ئه‌حمه‌د گلی

دوای نزیکەی یەک سەدە لە دامەزراندنی دەوڵەتی مۆدێرنی سوریا، ئەم وڵاتە هێشتا نەتوانیوە چارچێوەیەکی سیاسی، دەستوری و مەدەنی دروست بکات کە تێیدا فرەیی نەتەوەیی، ئایینی و مەذهەبی وڵاتەکە بە شێوەیەکی یەکسان و دادپەروەرانە دانپێدان بکرێت, سیستەمی دەوڵەت ـ نەتەوەییی سوریا، کە لەسەر بنەمای ناسیۆنالیزمی عەرەبی و یەکڕەنگیی سیاسی بنیات نرا، لە سەردەمی جیاوازدا بووەتە هۆی سەرکوتکردنی پێکهاتە نەتەوەیییەکان، بە تایبەتی کورد وەک گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەت لەوڵاتەکە.

کورد لە سوریا، زیاتر لە نیو سەدە لە ژێر سیستەمێکی شۆڤینی، تۆلیتاری و سەرکوتکاردا ژیاون؛ لە زه‌وتكردنی ناسنامە و نیشتیمانیەوە، تا قەدەغەکردنی زمان و بەشداری سیاسی. ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە ساڵانی دوای شەڕی ناوخۆدا، لە سەرەتادا هیوای گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی دروست کرد، بەڵام ئەم هیوایە زوو گۆڕا بە گومان و نیگەرانی، چونکە ئەوەی گۆڕا شێوەی دەسەڵات بوو، نە ناوەڕۆکی دەسەڵات.

لە هەمان کاتدا، ڕۆژهەڵاتی فورات و ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی هێزەکانی سوریای دیموکراتیک (هەسەدە)، بوونەتە گۆڕەپانی سەرەکیی تێک هه‌ڵچووبی بەرژەوەندییە نێودەوڵەتی و هەرێمییەکان، و کورد لە ناو ئەم گۆڕەپانەدا هەوڵ دەدەن بوونی سیاسی و نەتەوەیی خۆیان بە شێوەیەکی فاکتۆ بسەلمێنن.

١-سوریای دوای ئەسەد: گۆڕانکاریی شێوە، نە ناوەڕۆک

ئەوەی دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە سوریا ڕوویدا، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە سیستەمی حکومڕانی نەبوو، بەڵکو گۆڕینی ئەکتەرەکان و شێوازی دەسەڵات بوو, ڕژێمی نوێ، کە بە ناوی ئەحمەد شەرع ناسرا، لە ڕووی فکری و ئایدۆلۆژیکییەوە بەردەوامی هەمان شۆڤینیزمی عەرەبی و سێکتاریزمە، بە جیاوازی ئەوەی کە ئێستا توخمی جیهادیزم و ئیسلامی سیاسیی توندڕەویشی پێوە زیاد بووە.

نەبوونی هیچ ئاماژەیەک لە دەستوری کاتی یان پڕۆسەی سیاسی نوێدا بۆ دانپێدانانی بوونی کورد، فرەیی سیاسی، یان خۆبەڕێوەبەری ناوخۆیی، نیشانەیەکی ڕوونی نەبوونی ویستی پاکی سیاسییە, ئەم ڕاستییە بە شێوەیەکی توند لە ڕووداوەکانی شاری حەلەبدا دەرکەوت؛ کاتێک هێزەکانی حکومەتی نوێ هێرشیان کردە سەر گەڕەکەکانی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە، کە زیاتر لە یەک دەهە بە شێوەی خۆبەڕێوەبەر ژیابوون.

ئەم هێرشانە تەنها هەنگاوێکی سەربازی نەبوون، بەڵکو پەیامێکی سیاسییان هەیه‌: سوریای نوێ هیچ شوێنێک بۆ خۆبەڕێوەبەری، فرەیی و دانپێدانانی کورد نابینێت.

٢-ڕۆژهەڵاتی فورات: ناوچە، دەسەڵات و گرنگی ستراتیژی

ڕۆژهەڵاتی فورات، کە زۆربەی ڕۆژئاوای کوردستانی سوریا، باشووری پارێزگای حەسەکە، ڕەقە و زۆربەی دیرالزور دەگرێتەوە، گەورەترین ناوچەی دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەتی ناوەندیی سوریا بووە, ئەم ناوچەیە نزیکەی سێیەکی خاکی سوریا پێکدەهێنێت و خاوەنی تایبەتمەندییە ستراتیژییەکانی خوارەوەیە:
•زۆربەی سامانی نەوت، گاز و زەویە کشتوکاڵییەکانی سوریا
•سنووری درێژ لەگەڵ تورکیا، عێراق و هەرێمی کوردستان
•فرەیی نەتەوەیی (کورد، عەرەب، ئاشووری، سەریانی) و ئایینی

لە ڕووی دەسەڵاتەوە، ئەم ناوچانە لە ژێر کۆنترۆڵی فاکتۆی هێزەکانی سوریای دیموکراتیکن (هەسەدە)، پێکهاتەیەکی فرەنەتەوەییە، بەڵام کورد ڕۆڵی سەرەکییان تێیدا هەیە. زۆنی باکوری ڕۆژهەڵاتی فورات (قامشلۆ، حەسەکە) بە پاراستنی ڕاستەوخۆی ئەمریکا ئارامترە، بەڵام ناوچەکانی باکوری ڕۆژئاوا (منبج، تەڵ ڕەفعەت، شێخ مەقسود) بەردەوام لە ژێر هەڕەشەی هێرش و پاکتاویە.

٣-خودیی دیموکراتی: مۆدێلێکی ناوچەیی لە ژێر فشار

لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی هەسەدەدا، مۆدێلێکی خۆبەڕێوەبەری دیموکراتی جێبەجێ کراوە، کە لەسەر بنەمای فرەیی، هاوبەشی ژن و پیاو، و بەشداری خوارەوەیی دامەزرابووە. ئەم مۆدێلە، بەڵام، لە ژێر چوار هەڕەشەی سەرەکییە:
١-هێرشی سەربازیی تورکیا
٢-فشارە سیاسییەکانی دەوڵەتی ناوەندی سوریا
٣-گۆڕانکاریی هەڵوێستی ئەمریکا
٤-نەبوونی ناساندنی نێودەوڵەتی

شێخ مەقسود و ئەشرەفیە وەک نمونەیەکی سەرکەوتوو لەم مۆدێلە بوون؛ هێرشیان بۆ ئەم ناوچانە، هێرشی بۆ هەموو فەلسەفەی خودیی کوردی بوو.

٤-فەلسەفەی هێز و واقعگەرایی سیاسی

لە فەلسەفەی سیاسی و مکتەبی واقعگەراییدا، دەوڵەتەکان نە بە بنەمای ئەخلاق، بەڵکو بە بنەمای بەرژەوەند و هێز بڕیار دەدەن, دۆخی ڕۆژهەڵاتی فورات بە شێوەیەکی ڕوون ئەم بنەمایە دەردەخات: بەبێ پاراستنی نێودەوڵەتی و هاوسەنگیی هێز، هیچ قەوارەیەکی کوردی ناتوانێت بەردەوام بێت.

هێرشی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە جێبەجێکردنی ئەم فەلسەفەیە: کاتێک هێز نەبێت، مافیش ناپارێزرێت.

٥-ئەمریکا و هەلێ مێژوویی بۆ کورد

دوای جەنگی ڕووسیا و ئۆکرانیا، کشانەوەی هێزەکانی ڕووسیا بۆ ئۆکرانیا بۆشاییەکی ستراتیژی دروست کرد لە سوریا, ئەم دۆخە، هەلێک دروست دەکات بۆ ئەوەی هەسەدە بە عەقڵانی و واقعگەرایانە هەڵسوکەوت بکات و قەوارەی خودیی خۆی بۆ قۆناغێکی دەستوری و نێودەوڵەتی بگوازێتەوە.

ئەگەر ئەم هەلە لەدەست بدرێت، ڕووداوەکانی شێخ مەقسود دەبن نموونەیەکی گشتی بۆ سەرانسەری ناوچە کوردییەکانی سوریا.

سوریای نوێ، ئەگەر پابەند نەبێت بە دەستورێکی مەدەنی، دیموکراتی و فرەنەتەوەیی، ڕابردوی له‌ ئەسەد باشتر نابێت. پەلاماردانی کورد، عەلەوی و دروز نیشانەیەکی ڕوونە کە هێشتا دەسەڵات لە سوریا لە دووری دیموکراسییەوەیە.

بۆ کورد، ئەم ساتە هەڵبژاردەیەکی مێژووییە:
یا بە واقعگەرایی سیاسی قەوارەی خۆیان بپارێزن و داوای زەمانەتی نێودەوڵەتی بکەن،
یان لە نێوان بەرە دژەکاندا ون ده‌بن.

مێژوو زۆر جار نیشانی داوە کە نەتەوەکان، ئەگەر لە کاتێکی گونجاودا بڕیاری قورس نەدەن، دووبارە ئەو کاتەیان بۆ ناگەڕێتەوە.