لە مێژووی شارستانیەتە کۆنەکاندا، ڕۆڵی ئافرەت لە جەنگدا زۆرجار پەراوێزخراو بووە یان تەنها وەک "قوربانی" سەیر کراوە. بەڵام لەگەڵ هاتنی ئیسلام، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە تێڕوانین بۆ ڕۆڵی ئافرەت لە هەموو کایەکانی ژیاندا دروست بوو، لەوانەش کایەی سەربازی و بەرگری.

بۆیە لێرەدا تیشک دەخەینە سەر ئەوەی کە چۆن ئافرەتانی موسڵمان لە سەردەمی پێغەمبەردا (صلی الله علیه وسلم) لە بازنەی "چاوەڕوانی"یەوە گوازرانەوە بۆ بازنەی "بەشداریکردن"، جا چ لە ڕووی لۆجیستییەوە بێت یان مەیدانی.

 یەکەم: چوارچێوەی شەرعی (المنظور الفقهي)
پێش ئەوەی بچینە ناو ڕووداوە مێژووییەکان، دەبێت تێبگەین بنەمای شەرعی بۆ بەشداری ئافرەت چی بووە. زانایانی ئیسلام بە پشت بەستن بە فەرمودەکان، جیهادی ئافرەتیان دابەش کردووە بۆ دوو جۆر:

١. لە دۆخی ئاسایی (جیهادی داواکردن - جهاد الطلب):

لەم دۆخەدا کە سوپای ئیسلام دەچێتە دەرەوە بۆ فتوحات، بەشداری ئافرەت "واجیب" نییە، بەڵکو "مستحب"ـە ئەگەر پێویستی هەبێت بۆ خزمەتگوزاری.

●      بەڵگە: کاتێک دایکی ئیمانداران عائیشە (ڕەزای خوای لێبێت) پرسیاری لە پێغەمبەر کرد سەبارەت بە جیهاد، فەرمووی:

"جهادكن الحج" (واتە: جیهادی ئێوە حەجکردنە).

سەرچاوە: صحيح البخاري، كتاب الجهاد.

٢. لە دۆخی بەرگری (جهاد الدفع):

ئەگەر دوژمن هێرش بکاتە سەر ماڵ و خاکی موسڵمانان، ئەوا بەرگری کردن دەبێتە "فەرز" (واجب عيني) لەسەر هەموو تاکێک، تەنانەت ئافرەتیش بەبێ مۆڵەتی هاوسەرەکەی دەتوانێت چەک هەڵبگرێت بۆ پاراستنی خۆی و ئایینەکەی. ئەمە کۆدەنگی (اجماع) زانایانی لەسەرە.

 دووەم: بەشداری لە پاڵپشتی لۆجیستی و پزیشکی (الخدمات المساندة)
بەشی هەرە زۆری بەشداری ئافرەتان لەم کەرتەدا بووە، کە ئەمڕۆ لە سوپا مۆدێرنەکاندا بە (Medical Corps & Logistics) دەناسرێت.

١. ئیدارەدانی "نەخۆشخانەی مەیدانی"
چەمکی نەخۆشخانەی گەڕۆک یان مەیدانی لە ئیسلامدا لەلایەن ئافرەتێکەوە بە ناوی (روفەیدەی ئەسلەمی - رفيدة الأسلمية) داهێنرا.

●      ڕۆڵەکەی: روفەیدە خێمەیەکی تایبەتی هەبوو لە مزگەوتی پێغەمبەردا، کاتێک شەڕ دەبوو، ئەم خێمەیە دەگوێزرایەوە بۆ نزیک بەرەکانی جەنگ.

●      بەڵگەی مێژوویی: کاتێک (سەعدی کوڕی موعاز) لە جەنگی خەندەقدا دەمارێکی قۆڵی پێکرا و خوێنی لێ دەڕۆیشت، پێغەمبەر (د.خ) فەرمووی:

"اجعلوه في خيمة رفيدة حتى أعوده من قريب"

(واتە: بیخەنە ناو خێمەکەی روفەیدەوە تا لە نزیکەوە سەردانی بکەم).

سەرچاوە: الأدب المفرد للبخاري، وسير أعلام النبلاء.

٢. گواستنەوە و دابینکردنی ئاو (السقاية والإخلاء)
گۆڕەپانی جەنگ لە بیاباندا پێویستی بە سەرچاوەی ئاوی بەردەوام هەبوو، پیاوان خەریکی شەڕ بوون، بۆیە ئافرەتان ئەم ئەرکە قورسەیان لە ئەستۆ دەگرت.

●      نموونەی دایکمان عائیشە و ئوم سولەیم:
ئەنەس دەگێڕێتەوە لە ڕۆژی "ئوحود"دا:

"لقد رأيت عائشة بنت أبي بكر وأم سليم وإنهما لمشمرتان، أرى خدم سوقهما، تنقزان القرب على متونهما، تفرغانه في أفواه القوم، ثم ترجعان فتملآنها، ثم تجيئان فتفرغانه في أفواه القوم".

(واتە: عائیشە و ئوم سولەیمم بینی کە کراسەکانیان هەڵکردبوو -بەهۆی خێرایی ڕاکردن-، خڕخاڵی قاچیان دیار بوو، مەشکەی ئاویان لەسەر شان بوو و بە خێرایی دەیانبرد و دەیانکردە دەمی بریندار و جەنگاوەرەکان، دواتر دەگەڕانەوە پڕیان دەکردەوە و دەهاتنەوە).

سەرچاوە: صحيح البخاري، ومسند أحمد.

٣. چارەسەرکردنی بریندارەکان
ئەمە ڕۆڵێکی پیشەیی بوو کە پێویستی بە شارەزایی هەبوو لە گژوگیا و بەستنی برین.

●      نموونەی ئوم عەتییە (أم عطية الأنصارية):
لە سەحیحی موسلیمدا هاتووە دەڵێت:

"غزوت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم سبع غزوات، أخلفهم في رحالهم، فأصنع لهم الطعام، وأداوي الجرحى، وأقوم على المرضى".

ئەم فەرمودەیە سێ ئەرکی سەرەکی دیاری دەکات: (پاسەوانی کەلوپەل، ئامادەکردنی خۆراک، چارەسەری پزیشکی).

 سێیەم: بەشداری ڕاستەوخۆی سەربازی (القتال المباشر)

ئەمە ئەو بەشەیە کە زۆرترین سەرنجی مێژوونووسانی ڕاکێشاوە. هەرچەندە ئافرەتان فەرمانی هێرشبردنیان پێنەکرابوو، بەڵام لە کاتی مەترسیدا وەک جەنگاوەرێکی تەواو دەردەکەوتن.

١. نوسەیبەی کچی کەعب (ئوم عەمارە) - پاڵەوانی ئوحود
ئەم خانمە نموونەی باڵای ئازایەتییە. لە سەرەتای جەنگی ئوحوددا ئەرکی ئاو دابەشکردن بوو، بەڵام کاتێک بینی ریزەکانی موسڵمانان تێکچوون و دوژمن نزیک بووەوە لە پێغەمبەر (د.خ)، ئەرکەکەی گۆڕی بۆ جەنگاوەر.

●      تۆمارە مێژووییەکە:
ئیبن سەعد لە (الطبقات الكبرى) دەگێڕێتەوە: ئوم عەمارە شمشێرێکی هەڵگرت و دەستی کرد بە شەڕکردن بۆ پاراستنی پێغەمبەر، تەنانەت کاتێک (ئیبن قمیئة) -کە یەکێک بوو لە موشریکە بەهێزەکان- هێرشی کرد، ئوم عەمارە وەستایەوە لەبەردەمی و چەندین برینی سەختی بەرکەوت (دەوترێت ١٣ برین لە لاشەیدا هەبووە).
پێغەمبەر (د.خ) لەو کاتەدا فەرمووی:

"ما التفتُّ يميناً ولا شمالاً إلا وأنا أراها تقاتل دوني".

(واتە: ئاوڕم بۆ ڕاست و چەپ نەدەدایەوە ئیلا دەمدیت نوسەیبە لەپێشمەوە دەجەنگێت).

٢. سەفیەی کچی عەبدولموتەلیب - پارێزەری قەڵا
لە جەنگی خەندەقدا، پیاوان لە سەنگەرەکان بوون، ژنان و منداڵان لە قەڵایەکی (حێسن) پارێزراو بوون. جوولەکەکانی بەنو قورەیزە ویستیان خیانەت بکەن و بچنە ناو قەڵاکە.

●      ڕووداوەکە:
یەکێک لە سیخوڕەکانی دوژمن بە دزییەوە لە قەڵاکە نزیک بووەوە. حەسان بن سابت (شاعیری پێغەمبەر) لەوێ بوو بەڵام نەیتوانی بچێتە دەرەوە بۆ کوشتنی (بەهۆی نەخۆشی یان هۆکارێکی تر). سەفیە (کە پوری پێغەمبەر بوو) خۆی ستوونێکی خێمەی هەڵگرت، چوو بۆ دەرەوە و لە دوژمنەکەی دا و کوشتی، دواتر سەری بڕی و فڕێیدایە خوارەوە بۆ ئەوەی سوپای دوژمن وا بزانن قەڵاکە پیاوی جەنگاوەری لێیە. ئەمە نموونەی "جەنگی دەروونی" و پاراستنی بەرەی ناوخۆیە سەرچاوە: الاستيعاب في معرفة الأصحاب - ابن عبد البر.

٣. ئوم سولەیم و "خەنجەرەکە"
لە جەنگی حونەین، ئوم سولەیم (دایکی ئەنەس) بە دووگیانییەوە بەشدار بوو، خەنجەرێکی گەورەی لەژێر جلەکانیدا شاردبووەوە.
کاتێک هاوسەرەکەی (ئەبو تەڵحە) خەنجەرەکەی بینی، بە پێغەمبەری وت. "يا رسول الله، إن دنا مني أحد من المشركين بعجت به بطنه".

(واتە: ئەی پێغەمبەری خوا، ئەمەم بۆ ئەوەیە ئەگەر یەکێک لە موشریکەکان لێم نزیک بێتەوە، سکی هەڵدەدڕم).

سەرچاوە: صحيح مسلم.

٤. ئوم حەرامی کچی میلهان - شەهیدی دەریا
پێغەمبەر (د.خ) مژدەی دابوو کە خەڵکانێک لە ئوممەتەکەی سواری دەریا دەبن بۆ جیهاد وەک پاشاکان. ئوم حەرام داوای کرد یەکێک بێت لەوان. لە سەردەمی خەلافەتی عوسمانی کوڕی عەفان، بووە یەکەم ئافرەت کە بەشداری یەکەم هێرشی دەریایی بکات بۆ فەتحی قوبرس و لەوێ شەهید بوو (بەهۆی کەوتنی لەسەر وڵاخەکەی).

●      سەرچاوە: صحيح البخاري.

 

 چوارەم: ڕۆڵی سیاسی و ڕاوێژکاری (المستشارة السياسية)
ڕۆڵی ئافرەت تەنها ماسولکە و تیمارکردن نەبوو، بەڵکو "عەقڵ و حیکمەت"یش بوو لە قەیرانە گەورەکاندا.

نموونەی ئوم سەبەمە (أم سلمة) لە حودەیبییە:

یەکێک لە مەترسیدارترین ساتەکانی مێژووی ئیسلام لە "صلح الحديبية" بوو. کاتێک پێغەمبەر (د.خ) فەرمانی کرد هاوەڵان قوربانی بکەن و سەریان بڕووتێننەوە (وەک نیشانەی کۆتایی هاتنی عومرە و گەڕانەوە)، هاوەڵان بەهۆی تووڕەییان لە مەرجەکانی ڕێککەوتنەکە، دواکەوتن لە جێبەجێکردن. ئەمە دەکرا ببێتە سەرپێچییەکی گەورە.

●      چارەسەرەکەی ئوم سەلەمە:
پێغەمبەر (د.خ) چووە لای ئوم سەلەمە و باسی دۆخەکەی کرد. ئوم سەلەمە وتی:

"ئەی پێغەمبەری خوا، مەچۆ دەرەوە قسە لەگەڵ کەسیان بکەیت، خۆت سەر بڕووتێنەوە و قوربانییەکە سەرببڕە، ئەوان کە تۆیان بینی وایان کرد، ئەوانیش دەیکەن."

پێشنیارەکەی زۆر زیرەکانە بوو، و بووە هۆی ڕزگارکردنی سوپای ئیسلام لە فیتنە.

●      سەرچاوە: مسند الإمام أحمد، وسيرة ابن هشام.

 

 پێنجەم: ئاداب و ڕەوشت (پاراستنی مافی ئافرەتی دوژمن)
لەکاتێکدا ئافرەتی موسڵمان مافی بەرگری هەبوو، ئیسلام یاسای توندی دانا بۆ پاراستنی ئافرەتانی لایەنی بەرامبەر (دوژمن).

لە شەڕێکدا پێغەمبەر (د.خ) ئافرەتێکی کوژراوی بینی، زۆر تووڕە بوو و فەرمووی:

"ما كانت هذه لتقاتل" (ئەمە نەدەبوو بکوژرێت چونکە شەڕی نەدەکرد).

پاشان فەرمانی دەرکرد: "لا تقتلوا امرأة ولا وليداً" (نە ئافرەت بکوژن و نە منداڵ).

●      سەرچاوە: سنن أبي داود.

ئەمە جیاکارییەکی گرنگی فەلسەفەی جەنگی ئیسلامییە: ئافرەت مافی بەشداری هەیە (وەک بکەر)، بەڵام پارێزبەندی هەیە لە کوژران (وەک قوربانی)، مەگەر ئەوەی ڕاستەوخۆ بە چەکەوە بەشدار بێت.

لە ڕێگەی ئەم خوێندنەوە مێژوویی و بەڵگەنامەییەوە، دەگەینە چەند دەرەنجامێکی سەرەکی:

1.    هاوبەشی لە قوربانی: ئافرەتی موسڵمان "تەماشاکەر" نەبووە، بەڵکو هاوبەشێکی کارا بووە، لە دروستکردنی مێژووی ئیسلامدا.

2.    فرەیی ڕۆڵەکان: بەشدارییەکە تەنها هەڵگرتنی شمشێر نەبووە، بەڵکو سیستەمێکی تەواوکاری بووە، کە پزیشکی، ئازووقە، هەواڵگری، و ڕاوێژکاری گرتۆتەوە.

3.    متمانەی سەرکردایەتی: پێغەمبەر (د.خ) متمانەی تەواوی بە تواناکانی ئافرەت هەبووە و ڕێگری لێ نەکردوون کاتێک ویستوویانە خزمەت بکەن، بەڵکو هانی داون و خەڵاتی کردوون (وەک پێدانی بەشێک لە غەنیمەت بە ئافرەتان وەک پیاوان لە هەندێک جەنگدا).

4.    پێشەنگی لە مافەکاندا: ئیسلام ١٤٠٠ ساڵ پێش ئێستا مافی بەشداری سەربازی و پاراستنی مەدەنی، بۆ ئافرەت دیاری کردووە، لەکاتێکدا ئەوروپا تا سەدەکانی دوایی مشتومڕیان بوو لەسەر ئەوەی ئایا ئافرەت ڕۆحی هەیە یان نا.

سەرچاوەکان:

1.    صحيح البخاري (کتاب الجهاد والسير).

2.    صحيح مسلم (باب النساء الغازيات).

3.    سيرة ابن هشام.

4.    الطبقات الكبرى - ابن سعد.

5.    سير أعلام النبلاء - الذهبي.

6.    الإصابة في تمييز الصحابة - ابن حجر العسقلاني.