ئێكارت ڤۆرتز، بەڕێوەبەری ئینستیتویتی دیراساتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە پەیمانگای ئەڵمانی بۆ دیراساتی جیهانی و ناوچەیی لە هامبورگ، هەروەها پڕۆفیسۆری مێژو و سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە زانكۆی هامبورگ. نووسەری كتێبەی «نەوت و خۆراك»ـە و لە پاڵ كارە ئەكادیمییەكانیدا بەشداری كردووە لە ڕاوێژكاری بۆ ڕێكخراوەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕێكخراوە جیهانییەكان، پێشتریش توێژەر بووە لە سەنتەری بەرشەلۆنە بۆ كاروبارە نێودەوڵەتییەكان و لە سەنتەری توێژنەوەی كەنداو لە دوبەی. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا كە تەوەرە سەرەكییەكانی پەیوەست بوون بە بارودۆخی ئێستای ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە دیاریكراوی هەلومەرجی عێراق و سووریا و ئایندەی ئەم دوو وڵاتە و پرسەكانی پەیوست بە ئاسایشی خۆراك و دۆخی سیاسییان.

 

* ئێوە شارەزایەكی پێشەنگن لە مێژووی هاوچەرخی عێراق ( 1979-2003). تا چەند پێتان وایە كە هێشتا میراتی سیاسی و ئابووری ڕژێمی بەعس كاریگەری هەیە لەسەر بە بنبەست گەیشتنە سیاسییەكانی ئێستای عێراق، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی هەبێت بە دەوڵەتی مەركەزی و دابەشكردنی سەرچاوە و داهاتەكانەوە؟

- ڕیشەی ئەو سیستمی موحاسەسەیەی لە ئێستادا پیادە دەكرێت، دەگەڕێتەوە بۆ سەروەختی داگیركاریی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و دووبارە داڕشتنەوەی سیستمی حوكمڕانی وڵاتەكە لە دوای ساڵی 2003وە. هەرچۆنێك بێت، هێشتا سێبەری ڕۆژگاری بەعس كاریگەرییان ماوە لە پەیوەندی بە ستەم و نادادپەروەرییەكانەوە لە عێراق، بۆ نموونە پێشێلكردنەكانی مافەكانی مرۆڤ و دابەشكردنی سەرچاوەكان. هەندێ جار مێژوونووسانی عێراق دوودڵن، یان ڕووبەڕووی بەرهەڵستی دەبنەوە بۆ توێژینەوە لەو بابەتانەی دوای ساڵی 1968 یان تەنانەت دوای 1958 ڕوویان دا. ئەمە ئاماژەیە بەوەی كە هێشتا باسكردن لە ڕۆژگاری ڕابردووی بەعس پرسێكی هەستیارە.

* لە ڕووی ئابووریی سیاسییەوە، ئێوە عێراق بە دەوڵەتێكی ڕەیعی وەسف دەكەن. ئایا باوەڕتان وایە عێراق دەتوانێت لە سایەی ئەم سیستمەدا سەقامگیرییەكی درێژخایەن بەدی بهێنێت، یان ناكۆكی لەسەر داهاتی نەوت ڕێگری لە هەر چاكسازییەك دەكات؟

- عێراق دەوڵەتێكی ڕەیعیی هەژارە. ئەویش بە بەراورد بە دەوڵەتە ڕەیعییە دەوڵەمەندەكانی وەك قەتەر و كوەیت، یان عەرەبستانی سعودیە. هەرچۆنێك بێت، پشك و ڕێژەی نەوت لە پەیوەندی بە داهاتی حكومەت و هەناردەكردنییەوە ڕێژەیەكی زۆر بەرزە، مەبەستم ئەوەیە بڵێم كە عێراق جگە لە نەوت بەرهەمێكی دیكەی زۆری نییە كە بتوانرێت هەناردە بكرێت، یان ڕەوانەی دەرەوە بكرێت. كەواتە پەنابردنەبەر جۆراوجۆركردنی ئابووری پرسێكی گرنگە. لە ئێستادا زیادكردنی بەرهەمی نەوت كارێكی قورس و زەحمەتە، لە كاتێكدا كە ڕێژەی دانیشتووانی وڵاتەكە لە زیادبووندایە، نرخی نەوتیش لە بازاڕەكاندا سەقامگیر، یان جێگیر نییە، و ڕەنگە نرخەكەی دابەزێت بەهۆی دەستەبەركارە ململانێكارەكانی دیكەوە (وەك ڤەنزویلا)، یان بە هۆی هەوڵ و كۆششەكانی پەیوەست بە ڕووكردنە وزەی نوێبووەوە.

* ئاشكرایە كە هەمیشە پەیوەندییەكانی نێوان بەغدا و هەولێر بارگرژی و دیالۆگی تێدەكەوێت. بە تێڕوانینی ئێوە، ئایا هێشتا كێشەكە چڕ بووەتەوە لە تەمومژی نێو دەستووردا، یان پەلی كێشاوە بۆ ململانێیەكی جیپۆلەتیكیی بەرفراوانتر لە نێوان هێزە هەرێمایەتییەكان كە دەستڕۆیشتووییان لە نێو عێراقدا هەیە؟

- بەرژەوەندییە هەرێمایەتییەكی كاریگەرییان لەسەر پەیوەندییەكانی هەولێر و بەغدا هەیە، بەڵام هەلومەرجی ناوخۆییش كاریگەری هەیە و لە كۆتاییدا فاكتەرە ناوخۆییەكان كاریگەری یەكلاكەرەوەیان دەبێت.

* دوای ساڵانێك لە شەڕ و ناكۆكی، لە ئێستادا ئاراستەی پەیوەندییەكانی سووریا و وڵاتە عەرەبییەكان بەرەو پەرەسەندنە، بە تێڕوانینی ئێوە تا چەند ئەم پەرەسەندنانە، یان هاوكێشە نوێیانە كاریگەرییان هەیە لەسەر ئایندەی ناوچە كوردییەكانی باكووری سووریا، مەبەستمان ڕۆژئاڤایە؟

- ئەو ئۆتۆنۆمی و باری خۆبەڕێوەبەرییەی كە كورد هەیەتی لە باكووری وڵاتی سووریا، لەلایەن حكومەتی توركیاوە ڕووبەڕووی گوشار و فشار بووەتەوە، كە ئاشكرایە ئەم وڵاتە دەیەوێت ڕێگری لە دروستبوونی دەوڵەتێكی كوردی بكات لەسەر سنوورەكانی، ئەوەی پەیوەندی بە ڕژێمی نوێی سووریاشەوە هەبێت، ئەوا ئەم ڕژێمە خوازیاری ئەوەیە كە دەسەڵاتێكی مەركەزی هەبێت، ئیدارەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاش بە سەرۆكایەتی دۆناڵد ترەمپ، بەراورد بە ئیدارەكانی پێشووی ئەمریكا كەمتر بایەخ بە ڕۆڵ و بەشداری كورد دەدات لە شەڕیاندا لە دژی داعش.

* ئێوە یەكێكن لە توێژەرە دیارەكانی بواری ئاسایشی خۆراك لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە میانەی هەلومەرجی گۆڕانی كەشوهەوا و كەمیی ئاو، چۆن هەردوو وڵاتی عێراق و سووریا دەتوانن ڕێگری بكەن لە ڕوودانی كارەساتی مرۆیی و ئاوارەبوونی بەرفراوانبوونی دانیشتووانەكەیان لە ئایندەیەكی نزیكدا؟

- ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەرچاوەی پێویستی ئاوی نییە بۆ بەرهەمهێنانی پێداویستییە خۆراكییەكانی. بەم شێوەیە دەبێت پشت بە هاوردەكردنی خۆراك لە دەرەوە ببەستێت. كەواتە گرنگە، ئەم خۆراكە لە شوێن و ناوچەی دیكەوە بەدەست بهێنرێت، چونكە بازاڕە جیهانییەكانی خۆراك بە كراوەیی دەمێننەوە و كۆت و بەندێكی هەناردەكردنیان لەسەر نییە، وڵاتانی ئەم ناوچەیەش ئەوەندە دراوی قورس بەدەست دەهێنن كە بتوانن خۆراكی پێ هاوردە بكەن، ئەگەرچی باشترە كە ئەم دراوە لە ڕێی داهاتی غەیری نەوتییەوە بەدەست بهێنن.

* هەمیشە پرسی نەوت فاكتەرێكی گرنگ و سەرەكییە بۆ تێگەیشتن لە بارودۆخ و پەرەسەندنەكانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئایا هەنگاوهەڵگرتنی جیهان بەرەو وزەی سەوز دەبێتە هۆی لاوازكردنی پێگەی جیۆپۆلەتیكی دەوڵەتانی كەنداو و عێراق، یان تا ئایندەیەكی نزیك نەوت و غاز وەك پرسێكی گرنگ دەمێننەوە؟

- ئەگەر ئەم ئاڵوگۆڕی وزەیە ڕووبدات، ئەوا كاریگەری و دەرهاویشتەی دوورمەودا و درێژخایەنی دەبێت لەسەر ناوچەكە. كە كاریگەری نەرێنی و درێژماوەی دەبێت لەسەر نرخەكانی نەوت و غازی سرووشتی. بەڵام هێشتا ئێمە نەگەیشتووینەتە ئەو قۆناغە. لە ئێستادا هێشتا خواست لەسەر نەوت لە زیادبووندایە و هێشتا چەند كەرتێك هەن كە ناتوانرێت لە ڕێی وزەی نوێبووەوە كارەبایان بۆ دابین بكرێت. كەواتە پرسەكە ئەوەیە ئایا ئاڵوگۆڕی وزە ڕوو دەدات، یان زیادبوونی وزە دێتەئاراوە، واتە نەوت و غاز وەك سەرچاوەیەكی گرنگ دەمێننەوە لە پاڵ وزەی نوێبووەوە.

* وەك بەڕێوەبەری ئەنستیتوتێكی توێژینەوە لە ئەڵمانیا، چۆن لە سیاسەتی دەرەوەی وڵاتی ئەڵمانیا و یەكێتیی ئەوروپا لە ئاست پرسی كورد لە هەر دوو وڵاتی عێراق و سووریا دەڕوانن؟ ئایا هێشتا لە ڕوانگەی پرسەكانی پەیوەست بە كۆچ و تیرۆریزمەوە لە ناوچەكە دەڕوانن، یان دیدگایەكی ستراتیژی بەرفراوانتریان هەیە؟

- لە ڕاستیدا هاوسۆزی هەیە بۆ بەشداریی كورد لە شەڕی دژ بە داعش و دیدگای لیبڕاڵی و كراوەی بەشێكی زۆری ناوچە كوردییەكان. هەرچۆنێك بێت، ئەم پرسە نەبووەتە ئەولەویەتی سیاسەتی دەرەوەی نە ئەوروپا و نە وڵاتی ئەڵمانیا. واتە تەركیزەكە زیاتر لەسەر كۆچ و تیرۆریزمە هەر وەك ئێوە لە پرسیارەكەتاندا ئاماژەتان پێكردووە، لەگەڵ سەقامگیری ناوچەیی و كێشە و ناكۆكیی فەلەستین و ئیسرائیل.

* ئایا سیستمی دەوڵەتی نەتەوەیی كە دوای ڕێككەوتنی سایكس-پیكۆ سەپێنرا، گونجاوە بۆ ناوچەكە، یان ئێمە بەرەو سەروەریی دابەشكراو دەڕۆین، كە تێیدا كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان دەتوانن ڕۆڵی سەرەكییان هەبێت؟

- ئێمە دەزانین كە ژمارەی كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان لە زیادبووندایە، نەك تەنیا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵكو لە شوێنەكانی دیكەش. لەگەڵ ئەوەشدا، لە پاڵ دەوڵەت، یان بە هەماهەنگی لەگەڵیاندا كار دەكەن، كەواتە پێناچێت جێی دەوڵەت بگرنەوە.

* ئێوە ناسراون بەوە كە جەخت لەسەر داتاكان دەكەنەوە لە پەیوەندی بە ئەنجامدانی توێژینەوەكانتانەوە، ئەگەر شرۆڤەكاری بۆ عێراق و دەوڵەتانی ناوچەكە بكەین لە ڕێی داتاوە، ئایا چۆن لە ئایندەی ئەم دەوڵەتە دەڕوانن لە ڕوی ئاسایشی خۆراك و ئالنگارییەكانی پەیوەست بە گۆڕانی ژینگەوە؟

- من پێموایە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیانمەندی سەرەكی دەبێت لە گۆڕانی كەشوهەوا. لەم ڕوانگەیەوە دەبێت كەمكردنەوەی كاریگەرییەكانی گۆڕانی ژینگە و كەشوهەوا ببێتە ئەولەویەتی سیاسەتمەدارانی دەوڵەتانی ناوچەكە، لە نێویاندا پرسەكانی پەیوەست بە ئاو و ئاسایشی خۆراكەوە .