سۆشیال میدیا و ئامرازەكانی پەیوەندیكردن بە شێوەیەكی بەربڵاو هەموو جیهانی بەخۆیەوە سەرقاڵ كردووە بە هەرێمی كوردستانیشەوە، لە ڕێگەی دەیان لێكۆڵینەوە و توێژینەوە باس لە لایەنی ئەرێنی و نەرێنی سۆشیال میدیا كراوە، لەم سۆنگەیەوە دەگوترێ سۆشیال میدیا یەكێكە لە هۆكارە كاریگەرەكانی پەرتەوازە بوونی خێزان بە شێوەیەكی گشتی. بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان خوێندنەوەی بابەتیانە بۆ پرسەكە دەكەن

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

شیلان ئاستەیی چالاكی بواری كۆمەڵی مەدەنییە و لە سەرەتای ڕاپۆرتەكەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات: « لەم دوو دەیەی ڕابردوو تەكنولۆژیا زۆر خێرا پەرەی سەند و كاپیتالیزم بەزەقی توانی مێشك و دەروونی هەموو تاكێكی ئەم جیهانە داگیربكات، بێ ئەوەی ڕووبەڕوویان ببێتەوە، گەلی كوردیش بەدەر نییە لە گەلانی جیهان كە دەبینین منداڵێكی هەشت ساڵان سۆشیال میدیا بەكار دێنێت پێش ئەوەی فێری نانخوادن و ددان شۆشتن ببێت.

پێمان خۆش بێت یاخۆد نا لە منداڵێكی تەمەن سێ ساڵ بۆ سەرووی پەنجا ساڵی هەر كەسێ ئامێرێكی زیرەكی پێ بێت خاوەنی چەندین جۆری ئەپلیكێشنە بۆ فێر بوون یاخۆد سەرقاڵی ڕۆژانەیان بەكاری دێنن بێ ئەوەی ڕەچاوی تەمەن و تەندرۆستیان بكەن، ئەم ئەپلیكێشنانەی كە لە كوردستان و لەناو گەلی كورددا بەكار دێن پێكهاتوون لە یوتوب، فەیسبۆك، مەسنجەر، واتسئاپ، ڤایبەر، ئێكس، لینكئین، تیكتوك، سناپچات، تیلیگرام و هتد، بێ گۆمان بێ ئاگایی و خراپ بەكار هێنانی سۆشیال میدیا زێدەڕۆییە و كارەساتی لێدەكەوێتەوە، بە تایبەت لە كلتووری كوردەواری و عەشایریدا هەندەك بابەت پەسند و قبوڵكراو نین.

لە كوردستان لێكترازانی خێزان و دابڕانی خێزان لە منداڵەكانی خەریكە دەبیتە نەریت و ئەمری واقع كە دەمێكە ئەورووپا، ئەمریكا، ڕووسیا و چەندین وڵاتی تری جیهان تووش بوون و لێكترازاون، بە هۆی دەستپێكی كاپیتالیزمەوە بە ڕاكێشانی گەنجان بۆ ناو بزنس و خۆشگۆزەرانی، بەم شێوەیە لێكترازانی خێزانی دەستی پێكرد، كاپیتالیزم بەهەمان تاكتیك بەڵام سەردەمیانە و لە ڕێگای تەكنۆلوژیا خۆی گەیاندە هەموو جیهان بە كوردستانیشەوە.

بۆ ئەوەی مەترسییەكان و لێكترازانی خێزانی كەم بكەینەوە حكۆمەت دەبێت چەند یاسا و ڕێسای تایبەت بەتەمەنی تاك بگرێتەبەر و ڕێگری لە هەندێك ئاپلیكێشن بكات كە دەبێتە مایەی نیگەرانی و زۆرترین سكاڵای لەسەر كرابێت، دایك و باوكانیش تا ڕادەك ڕێگری لە منداڵانەكانیان لە خوار تەمەنی (١٠) ساڵان بكەن، بۆ ئەوەی چێژ لە ژیانی منداڵی ببێت و فێری عورف و عاداتی خێزان ببێت، بەداخەوە لە كوردستان زۆر لە منداڵانی خوار تەمەن پێنج ساڵی بە زمانی ئینگلیزی قسەدەكەن كە زمانی دایك یاخۆد قوتابخانە نییە و دەبێتە مایەی لێكترازان و دابڕان لە منداڵەكانی خزم و كەس، ئەپلیكێشنەكانی وەك سناپچات و تیكتوت لەوانەیە زیاترین زیادەڕۆیی تێدابكرێت و مەترسین بۆ لێكترازانی كۆمەڵگا، كۆشتن و چەندین كارەساتی گەورەی كۆمەڵایەتی بەهۆی هەڵە بەكارهێنانی ئەم ئەپلیكێشنانە بووە، هیوادارم كوردستانیان بە هەموو تەمەنێكەوە بەپێی پێویست سۆشیال میدیا بەكار بهێنن و دوور بكەونەوە لە لێكترازان و دابڕانی بەئازار».

نیشتمان هەڵەبجەیی چالاكی مەدەنییە و لەمبارەوە دەڵێت: «سۆشیال میدیا بە شێوەیەكی ئەرێنی و نەرێنی كاریگەری لەسەر خێزان دروستكردووە. بەڵام جێی داخە ئێستا كاریگەرییە نەرێنییەكانی زیاترە، بۆ نموونە جاران خێزانەكان زیاتر ئاگاداری یەكتری بوون، ئێستا پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان زۆر كەمبوونەتەوە، جاران ماڵەكان بچووك بوون، بەڵام چونكە هەمووان ئاگایان لە یەكتری بوو، زیاتر مەحەببەت و خۆشەویستی لەناو خێزانەكاندا هەبوو. ئێستا ماڵەكان گەورەن، بەڵام بەهۆی سۆشیال میدیاوە هەموو خەڵكی سەرقاڵ بوون و كاتیان بۆ پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان نییە.

جاران كە دەرگای ماڵ دادەخرا دایك و باوك دڵنیا دەبوون لە كوڕ و كچەكانیان كە پارێزراون، بەڵام ئێستا دایك و باوك كاتێ كوڕ و كچەكانیان دەبینن دەرگای ژوورەكانیان داخراوە یان مۆبایلەكانیان پاسوۆردی لەسەرە، ئیتر ئەو كاتە خەمەكان زیاد دەكەن، چونكە ئەم سۆشیال میدیا نەفرەتییە لە ژوورە داخراوەكاندا كێشەكان دروست دەكات.

جاران سەرچاوەی زانیارییەكان دایك و باوك و مامۆستا بوو، ئێستە سێرچێك بكەن هەزاران زانیاری دێتە بەردەستیان كە ناشتوانن سوود لە شتە باشەكان وەربگرن زۆر بە كەمی نەبێت. جاران منداڵەكان مل بەرز و شۆخ و شەنگ بوون بە جوانیی كارەكانیان دەكرد، بەڵام ئێستا ڕووخسارەكان تێكچوون و چاوەكان كزبوون و ملەكان چەمیونەتەوە.

جاران دوو هاوڕێی دڵسۆزت بەس بوو، ئێستا ٥٠٠٠ هاوڕێی فەیسبووكت هەیە كە هەندێكیان لە دەرەوە دەتبینن ناتناسن. جاران شەو بۆ حەوانەبوو، ڕۆژیش بۆ كاركردن، ئێستا شەو بۆ سەرگەرم بوون و ڕۆژیش بۆ خەوە.

جاران منداڵەكان یاریان دەكرد لە نێوان خۆیاندا و بەریەك كەوتن هەبوو، ئێستا پاڵكەوتوون و بە حساب یاری ئەكەن.

جاران باوباپیرانمان تا تەمەنی حەفتا ساڵیش چاویان شەش لەسەر شەبوو، ئێستا منداڵ كە لە سكی دایكی یەتە دەرەوە، ئایپادێكی ئەیەن بە دەستەوە، دەشڵێن وەڵا منداڵەكەمان لە خۆمان وریاترە لە سۆشیال میدیادا، جاران كە تووشی كێشەیەك دەهاتیت یان دەكەوتیت، دەستیان دەگرتیت و هەڵیان دەستانیتەوە، بەڵام ئێستا ئەگەر بكەویت لە بری ئەوەی دەستت بگرن، وێنەت دەگرن.

سۆشیال میدیا بێ بەزەیی ترین دەزگا و چەكی سەردەمە كە مرۆڤی كردۆتە ئامێر و كۆیلە و كرێگرتە و سەپا، .سۆشیال میدیا بازاڕێكی هەڕەمەكی پڕ كاڵایە كە ناگات بە باڵای مرۆڤەكاندا، پۆشاكێكە یان دەڵپە یان تەسكە، لە هەر دوو بارەكەدا دەبێت چاك بكرێت. بەهۆی دراما بیانییەكانەوە چەندین كێشەی خێزانی دروست بووە، ئەو بەهەشتەی لە دراماكاندا هەیە لە واقعدا نایەتەدی، ئەو ڕۆمانسیەتەی نمایش دەكرێت، لەواقعدا بوونی نییە. سەرەنجام هاوسەرەكان خوازیاری ئەوەن لە هاوژینەكانیان، ئیتر سەرەداوی كێشەكان دەردەكەون. كاتێك كۆمەڵگە خەبەری دەبێتەوە، سۆشیال میدیا یەكاڵای كردۆتەوە و چۆتە ناو هەموو جومگەكانی ژیانەوە».

عوبێد خدر گۆمەشینی سەرپەرشتیاری پەروەردەییە و لە دەستپێكی قسەكانیدا هێما بۆ ئەوە دەكات و دەڵێت: «لەم رۆژگارەدا سۆشیال میدیا، كاریگەرترین ئامرازەكانی ڕاستەوخۆی ژیانی كۆمەڵگەن، چونكە بەئاگایی و نائاگاییەوە چۆتە نێو ڕەگ و دەمارەكانی ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەكان، واتا سۆشیال میدیا كورترین تۆڕێكی پێكەوە گرێدراوە، هەر زانیاری و پەیامێك یاخود هەواڵێك لە كەمترین ماوەدا دەگاتە جیهان بە تایبەتی لەم سەردەمەی تیڤی و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان.

بەو پێیەی سۆشیال میدیا سیفەتی سۆشیالیتی هەیە، دروستبوون و كاریگەرییەكەی پرۆسەیەكی فاكتەری هەمەلایەنەیە، كە هەم میكانیزمی پەیوەندیی ناوخۆیی خودی میدیا و هەم هەڵسوكەوتی تاكەكەسی دەرەكی و ئەدای كۆمەڵایەتی میدیا لە خۆدەگرێت. بەڵام سۆشیال میدیا میدیایەكی پەیوەندی «بەكارهێنەر-سەنتەری، پەیوەندیدارە» و دەتوانرێت كاریگەری لە ڕەفتاری بەكارهێنەری تۆڕەكان، متمانەپێكردن و ژمارەی هەوادارانیدا ڕەنگ بداتەوە؛ بەڵام بۆ سۆشیال میدیا، متمانەی نێوان كەسانی بەكارهێنەران، هەست و سۆز و پەیوەندی سۆزداری هۆكاری ناوخۆیی گرنگن لە دروستبوونی كاریگەریی سۆشیال میدیادا.

سۆشیاڵ میدیا لە ساڵانی ڕابردوودا بە شێوەیەكی كەمتر و بەر تەسكتر بەكاردەهات، بەڵام لەم چەند ساڵانەی دواییدا بەشێوەیەكی بەرچاو بڵاو بۆتەوە كە بە تەواوی خەڵكی خستۆتە ژێر كۆنترۆڵ و ڕكێفی خۆیەوە.

 سۆشیال میدیا بۆ دوو مەبەستی جیاوازن و دوو لایەن دابەشبووە، هەم لایەنی باش و لایەنی خراپیشی هەیە، ئەگەر ئاراستەی بەكار‌هێنان بۆ مەبەست و لایەنی خراپ بێت، ئەوا كۆمەڵگە توشی داڕمان و لێكترازان دەبێت و كۆمەڵگەیەكی مەترسیدار و بێ ئامانج و بێ بەرهەم دێتە ئاراوە، چونكە بنچینەی پێشكەوتنی هەموو كۆمەڵگەیەك توێژی گەنج و ڕۆشنبیرە ئەگەر هاتوو گەنجەكانمان ئاراستەی بیركردنەوەكانیان نێگەتیڤ بێت و بەكارهێنانی تەكنەلۆژیا بۆ مەبەست و مەرامی خراپ بەكاربهێنن، لە ئەنجامدا كۆمەڵگە تووشی داڕمان و لێكهەڵوەشانەوە دەبێت .بەمەش كاریگەری دەروونی و تەندروستی كلتووری و پەروەردەیی خراپ لەسەر بەكارهێنەر و خێزانیش دەبێت. هەروەها كێشە و گرفتی كۆمەڵایەتی و لێكترازانی ئەندامانی خێزانی دێتە ئاراوە. زۆربەی كات توندوتیژی خێزانی لێدەكەوێتەوە كە یەكێكە لەو دیاردە مەترسیدارانەی ڕووبەڕووی كۆمەڵگە دەبێتەوە بەتایبەتی كۆمەڵگەی دواكەوتوو. بۆ نموونە كۆمەڵگەی كوردەواری، بەهۆی ناهۆشیاری و خراپی شێوازی بەكارهێنانی تاكەكان، زۆرجار بۆتە هۆی جیابوونەوەی هاوسەران و خیانەتی هاوسەری، بێ متمانەیی، ژن متمانەی بە مێردەكەی نەمێنێت و پیاو متمانەی بە ژنەكەی نەبێت، هەروەها لە ڕووێكی دیكەوە سۆشیال میدیا كاتی ڕووداوێك یان دیاردەیەكی توندوتیژی یان كوشتن پیشانی خەڵك دەدات، تاكەكان لاسایی دیاردەكە دەكەنەوە وەك دیاردەی كوشتن یان بەكارهێنانی توندوتیژی دژ بەیەكتری، یان دزی و بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر و ئاڵوودەبوون بە ڕەفتاری دزێو و نامۆ، بۆیە ڕێگریكردن یان سانسۆركردنی جۆرێك لە بەرنامە و ڤیدیۆ و هەواڵی ناخۆش و كاریگەر و پەخشكردن و نیشاندانی فیلم و درامای دوور لە ئاداب و كلتووری كۆمەڵكە لە تیڤییەكان و پەیج و سۆشیال میدیا، چونكە چەندین ڕەنگدانەوەی نەرێنی لەسەر تاك و خێزان دەبێت، بەتایبەت منداڵ و هەرزەكار و ژن.

لێكەوتە نەرێنیەكانی سۆشیالمیدیا:

كەمبوونەوە و كزبوونی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان.

گۆشەگیربوون و دابڕانی تاك لە كۆمەڵگە و دووركەوتنەوەی لە خەڵك. لاساییكردنەوەی ڕەفتارە خراپ و نەشیاوەكانی ناو سۆشیال میدیا. كاریگەری تەندروستیی دەروونی و جەستەیی، لێكهەڵوەشاندنەوە و لێكترازانی خێزان، زۆربوونی دیاردەی توندتیژی و تاوان لە كۆمەڵگەدا».

سیڤان جەبار قوتابی لە بەشی دەروونزانی و ڕێنمایی و دەرووندروستی، كۆلێژی ئاداب زانكۆی سۆران، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «بەداخەوە لەم ساڵانەی دواییدا كاریگەرییەكانی سۆشیال میدیا لەسەر خێزان بە ڕێژەیەكی زۆر بەرز و نەرێنییە، لای هەمووان ڕوونە كە پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان یەكێكە لە فاكتەرە هەرە باشەكان بۆ ئەوەی تاك بە دوور بێت لە بەشێك لە نەخۆشییە دەروونییەكان و ئەو كارانەی كە زیانیان هەیە هەم بۆ تاك هەم دەوورەبەرەكەی، بەداخەوە ئێستا سۆشیال میدیا بۆتە هۆكارێك بۆ ئەوەی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان لاواز ببێت، ئەمەش هۆكارە بۆ تێكچوونی شیرازەی خێزان.

 بە چەند خاڵێك كاریگەرییە نەرێنییەكانی ڕووندەكەینەوە:

‎1- دروستبوونی پەیوەندییەكی كوشندە بە شێوەیەكی نەبینراو، سۆشیال میدیا دەكرێت ببێتە «هاوسەری سێیەم» كە سەرنج و كاتی خێزانەكە لێدەدات و پەیوەندی نێوان هاوسەرەكان لاواز دەكات، كە ئەمەش بەرەو نھێنیكاری و دووركەوتنەوەت دەبات.

2 - بەراوردكردنی خۆی و نیگەرانی، بینینی بەردەوامی ژیانی «بێكەموكوڕ»ی خێزانەكانی تری سۆشیال میدیا دەبێتە هۆی هەستكردن بە ناڕەزایی، شكست و ناتەواوی لە نێو هاوسەران و دایك و باوكەكاندا. ئەمە دەكرێت گفتوگۆی ڕاستەقینەی ناوخۆیی كەم بكاتەوە، چونكە هەمووان هەوڵدەدەن وەك ئەوانەی سۆشیال میدیا نیشان دەدرێنن.

  3 - تێگەیشتنێكی زۆر باو هەیە كە خێزانەكان پێویستە تەنها ڕووكارە خۆشەكانی ژیانی خۆیان وەك پیكنیك، پیشاندەن، سەفەرە سەرنجڕاكێشەكان یان دەستكەوتەكانی منداڵەكانیان. ئەمە دەبێتە هۆی دروستبوونی «ڕاستییەكی خێزانی» ئایدیاڵكراو كە لە ڕاستیدا دوورییە لە ژیانی ڕۆژانە. بەم شێوەیە، لە جیاتی پەرتەوازەیی، ڕووكارێكی ساختە دروست دەبێت.

4 - بێگومان كاریگەری لەسەر توانای زیرەكی و لێهاتووی منداڵ دەبێت، زۆر بەكارهێنانی ئامێرە ئەلكترۆنیەكان و بە تایبەت سۆشیال میدیا هەندێك جار دەبێتە هۆی دواخستنی قسەكردنی منداڵ و هەندێك كات دەبێتە دواكەوتنی ژیریی یان تینەگەیشتن».