی لەگەڵ كەناڵی فۆكس نیوز بە ناوی حكومەت و ڕابەری كۆماری ئیسلامییەوە ڕایگەیاند «هێزەكانی ئێران هیچ خۆپیشاندەرێكیان نەكوشتووە، ئەو كوشتارەی ڕووی داوە، شەڕ بووە لە دژی تیرۆریستان و سەرۆك ترەمپ زانیاریی چەواشەكارانەی پێگەیشتووە و ئێستاش ئێران ئامادەیە دەرگای دانوستاندن لەگەڵ ئەمریكا بكاتەوە، بیسەلمێنێت كە پڕۆگرامی نیوكلیارییەكەی بۆ مەبەستی ئاشتییە، نەك دروستكردنی بۆمبی نیوكلیاری». ئەم پەیامەی وەزیری دەرەوەی ئێران كە پێدەچێت فۆكس نیوز مەبەست كاتەكەی هەڵبژاردبێت و حیسابی كاتی ئەمریكای كردبێت، نەك ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆ ئەوە بوو، ڕاویژكارانی سەرۆك ترەمپ كە لە كۆبوونەوەدا بوون، بۆ تاوتوێكردنی شێوازی هێرشكردنە سەر ئێران، سەیری دیمانەكەی عێراقچی بكەن و بە پەلە بڕیاری هەڵە نەدەن، هەر تەنیا كاتژمێرێك پێش ئەو دیمانەیە، دۆناڵد بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند «زانیاری تەواوی بە دەست گەیشتووە، كە هێزەكانی ئێران خۆپیشاندەران ناكوژن و ئەوانەشی گیراون، لە سێدارە نادرێن». ئەم وەرچەرخانە لەگەڵ ئەوەی زۆر درەنگ هاتنە ئاراوە، بەڵام لەسەر ئاستی میدیای ئیسرائیل و ئەمریكا بە كۆتاییهاتنی پەنابردن بۆ هێزی سەربازی لەلایەن ئەمریكاوە لە دژی ئێران دادەنرێت، بە هەرحاڵ ئەم پرسە لەگەڵ ئەوەی هەتا ئێستا دیار نییە كام ئاراستە دەگرێت، بەڵام ئەوە دەخاتەڕوو كە هێشتا جۆرە تێنەگەیشتنێك لەسەر ئاستی ناوچەكە بۆ ئەم قوناغە تازەیە بوونی هەیە.

عێراق لەگەڵ ئەوەی دوای «سوریا و یەمەن و لوبنان» یەكێك بووە لەو دەوڵەتانەی بە ئاشكرا لە چوارچێوەی بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی پۆلێن كراوە، بەڵام دوای ئەوەی ئیسرائیل بە فەرمی لە نەتەوە یەكگرتووەكان سكاڵای لە حكومەتی عێراق كرد و، دواتریش لە بانكی ئامانجەكانیدا ئەو شوێنانەی دەستنیشان كرد، كە دەیكاتە ئامانجی سەربازی لەناو عێراقدا، سەركردەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی كە ئێستا بە كردەیی ئاراستەی سیاسەتی حكومەتی عێراق دیاری دەكەن، سیناریۆیەكیان ئامادە كرد، كە ئەركی ئاساییكردنەوەی بارودۆخەكە بە محەمەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیرانی عێراق بسپێرن، ئەمەش بەو مانایەی ئەوەی دەیكات حكومەت وەك دەوڵەت دەیكات و چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە لەگەڵ ئەوەی سیاسەتی حكومەتیشی بەدڵ نییە، بەڵام دەست لە كاروبارەكانی حكومەت و دەوڵەت وەرنادات.

چوونە پێشەوەی سەرۆك وەزیرانی عێراق لە ئیدارەی ئەمریكی لە 2024 بە سەردانیكردنی بۆ كۆشكی سپی و دیداری لەگەڵ سەرۆك بایدن و ئەنتۆنی بلینكن وەزیری دەرەوەی ئەو كاتی ئەمریكا، جۆرێك لە لێكتێگەیشتنی پشت پەردەی لەنێوان حكومەتی عێراق و ئیدارەی ئەمریكی دروست كرد، بەتایبەتیش كە حكومەتی عێراقی توانی لە شەڕی 12 ڕۆژەی ئەمریكا و ئیسرائیل دژی ئێران، كۆنتڕۆڵی چەكدارەكانی بەرەی مقاوەمە بكات، بەوەی بە هیچ جۆرێك نەبنە بەشێك لەو شەڕە، ئەوەش بووە هۆكاری ئەوەی ئیسرائیل هیچ هێرشێك بۆ سەر عێراق نەكات.

لەدوای هەڵبژاردنەكانی نۆڤەمبەری 2025ی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە لەبەر ئەوەی وەك گەورەترین فراكسیۆنی ناو پەرلەمانی عێراق، هیچ ڕكەبەرێكی سەرەكی لە بەردەمی خۆیدا نابینێت، لە هەمان كاتیشدا جۆرێك ڕێككەوتن لەناو لایەنەكانی شیعە دروست بووە، كە نووری مالیكی ئەمجارە پۆستی سەرۆك وەزیران وەربگرێت، بۆیە پێدەچێت هەوڵی جددی هەبێت، لە حكومەتی داهاتووی عێراقدا ئاراستەی هاوكێشەكە بە شێوەیەك لەگەڵ ئیدارەی ترەمپ ڕاست بكاتەوە، بە مەرجێك ئیدارە و شەخسی ترەمپ ئەو تایبەتمەندییەی لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی وەك خۆی تێبگات و بوارێكیان بۆ بهێڵێتەوە، لەبەردەم دەنگدەرەكانیان ئیحراج نەبێت، ئەوا مەزندەكان بەو ئاراستەیەن كە حكومەتی داهاتووی عێراق هەنگاوێك هەڵنەگرێت كە میزاجی ترەمپ نەتوانێت قبووڵی بكات.

كێشەی كورد و ئایندەی هەرێمی كوردستان

لەم هاوكێشە تازەیەدا

هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی سیاسیی خوار دەوڵەت « Sub-State» و وەك نموونەیەكی سەركەوتوو بۆ خۆبەڕێوەبردن ئەزموونێكی گەورەی بڕیوە و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەوجۆرە سەیری دەكات كە ببێتە مۆدێلێك بۆ چارەسەركردنی كێشەی وڵاتانی دیكەی ناوچەكە و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش، بەڵام ڕەخنەی توندی دۆستەكانمان و ئەو پسپۆڕ و توێژەرانەشی كە كار لەسەر پرسی عێراق و هەرێمی كوردستان دەكەن، ئەوەیە كە پرۆسەی سیاسیی لەناوخۆی كوردستاندا تۆكمە و توندوتۆڵ نییە و یەك شێوازی حوكمڕانی لە سەرتاسەری هەرێمی كوردستان پیادە ناكرێت، لەمەش خراپتر ئەوەیە هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی سیاسی، نە گوتارێكی یەكگرتووی لەگەڵ حكومەتی عێراق هەیە، بۆ ئەوەی گوشار بكات و مافە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستان جێبەجێ بكرێت، نە گوتارێكی تۆكمەشی هەیە بۆ ئەوەی مامەڵە لەگەڵ كۆی كێشە و گۆڕانكارییەكانی ناوچەكە بكات.

سەبارەت بە چارەسەری ئاشتییانەی كێشەی كوردیش لە دەوڵەتەكانی دیكەی وەك «سووریا، توركیا، ئێران»، دیسان ئەوەی دەبێتە ڕەخنەی دۆستانە لەسەر كێشەی كورد، ئەوەیە كە لایەنە سیاسیە كوردییەكان لەناو وڵاتە جیاوازەكاندا نەیانتوانیوە گوتاری تایبەت بەو پارچەی بەو وڵاتەوە لكێنراوە، بۆ خۆیان دروست بكەن، ڕاستە كێشەی كورد یەك كێشەیە پەیوەستە بە بوونی نەتەوەیەك و هەموو پارچەكان پەیوەندییان بە یەكەوە هەیە، بەڵام دەبێت ئەوەش ڕەچاو بكەین، كە هەتا ئێستا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و خودی ئەو دەوڵەتانەشی كە كوردستانیان بە سەردا دابەش كراوە، وەك كێشەیەكی ناوخۆیی سەیری دەكەن و دەبێت لایەنی كوردی پراگماتییانە هاوكێشەكان بخوێنێتەوە و دەرفەتی ئەوە نەداتە بەرانبەر كە گەلەكۆمەكیی هەرێمی بۆ پرسی كورد دروست بكەن.

لە ناو ئەم بارودۆخە شڵەژاو و گۆڕاوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بمانەوێت و نەمانەوێت، نەخشە كۆنەكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك خۆی نامێنێتەوە، بەڵام ئەو گۆڕانكارییەش دروست نابێت كە ئێمە وەك كورد خەونی پێوە دەبینین، یان بەوجۆرە ڕاڤەی بۆ بكەین، كە پرسە پارچە پارچە بووەكەی كورد، بە هاوسەنگی و وەك یەك هەنگاو بۆ پێشەوە هەڵدەگرێت، بۆیە لەمەشدا دۆستەكانمان بەوجۆرە ئاگادارمان دەكەنەوە كە بە هۆشیاری ئەم هاوكێشە هەستیارە بخوێنینەوە و بە هۆشیاری لەناو ئەم بارودۆخە سەخت و شڵەژاوە گۆڕاوەدا هەنگاوی دروست هەڵبگرین.

لە ئێستادا هەرێمی كوردستان وەك مەرجەعییەتی هەموو كێشەی كورد لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەیر دەكرێت و هەموو چاوەكان لەسەر ئەوەن سەرۆك بارزانی چۆن نەخشەرێگەیەك بۆ تایبەتمەندییەكانی كێشەی كورد لەسەر ئاستی ناوچەكە گەلاڵە دەكات، كە لەگەڵ سرووشت و واقیعی ناوچەكە گونجاو بێت، لەم چوارچێوەیەدا لەسەر ئاستی كوردستانی سووریا و توركیا، هەست دەكرێت هەم دەوڵەت هەمیش لایەنە سیاسییەكانی كورد لەو دوو وڵاتە گەیشتوونەتە جۆرێك لە قەناعەت كە سەرۆك بارزانی وەك مەرجەعییەتی هەموو كێشەی كورد قبووڵ بكەن، ئەم قەناعەتە بكرێتە پراكتیك و هەوڵ بدرێت بەو ئاراستەیە سیاسەت بكرێت، كە سەرۆك بارزانی نەخشە ڕێگەی بۆ داڕشتووە، لەم چوارچێوەیەدا لەگەڵ ئەوەی نییەتێكی باش لەسەر ئەم پرسە لەسەر ئەرزی واقیع دەبینرێت، بەڵام دیسان پێویستی بەوە هەیە، كە باشتر هەڵوەستەی لەسەر بكەین و هەوڵ بدەین، خۆمان بیر لە چارەسەركردنی كێشەكانی خۆمان بكەینەوە و هێزی ناوخۆی خۆمان بكەینە بناغەی هێز و شێوازی داواكردنی داواكارییەكانمان، ڕاستە پاڵپشتی و هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی و دەرەكی بۆ جۆرێك لە شەرعییەتدان بە دۆزی نەتەوەییمان زۆر گرنگە، بەڵام زۆر باشترە ئەم پاڵپشتییە نێودەوڵەتی و دەرەكییە باشتر لەناو كێشەكەی خۆمان تەوزیف بكەین و بیكەینە هێزێك كە هێزی ناوخۆییمان بەهێزتر بكات، نەك تەنیا پشت بە هێزی دەرەكی و نێودەوڵەتی ببەستین.

بۆ ئێستای هەرێمی كوردستان كە بەشێكە لە دەوڵەتی عێراق، هەلی زۆر باش هاتووەتە پێشەوە بۆ ئەوەی باشتر و كاریگەرتر بە گوتارێكی سەربەخۆی یەكگرتووەوە لەناو پەرلەمان و حكومەتی عێراقدا داكۆكی لە مافەكانی هەرێمی كوردستان بكەین. سرووشتی پرۆسەی سیاسی لە ئێستای عێراقدا بەتایبەتی كە لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی مەبەستیانە دەسەڵاتی كردەیی عێراق لەدەستی خۆیاندا بێت، باش لەو ڕاستییە تێگەیشتوون، كە ئەم ئاواتەیان نابێتە واقیع، ئەگەر ڕێككەوتنێكی كۆنكرێتی لەگەڵ سەرۆك بارزانی نەكرێت و ئەو پشتیوانی حكومەتی عێراق نەبێت، ئەم ئاراستەیە كە خزمەتی بەرژەوەندییەكانی حوكمڕانیی عەرەبی شیعە لە عێراقدا دەكات، لە هەمان كاتدا زەمینەیەكی لەباریش دروست دەكات، كە باشتر قسە لەسەر مافە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستان بكرێت و شێوازێكی تازە لە پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراق بێتە ئاراوە.

سیاسەتی فەرمیی ئیدارەی سەرۆك ترەمپ بە ڕاشكاوی بۆ هەموو دەوڵەتانی جیهان بەگشتی و عێراق بەتایبەتی یەك پەیامە كە ئەویش «سەپاندنی ئاشتییە بە ڕێگەی هێز» بۆ ئەمەش وەك تۆم باراك نوێنەری تایبەتیی ترەمپ بۆ سووریا و لوبنان، ڕاشكاوانە جەختی لەسەر كردووەتەوە، ئەوەیە كە سیاسەتی ئیدارەی ترەمپ بەرانبەر بە عێراق بە دەق بەو شێوەیەیە كە جارێكی دیكە ئەمریكا هەڵەی داگیركردنی عێراقی ساڵی 2003 دووبارە ناكاتەوە و ئێستا باڵیۆزخانەیەكی لە بەغدا هەیە كە گەورەترین باڵیۆزخانەیە لە جیهان و بڕی دوو ملیار دۆلاری تێدا خەرج كراوە، هەروەها گەورەترین كونسوڵخانەشی لە هەولێر هەیە، كە بڕی 800 ملیۆن دۆلاری تیدا خەرج كردووە، بۆیە ئامانج لەم باڵیۆزخانە و كونسوڵخانە گەورەی ئەمریكا ئەوەیە كە بە ڕێگەی ئاشتی و دیپلۆماتی عێراقێكی بەهێز بونیاد بنرێتەوە، كە كوردستان هەرێمێكی بەهێز بێت لەناو ئەو دەوڵەتە بەهێزەدا.