نینا تانێنوەلد پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی لە زانكۆی براون بۆ گوڵان: پێشكەوتنە تەكنەلۆژییەكان چوارچێوە یاساییەكانی جەنگیشیان لاواز كردووە
نینا تانێنوەلد، پڕۆفیسۆرە لە بەشی زانستی سیاسی لە زانكۆی براون لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، پێشتریش بەڕێوەبەری پڕۆگرامی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان بووە لە هەمان زانكۆ. لە توێژینەوەكانیدا جەخت لەسەر چەند پرسێك دەكاتەوە، وەك دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان، پرسە ئەمنییە جیهانییەكان، هەوڵەكانی كۆنتڕۆڵكردنی چەكی ناوكی، مافەكانی مرۆڤ و یاساكانی جەنگ دەكاتەوە. بۆ تاوتوێكردنی بواری پسپۆڕییەكانی و گرێدانەوەی بە پەرەسەندنەكانی سەر شانۆی نێودەوڵەتی، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا.
* لە توێژینەوەكانتدا ئاماژە بەوە دەكەیت كە دەكرێت بەتواناترین ڕژێمەكانیش بكەونە ژێر هەندێ كۆتوبەندی پەیوەست بە قەدەغەكردنی بەكارهێنانی چەكی ناوكییەوە. بە تێڕوانینی ئێوە چ ڕێسایەكی بەهێزی نێودەوڵەتی جیای دەكاتەوە لە یەكێكی دیكە كە تەنیا بە شێوەیەكی كاتی سەركەوتوو بێت لە سەروەختی ململانێی هێزە مەزنەكان؟ چۆن دەكرێت ئەو خاڵە جیا بكەینەوە كە تێیدا نائومێد بین لە جێبەجێبوونی ڕێساكە؟
- لە ڕاستیدا ئەمانە پرسیاری باشن لەبارەی ئەوەی چۆن هێزی ڕێساكان بپێوین، یان هەڵبسەنگێنین، بەڵگەی بوونی ڕێساكانیش ئەوەیە كە ڕەنگدانەوەیان هەبێت لە دامەزراوە و سیاسەتەكاندا و، ببنە چوارچێوەی ڕەفتار و گوفتارەكان (مەبەستم چۆنیەتیی قسەكردنی خەڵكە لەبارەیانەوە)، ئەم ڕەنگدانەوەیەش نیشانەی بەهێزیی ئەو ڕێسایەیە. هەرچۆنێك بێت، زەحمەتە لە ساتەوەختێكی دیاریكراودا هەڵسەنگاندن بكەین بۆ ڕێسایەك، لەبری ئەوە ئاسانترە بتوانین بەدواداچوون بكەین بۆ ئەو گۆڕانكارییەی بەسەریدا دێت بە تێپەڕبوونی كات. بۆ نموونە ئایا ڕێسایەكی دیاریكراو بەهێز دەبێت، یان لاواز بەراورد بە ڕابردوو، بەڵام ڕەنگە زۆر زەحمەت بێت كە بتوانین ئەوە دەستنیشان بكەین كە چ كاتێك لاوازبوونی ڕێسایەك بە چەشنێكە كە مایەی نائومێدی بێت، ئەمە بەراورد بكەن بەوەی كە چۆن زەحمەتە بتوانین بە دیاریكراوی ئەوە دەستنیشان بكەین، كە چ كاتێك داكشانی دیموكراسی لە وڵاتێكدا مایەی نائومێدی دەبێت. هەروەها دەبێت ئەوەش بڵێین كە تەنانەت ئەگەر ڕێسایەك زۆر لاوازیش بێت، ئەوا دەكرێت بارەكە ڕاست بكرێتەوە. لە سەروەختی جەنگی دووەمی جیهانیدا ڕێساكانی شەڕ پێشێل كران، بەڵام لە دۆخی دوای شەڕ دووبارە داڕێژرانەوە. لەلایەكی دیكەوە دەكرێت ئاماژە بەوە بكەین كە بەكارهێنانی چەكی ناوكی لە كاتی شەڕدا پێشێلكارییە بۆ قەدەغەكاری پەیوەست بەم چەكەوە، بەڵام ئایا ئەمە بەندە بەوەی وڵاتان چ كاردانەوەیەكییان دەبێت لە ئاست ئەم پێشێلكارییەدا. واتە دەكرێت ئەم قەدەغەكارییە تۆخ بكەنەوە و دەكرێت بوار بە پێشێلكردنیشی بدەن.
* ئایا دەكرێت پتر باسی ڕێساكانی جەنگ بكەن لەم ڕووەوە، چونكە ئێوە لە نووسینەكانتاندا باس لەوە دەكەن كە پابەندبوون پێیانەوە پتر بەندە بە دۆخەكەوە، ئایا پابەندبوون پێیانەوە پەیوەستە بە حیساباتی ستراتیژیی وڵاتانەوە، یان بە هەوڵەكانیانەوە بۆ چەسپاندنی لە سیستمە یاساییەكاندا؟ ئایا ئەمە تا چەند گرنگە بۆ پاراستنی كەسانی مەدەنی لە میانەی شەڕ و ناكۆكییەكاندا؟
- هەردوو ئەو پرسەی ئێوە ئاماژەیان پێ دەكەن، دەكرێت هاوكار بن لە جێبەجێكردنی ئەم ڕێسایانە. ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە كە لێژنەی نێودەوڵەتیی خاچی سوور بایەخ بەوە نادات ئایا چ میكانیزمێك دەگیرێتەبەر ئەگەر پابەندبوون هەبێت بەم ڕێسایانەوە، ئەوەتا هێرشەكانی ڕووسیا بۆ سەر كەسانی سڤیل و ژێرخانی مەدەنیی وڵاتی ئۆكرانیا سەرباری ڕەفتارە زبرەكانی پێشووی لە سووریا و چیچان، مایەی لاوازكردنی ڕێساكانی شەڕن. ڕەنگە لەوە زیانبەخشتر ئەو هێرشانە بێت كە ئەو وڵاتانە ئەنجامیان دەدەن كە بانگەشەی دیموكراسی دەكەن. ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل بانگەشەی ئەوە دەكەن كە سوپاكانیان ڕەچاوی ڕێساكانی شەڕ دەكەن، بەڵام لە میانەی شەڕی غەززەدا پێشێلییان كردن. بە دڵنیاییەوە ئەمە دەرئەنجامێكی خراپی دەبێت لەسەر ئەو ڕێسایانە. من دەڵێم: سوپا پیشەوەرەكانی ڕۆژئاوا- جگە لە ئەمریكا و ئیسرائیل لە ئێستادا- بایەخ بە ڕێساكانی شەڕ دەدەن، بەڵام پێناچێت حیساباتە ستراتیژییەكانیش، وەك -نێوبانگی ئیسرائیل- بەس بن بۆ ئەوەی سەركردەكانی ئیسرائیل پابەند بن بە ڕێساكانی شەڕەوە، هەروەها لەوە بڕوانن كە كەس بایەخ بەو كەسە مەدەنییانە نادات كە لە نێو شەڕی سووداندا گیریان خواردووە.
* بەڵام لە ئێستادا تەكنەلۆژیای نوێی سەربازی، وەك ئەو چەكانەی بەهۆی ژیریی دەستكردەوە بەگەڕ دەخرێن، ئالنگاریی نوێیان دروست كردووە، ئایا پێتان وایە كاریگەریی ئەم پێشكەوتنە تەكنەلۆژییانە چی دەبێت و ئایا زیانی زیاتر بە چوارچێوە یاساییەكانی شەڕ دەگەیەنن؟
- لە ڕاستیدا ئێمە حاڵی حازر دواكەوتووین لە ڕێكخستنی ئەو تەكنەلۆژییە نوێیانەی هاتوونەتە ئاراوە. بە ڕای من ئەم پێشكەوتنە تەكنەلۆژییانە پتر بوونەتە هۆی لاوازكردنی ئەم چوارچێوە یاساییانە، بۆ نموونە، فڕۆكەی بێفڕۆكەوان، دەكرێت ئاسانكاری بكات بۆ ئەوەی ئامانجەكە بە وردی بپێكرێت، لەبەر ئەوەی دەكرێت بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ چاودێری بكات، بۆ ئەوەی لە كاتی گونجاودا هێرشەكە بكات. لەلایەكی دیكەوە، دەكرێت بەكار بهێنرێن بۆ لێدانی ئامانجە مەدەنییەكان، كە ئەمەش پێشێلكردنی ڕێساكانی شەڕە.
* لە ستراتیژیەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكادا كە لەلایەن ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپەوە ڕاگەیەندرا، ئەوەی بەدی دەكرێت پتر جەخت لەسەر ململانێی شارستانی دەكرێتەوە، ئێوە چۆن لەم پرسە دەڕوانن لە پەیوەندی بە پابەندبوونی ئەمریكا، یان سەركردایەتیی ئەمریكا لە پەیوەندی بە ڕێساكانی شەڕەوە؟
- ئەگەر ئێمە لە ڕوانگەی گۆڕینی ڕژێمی ڤەنزویلا لەلایەن ئەمریكاوە لەم پرسە بڕوانین، ئەوا ئەمریكا هیچ شەرعییەتێكی نییە بۆ ئەوەی هیچ سەركردایەتییەك بكات، تەنانەت ئەگەر هاوڕا نەبیت لەگەڵ مادورۆ و خۆشحاڵ بێت بەوەی دەسەڵات لەدەست بدات- كە من یەكێكم لەوان-، بەڵام ئەم بەكارهێنانی هێزە بۆ ڕفاندنی سەرۆكی وڵاتێكی خاوەن سەروەری پێشێلكردنێكی زەقی یاسای نێودەوڵەتییە و لە ڕاستیدا پێمان دەڵێت كە ڕێسای جەنگەڵ باڵادەستە، هەروەها دەرگا وەڵا دەكات بۆ ڕووسیا و چین بۆ ئەوەی هەمان هەنگاو بنێن لە ئاست ئەو ڕژێم و سەركردانەی كە لەگەڵیاندا كۆك و تەبا نین.
* هەر لە پەیوەندی بە چەكی ناوكییەوە، ئیدارەی سەرۆك ترەمپ ئەوەی ڕاگەیاند كە برەو بە توانای چەكە ناوكییەكانی وڵاتەكەی دەدات. ئێوە چۆن لەم بڕیارە دەڕوانن؟
- نوێكردنەوەی توانا و چەكە ناوكییەكانی ئەمریكا لە سەردەمی ئیدارەی باراك ئۆباماوە بەردەوام بووە و ڕاگەیاندنەكەی دۆناڵد ترەمپ لە 2025دا تەنیا درێژەدان بووە بەم هەوڵە، ئەم ڕاگەیاندنەش نە دەبێتە هۆی لاوازكردنی و نە دەبێتە هۆی بەهێزكردنی قەدەغەكاریی بەكارهێنانی ئەم چەكە.
* ئێوە پێشتر باسی هێرشەكانی ڕووسیا بۆ سەر ئۆكرانیاتان كرد، كە ئێمە دەزانین سەرۆكی ڕووسیا ناوبەناو هەڕەشەی پەنابردنەبەر بەكارهێنانی چەكی ناوكی دەكات. ئایا پێتان وایە ئەم شەڕە زیاتر بووەتە هۆی لاوازكردنی كۆت و بەندەكانی تایبەت بە قەدەغەكردنی بەكارهێنانی ئەم چەكە؟
- بە دڵنیاییەوە شەڕی ڕووسیا دژ بە ئۆكرانیا دووبارە پرسی چەكی ناوكی هێنایەوەئارا، ڕووسیا هەوڵی داوە هەڕەشەی بەكارهێنانی ئەم چەكە بكاتە پرسێكی ئاسایی، بەڵام كاردانەوەكان بەربڵاو و گەورە بوون، لە هەمان كاتدا ئەم شەڕە خواستی لای ژمارەیەكی زیاتری وڵاتان دروست كرد بۆ ئەوەی ئەم چەكە بەدەست بهێنن، كەواتە وەڵامەكە ئەوەیە كە بەڵێ ئەم شەڕە ئەو كۆت و بەندانەی لاواز كرد كە ئێوە لە پرسیارەكەدا ئاماژەی پێ دەكەن. لەگەڵ ئەوەشدا دەمەوێت ئەوە بڵێم كە قەدەغەكاریی پەیوەست بە بەكارهێنانی چەكی ناوكی لە ئاستێكی بەرفراواندا قبووڵ دەكرێت، تەنانەت ئەگەر پێشبڕكێی خۆ پڕچەككردنی ناوكییش بەردەوام بێت و درێژەی هەبێت. پێم وانییە لەم ساتەوەختەدا شتێك بێتە ئاراوە بە چەشنی -قبووڵكردنێكی مەرجداری بەكارهێنانی ئەم چەكە-، چونكە ئەو وڵاتانەی خاوەنی ئەم چەكەشن، پێیان وایە دەبێت وەك دوا ڕێگەچارە پەنا بۆ بەكارهێنانی ببردرێت، تەنانەت لە سەروەختێكدا كە سەرقاڵی بنیادنان و دروستكردنی ئەم چەكانەش بن. ئەو سیناریۆیەی زۆر ڕێی تێدەچێت، ئەوە نییە كە لە كتوپڕێكدا چەكی ناوكی بەكار بهێنرێت، بەڵكو ئەمە زیاتر زادەی تێڕوانینی هەڵە و بە هەڵەداچوونی لێكدانەوەكان دەبێت لە كاتی قەیران و تەنگژەكاندا. هەروەها لەم ڕووەوە هاوسەنگییەك نییە، هەندێ جار ئەم كۆت و بەندانە توند دەبن و هەندێ جاریش لاواز، ئەمەش مەترسیی شەڕی ناوكی زیاتر دەكات.
* هەروەك دەزانن كە لە شەڕەكانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كە لایەنی نادەوڵەتی و شەڕی نابەرانبەر لەخۆ دەگرن، ژمارەیەكی زۆری خەڵكی سڤیل دەبنە قوربانی، ئایا ئەمە ئاماژەیە بۆ لاوازیی بونیادی ڕێساكانی شەڕ، یان ڕێككەوتنەكانی جنێف بەسن بۆ ئەوەی ئاسەوارەكانی ئەم شەڕانە كەم بكەنەوە؟
- ئێمە دەزانین ڕێككەوتنەكانی جنێڤ بۆ شەڕی نێوان دەوڵەتەكان داڕێژراون، نەك بۆ شەڕی نێوان دەوڵەت و قەوارەیەكی نادەوڵەتی، لەبەر ئەوە دەبێت لەم شەڕانەدا زیاتر جەخت بكرێتەوە لەسەر پاراستنی مافی مەدەنی و ژیانی مەدەنییەكان، بەڵام كێشەكە ئەوەیە لە سەروەختی ئەو شەڕانەی كە بە ئامانجگرتنەكان لە ڕێی ژیریی دەستكردەوە ئەنجام دەدرێن، ئەوا ئەمە دەبێتە ئەركێكی قورس، هەرچۆنێك بێت ڕێكخستنی شەڕ كارێكی زەحمەتە، بە تایبەتی ئەگەر بە پاڵنەری ئایدیۆلۆژی ئەنجام بدرێن.
