تۆماس فریدمان لە كتێبی «جیهان دوای كارەساتە تیرۆیستییەكەی 11ی سێپتەمبەر»، بەراوردێكی كردووە لە نێوان دوو ڕووداو، كە دوای ڕوودانیان سیستمی جیهانیان گۆڕی. یەكەمیان ڕووخانی دیواری بەرلینە لە 9ی 11ی 1989 كە سەرەنجام بە كۆتاییهاتنی یەكێتیی سۆڤیەت و بلۆكی سۆشیالیزم كۆتایی هات، دووەمیشیان هێرشە تیرۆریستییەكەی 11ی 9ی 2001 بوو كە كرایە سەر سەنتەری بازرگانیی جیهانی لە نیویۆرك، دیسان ئەم ڕووداوەش جیهانی دابەش كرد بۆ بەرەی تیرۆر و بەرەی دژە تیرۆر. جۆرج دەبلیو بوش كە ئەوكات سەرۆكی ئەمریكا بوو، لەناو داروپەردووی پاشماوەی تەقینەوەكانی سەنتەری بارزگانیی جیهانی بە هەموو جیهانی ڕاگەیاند «ئەوەی لە بەرەی دژە تیرۆر نەبێت، ئێمە وەك دوژمن و تیرۆریست لە قەڵەمی دەدەین»، سەرەنجامیش شەڕی جیهانی دژی تیرۆر دەستی پێكرد و هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بە سەركردایەتی هاوپەیمانیی باكووری ئەتڵەسی هێرشی كردە سەر ئەفغانستان و ئیمارەتەكەی تالیبانی ڕووخاند و بە دوای ئەویشدا ڕژێمی بەعس و سەدام لە نیسانی 2003 ڕووخێنرا. لەو كاتەوە ئیدی چیدیكە سیستمی نوێی جیهان كە دوای لەبەریەكهەڵوەشانی یەكێتیی سۆڤیەت ڕاگەیەنرا وەك خۆی نەمایەوە و سەرەتای فرەجەمسەری و پاشاگەردانی لە جیهاندا دەستی پێكرد.

ڕووداوەكەی بەرەبەیانی 3ی كانوونی دووەمی 2026 كە هێزەكانی ئەمریكا لە ئاسمانەوە دابەزینە ناو كۆشكی نیكۆلاس مادورۆ لە كاراكاسی پایتەختی فەنزێویلا و خۆی و خێزانەكەیان دەستگیر كرد و گواستیاننەوە بۆ نیویۆرك، بۆ ئەوەی وەك تاوانباری بازرگانی ماددە هۆشبەرەكان دادگایی بكرێن، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی ئەم ڕووداوەش هاوبەروارە لەگەڵ هێرشەكەی ئەمریكا لە بەرەبەیانی 3ی كانوونی 2020 بۆ سەر فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی بەغدا، هەمان ئەو پەیامەی بە جیهان دا، كە لە دوای 3ی كانوونی دووەمی 2020ـەوە بە كردەیی سیستمێكی جیهانی بە ناوی «سیستمی نوێی جیهان» بوونی نەماوە، ئەو كات لە ساڵی 2020، بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆنا و دووبارە دەستپێكردنەوەی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن ڕێگەی نەدا ترەمپ درێژە بە سیاسەتە تازەكەی «ئیمپراتۆریەتی جیهان» بدات، پاشانیش كە لە نۆڤەمبەری 2020 هەڵبژاردنەكانی دۆڕاند، دەرگای ئەو چانسەی لێ داخرا، كە ئەوەی دەیویست جێبەجێی بكات، بەڵام ئەمجارە كە بە شێوەیەكی پێشبینی نەكراو هەڵبژاردنەكانی نۆڤەمبەری 2024ی بردەوە، هەر لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامەكانی هەڵبژاردن، ئەوەی مەبەستی بوو وەك ئیمپراتۆرێك خۆی پیشانی جیهان بدات، بە هێرشكردنە سەر كاراكاس و دەستگیركردنی نیكۆلاس مادورۆ بە كردەیی وەك ئیمپراتۆرێك خۆی ڕاگەیاند.

 

پاشاگەردانی جیهان

لە نێوان 2021 تا 2025

بۆ یەكەمین جار لە مێژووی سیاسیی ئەمریكادا، دۆناڵد ترەمپ لە 20ی كانوونی دووەمی 2021 نەك هەر دەستاودەستكردنی ئاشتییانەی دەسەڵاتی ڕەت كردەوە، بەڵكو هەوڵیدا باڵاخانەی كۆنگرێسیش داگیر بكات، هەروەها بۆ یەكەمجاریش بوو مایك پێنس وەك جێگری سەرۆك ترەمپ پرۆسەی دەستاودەستكردنی دەسەڵات لەگەڵ سەرۆكی براوە «جوزێف بایدن» ئەنجام بدات.

جوزێف بایدن بەو ئامانجە چووە كۆشكی سپی بۆ ئەوەی تەواوی سیاسەت و ستراتیژیەتی دۆناڵد ترەمپ لە ماوەی ساڵانی 2017-2021 ڕاست بكاتەوە، بەڵام هەر لەساڵی یەكەمیدا بە هۆی هاندانی ئۆكرانیا بۆ بوون بە ئەندام لە یەكێتیی ئەوروپا و پاشانیش هاوپەیمانیی باكووری ئەتڵەسی، بووە هۆكاری ئەوەی كە ڤلادیمێر پوتین لە شوباتی 2022 ڕاستەوخۆ هەموو پرانسیپە نێودەوڵەتییەكان پێشێل بكات و هێرشی كردە سەر ئۆكرانیا، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی ئیدارەی بایدن و دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپا و هاوپەیمانیی باكووری ئەتڵەسی لەو بڕوایەدا بوون، لە ماوەیەكی زۆر كورتدا دەتوانن شكست بە سوپای ڕووسیا بهێنن، بەڵام خۆڕاگریی سوپا بەرانبەر چەكە پێشكەوتووەكانی دەوڵەتانی باكووری ئەتڵەسی و خۆڕاگریی حكومەتی مۆسكۆ بەرانبەر سزا ڕۆژئاواییەكان وای كرد، كە شەڕەكە هەتا ئێستاش بەردەوامی هەبێت.

هێرشی ڕووسیا بۆ سەر ئۆكرانیا بە ئاستێك كاریگەری لەسەر سیاسەتی جیهانی كرد، كە لەلایەك بووە سەرەتایەك بۆ دووبارە هەڵكشانی ڕەوت و بزووتنەوەی ڕاستڕەوی پۆپۆلیستی «ڕاست و چەپ» هەروەها لەبەریەك هەڵوەشانی ئەو بەهایانەی كە سەدان ساڵ بوو ڕۆژئاوا شانازی پێوە دەكردن، لەلایەكی دیكە بووە هاندەرێك بۆ هەموو ئەو دەوڵەت و ڕێكخراوە توندڕەوانەش كە خۆیان بە دوژمنی ڕۆژئاوا و ئەمریكا دەزانی و ناویان لە خۆیان نابوو «بەرەی مقاوەمە»، كە سەرەنجام بە هێرشەكەی بزووتنەوەی حەماس لە 7ی ئۆكتۆبەری 2023 كۆتاییهات، كە بووە هۆی هەڵگیرسانی شەڕێكی گەورە و خوێنین و بەرفراوانبوونی ئەم شەڕە كە بەشی هەرە زۆری ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتەوە و، ئەم شەڕەش هەتا ئێستا بەردەوامە و نازانرێت بە چ ئاكامێك كۆتایی دێت.

لە ناو ئەم پاشاگەردانییە ئاڵۆز و ترسناكەی كە جیهان پێیدا تێپەڕ دەبوو، جارێكی دیكە لە سەرەتای ساڵی 2024 پارتی كۆماری ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپی وەك كاندیدی سەرۆك بۆ هەڵبژاردن كاندید كردەوە، بانگەشەی هەڵبژاردنی ئەمجارەی پارتی كۆماری كە دۆناڵد ترەمپ وەك كاندید بانگەشەی بۆ دەكرد، بەر لە هەڵبژاردنەكان تەواوی دەستەبژێری سیاسیی سەرانسەری جیهانی تووشی شۆك كردبوو، بە جۆرێك بوو نە لەگەڵ بڕگەكانی دەستووری ئەمریكا و نە لەگەڵ پرانسیپەكانی سیستمی جیهانی و ئەوەی پێی دەگوترێت «سیستمی لیبڕاڵیی نیودەوڵەتی»، نەك هەر یەكیان نەدەگرتەوە، بەڵكو شرۆڤەكان چوونە ئەو ئاراستەیەی ئەگەر لەم هەڵبژاردنە دۆناڵد ترەمپ جارێكی دیكە بۆ سەرۆكی ئەمریكا هەڵبژێرنەوە، ئەوا نەك هەر سیستمی نێودەوڵەتی بەو شێوازەی لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە مرۆڤایەتی بینیویەتی بوونی نامێنێت، ئەوا دەستووری ئەمریكاش وەك ئەوەی نزیكەی 250 ساڵە ئەو وڵاتە بەڕێوە دەبات، بوونی نامێنێت و، شتێك بە ناوی دامەزراوەی نێودەوڵەتی وەك ڕێكخراوی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان، ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، تەواوی ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان وەك پێشان هەبوون، بوونیان نامێنێت و گۆڕانكاری ڕیشەیی بەسەریاندا دێت.

ئەوەی شرۆڤەوان و بیرمەندان لە ماوەی هەڵبژاردنەكانی 2024ی ئەمریكا بە سەرسوڕمانییەوە مەزندەیان دەكرد، دوای دەستبەكاربوونی ئیدارە تازەكەی ترەمپ لە 20ی كانوونی دووەمی 2025، بە كردەیی نەخشەیەكی تازەی بۆ جیهانی سەردەمی ترەمپ خستەڕوو، دروشمەكەی «ئەمریكا مەزنتر دروست دەكەینەوە – MAGA» كە دەنگدەرانی ئەمریكا لەسەر ئەو بنەمایە دەنگیان بەم دروشمە دا، كە ئەمە هەمان پرانسیپی مۆنرۆیە كە لەساڵی 1823 ڕایگەیاند «دەبێت ئەمریكا بۆ ئەمریكییەكان بێت و نابێت كۆڵونیاڵی كۆڵونیاڵیزمەكانی ئەوروپا بن»، لەمەش زیاتر وا تێگەیشتن كە ئامانجی سەرۆك ترەمپ مەبەستی لە ئەمریكا تەنیا «ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا»یە، بەڵام لە دەستپێكدا ئەم ئیدارە تازەیە ڕایگەیاند، مەبەستیان لە ئەمریكا «هەموو ئەمریكای باكوور و باشوور و ناوەڕاستە، لەگەڵ هەموو ئەو شوێنانەی دەكەونە ئەم نیوە گۆیەی زەوییەوە»، هەر بۆیە لە یەكەم بانگەشەیدا داوای كرد، دەبێت كەندا ببێتە ویلایەتی 51ی ئەمریكا، دەبێت دانیمارك ڕازی بێت، گرینلاند بە ئەمریكا بفرۆشێت، خاوەنداریەتی كەناڵی پەنەما بگەڕێتەوە بۆ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، لەمەش زیاتر هەر لە شوباتی 2025 كاتێك «جی دی ڤانس» جێگری ئێستای سەرۆك ترەمپ بەشداری لە كۆنفڕانسی میونشن لە ئەڵمانیا كرد، زۆر ڕاشكاوانە بە بەشداربووانی كۆنفڕانسەكەی گوت: «خۆشحاڵم لە سەرەتا چەپڵەتان بۆ لێدا، لەبەر ئەوەی دڵنیام دوای وتارەكە هەمووتان شۆك دەبن و بە قسەكانی ناڕەحەت دەبن». پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا لە مانگی یەكەمی دەستبەكاربوونی ئیدارەی ترەمپ، جێگری سەرۆك چی بە دەوڵەتانی ئەوروپی و جیهان گوت؟ ڕاشكاوانە پێی گوتن: «دوژمنەكانی ئەوروپا، (ڕووسیا و چین) نین لە دەرەوە، بەڵكو سیاسەتی ناوخۆی دەوڵەتەكانی خۆتانە، ئەوە ئێوەن لە ناوخۆدا ئاستەنگ بۆ پرۆسەكانی هەڵبژاردن دروست دەكەن و ڕێگە نادەن ئەو لایەنانەی كە دەنگیان پێدەدرێت لە پرۆسەی پێكهێنانی حكومەتەكانتان بەشدارییان پێ بكەن»، كە ئەمەش ڕاشكاوانە هەڵوێستی تازە و ئاشكرای ئیدارەی ترەمپ بوو بۆ بزووتنەوە پۆپۆلیستیەكانی «ڕاست و چەپ» كە ئامانجیان ئەوەیە بەهاكانی ڕۆژئاوا پێشێل بكەن و بگەڕێنەوە بۆ سەردەمی تۆتالیتاری و نازیەت.

ساڵی یەكەمی ئیدارەی ترەمپ و

ستراتیژیەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا

بە چاوگێڕانێكی خێرا بە تایتڵی دوایین بابەتەكانی ژمارەی «كانوونی دووەم و شوباتی 2025»ی گۆڤاری فۆرین ئەفێرز «Foreign Affairs»ی ئەمریكی كە لەلایەن ئامۆژگای پەیوەندییەكانی دەرەوە «CFR» دەردەچێت و تەمەنی زیاتر لە 100 ساڵە و وەك بەناوبانگترین گۆڤاری كاروباری نێودەوڵەتی لەسەر ئاستی جیهان هەژمار دەكرێت، تایتڵێك بەرچاو ناكەوێت كە توانیبێتی شرۆڤەی سیاسەت و ستراتیژیەتی ئێستای ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ بكات، بە پێچەوانەوە كاتێك نووسینی ئەم بیرمەند و توێژەرانە دەخوێنینەوە، هەست دەكەین ئەوانیش شۆك بوون و هیچ شرۆڤەیەكیان بۆ ئەم سیاسەتە تازەیەی ئیدارەی ئەمریكا پێ نییە، هەر بۆ نموونە بیرمەند و توێژەرێكی گەورەی وەك ستیفن كوتكین «Stephen Kotkin» توێژینەوەیەكی فراوانی نووسیوە بەناونیشانی «خاڵی لاوازی پیاوە بەهێزەكان - The Weakness of the Strongmen»، لەم توێژینەوەیەدا دەیەوێت ئەوە شرۆڤە بكات كە دیكتاتۆرەكان دەیانەوێت بە شێوازی جیاواز وەك بەهێز خۆیان پیشان بدەن، بەڵام خاڵی زۆر لاوازی شارەوەیان هەیە و لەپڕ لەبەریەك هەڵدەوەشێن. بەم بۆچوونە دەیەوێت ئەوەمان پێ بڵێت، بەوەی ڕاستە لە ماوەی ساڵی ڕابردوو ترەمپ توانی وەك بەهێزترین سەرۆك لەسەر ئاستی جیهان خۆی نمایش بكات، بەڵام خاڵی لاوازی زۆرە و ئایندەی هیچ دیكتاتۆرێك ڕۆشن نەبووە، لەمەشدا ئێستای ترەمپ بە دیكتاتۆرەكانی دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەراورد دەكات. لە توێژینەوەیەكی دیكەشدا كە ئاروب موخارجی» Aroop Mukharji» توێژەری هیندستانی لەدوای دەستگیركردنی مادورۆ بە ناونیشانی «سەردەمێكی نوێی ئیمپراتۆریەت - The New Imperial Age»، لە دەستپێكی ئەم توێژینەوەیەدا ئاماژەی بەوە كردووە، كاتێك ڤلادیمێر پوتین لە ساڵی 2014 كریمای لكاند بە ڕووسیاوە، جۆن كیری وەزیری دەرەوە لە ئیدارەی ئۆباما گوتوویەتی: «ڤلادیمێر پوتینی سەرۆكی ڕووسیا بە مودێلی سەدەی نۆزدەهەم ڕەفتار دەكات». موخارجی نووسیویەتی: «لەوانەیە جۆن كیری بیری لەوە نەكردبێتەوە كە هەمان قسە ئێستا پێناسەی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا دەكات»، ئەمەش مانای ئەوەیە لە ئێستادا بیرمەند و توێژەرانی ستراتیژی لەكاروباری نێودەوڵەتی لەسەر ئاستی جیهان شرۆڤەیەكی ئەوتۆیان بۆ ئەو ڕووداوە گەورانەی جیهان نییە، كە ئیدارەی ترەمپ لەماوەی تەنیا یەك ساڵی ئیدارەكەیدا دروستی كردووە.

ئەم حاڵەتە لە دوای ڕووخانی دیواری بەرلینیش لەساڵی 1989 و هەروەها لەساڵی 1991 دوای هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤیەت لەناو بیرمەندان و توێژەرانی جیهانی هاتە ئاراوە، هەر بۆ نموونە فرانسیس فۆكۆیاما بەو جۆرە تەفسیری كرد كە ئیدی جیهان بەرەو «كۆتایی مێژوو و دوایین مرۆڤ – The end of history and the last man» هەنگاو هەڵدەگرێت و مێژووی ململانێی ئایدیۆلۆژییەكان كۆتایی هاتووە و دوایین مرۆڤیش تەنیا بەدوای خۆشگوزەرانیی خۆیدا دەگەڕێت، لەبەرانبەردا بیرمەندێكی دیكەی ئەمریكی كە ساموئیل هنتنگتن بوو، پێی وابوو جیهان بەرەو «پێكدادانی شارستانیەتەكان- Clash of Civilizations» دەڕوات. ئەم دوو تەفسیرە لەگەڵ ئەوەی لەدوای ساڵی 1992 كێشمەكێشی هزریی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا، بەڵام وەك ئێستا دەیبینین، هیچیان نەهاتنەدی، لە دوای 11ی سێپتەمبەری 2001 یش دیسان هەمان شۆك دروست بوو. تۆماس فریدمان پێی وابوو جیهانی دوای 11ی سێپتەمبەر»the World After September11» بە هاوشێوەی جیهانی دوای ڕووخانی بەرلین گۆڕانكاری دروست دەكات. لەبەرانبەردا ستیڤ سلۆكۆم، كە توێژەرێكی ئەمریكییە، ئەو پرسیارەی دەورووژاند «بۆچی ڕقتان لێمانە؟ ئاشتی لەگەڵ جیهانی ئیسلامی دروست بكەن»، بەڵام لەبەرانبەر هەردوو تەفسیرەكە جۆرج دەبلیو بوش كە ئەوكات سەرۆكی ئەمریكا بوو دەیگوت «ئەوەی لەبەرەی ئێمە نەبێت، دوژمنمانە».

لە ئێستادا ئەو ستراتیژییەی بۆ ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا دادەڕێژرێت، لەبەردەستی گرووپێكدایە لەناو ژوورێكی داخراودا و دیكۆمێنتەكان دوای 25 ساڵی دیكە ئاشكرا دەكرێن، هەتا بزانرێت بە چ ئامانجێك ئەو ستراتیژیەتە داڕێژراوە. هەر بۆ نموونە لەساڵی 1963 كاتێك هەردوو باڵیۆزخانەی ئەمریكا و بەریتانیا لە بەغدا پشتگیرییان لە كودەتاكەی عەبدولسەلام عارف كرد لە دژی عەبدولكەریم قاسم و ڕێگەیان بە بەعسییەكان دا قەتڵوعامی ئەندامانی حزبی شیوعی عێراق بكرێت و كوردستان بە فڕۆكەی هانتەر و بۆمبی ناپاڵم جینۆساید بكرێت، لەساڵی 2004 مارك كورتیس ڕۆژنامەنووس و توێژەری بەریتانی لە كتێبێكدا بە ناونیشانی «مرۆڤ نین: قوربانییەكانی سیاسەتی بەریتانیا- Unpeople: Victims of British Policy»، كە تیایدا تەنیا لەبەر ئەوەی لە عێراقدا ڕژێمێك نەیەتە دەسەڵات، كە دۆستی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان بێت و نەوتی عێراق نەكەوێتە بەردەستی یەكێتیی سۆڤیەت، ئامادە بوون خۆیان مەشق و ڕاهێنان بە یەكەی سەربازی كۆماری بكەن، بۆ ئەوەی باشتر كۆمەڵكوژی و جینۆساید دژی گەلی كوردستان و ئەندامانی حزبی شیوعی عێراقی ئەنجام بدەن و ئەنجامیشیان دا.

لەبەر ڕۆشنایی ئەو پێشهاتە تازانەی ستراتیژیەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا هێناویەتە ئاراوە و لە دەستپێكی ساڵدا بە گرتنی نیكۆلاس مادورۆ و هاوسەرەكەی دەستی پێكرد و ئێستاش داوای ئەوە دەكات، ئەمریكا سێكتەری نەوتی ئەو وڵاتە بەڕێوە ببات و نەوتەكەی هەناردەی بازاڕەكانی جیهان بكات، لەهەمان كاتیشدا نەیشاردووەتەوە كە سەرەی هەریەكە لە «كوبا و كۆلۆمبیا»ش دێت، ئەمە مانای ئەوەیە ئامانجی پشت ئەم ستراتیژە تازەیە ئەوەیە كە «مرۆڤی باڵا - The Superman»ی ڕۆژئاوا بە مانا نیچەییەكەی پیشانی جیهان بدات، ڕاشكاوانەتر ترەمپ دەیەوێت بە جیهان بڵێت: «دەمانەوێت هەموو جیهان كۆنتڕۆڵ بكەین، بۆ گەیشتن بەم ئامانجەش ئامادەین ڕووبەڕووی هەموو سەركێشی و مەترسییەك ببینەوە».

لەلایەكی دیكەوە هەر ئەزموونی ئەمساڵەی ئیدارەی ترەمپ ئەوەی دەرخستووە كە دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپا و دەوڵەتانی هاوپەیمانیی باكووری ئەتڵەسی، بە كردەیی سەلماندوویانە كە پشتگیری لە هەموو بڕیارەكانی ترەمپ دەكەن، لەمەش زیاتر ترەمپ داوای هەرچییەكیان لێ بكات، وەك خۆی جێبەجێیان كردووە. لەم بارەیەوە هانز گارتنەر، سەرۆكی بۆردی ستراتیژی و سەربازیی هێزە چەكدارەكانی نەمسا، لە میانەی چاوپێكەوتنێك كە لە ژمارەی ڕابردووی گوڵان بڵاومان كردووەتەوە، لە وەڵامی ئەو پرسیارە تا چەند ئێستای جیهان بەرەو فرەجەمسەری دەڕوات؟ پێی گوتین: «جیهان ڕاستە بەرەو فرەجەمسەری دەڕوات، بەڵام بە مانای فرەجەمسەری لە سەردەمی شەڕی ساردی نێوان ئەمریكا و یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان نییە، بەڵكو فرەجەمسەری دێتە ئاراوە، بەڵام هێزی نێوان جەمسەرەكان زۆر جیاواز دەبن. هەر بۆ نموونە لە ئێستادا ئابووریی ڕووسیا هێندەی ئابووریی ئیتالیا دەبێت و تەنیا پشت بە فرۆشتنی نەوت بە هێندستان و چین دەبەستێت، بۆیە ناكرێت بڵێین ڕووسیا دەتوانێت وەك یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان بەرانبەر بە ئەمریكا ڕابوەستێت، بەپێچەوانەوە دەبێت هەر پاشكۆی چین بێت. سەبارەت بە یەكێتیی ئەوروپا و هاوپەیمانیی باكووری ئەتڵەسییش، هەتا ئێستا هەموو بڕیارەكانی وەك زیادكردنی بوودجەی بەرگری جێبەجێیان كردووە و هەموویان چاویان لەوەیە كە ئەمریكا چۆن دەستپێشخەری بۆ چارەسەركردنی كێشەكان دەكات و دەوڵەتانی ئەوروپا هیچ دەستپێشخەرییەكیان نییە، بۆیە ناتوانن لە هاوكێشەكاندا بۆ چارەسەركردنی كێشەكان هیچ ڕۆڵێك بگێڕن. ئەم بۆچوونەی گارتنەر لەو ڕاستییەوە سەرچاوە دەگرێت، كە دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپا بەبێ ئەمریكا نابنە بەشێك لە سوپەرپاوەر لەسەر ئاستی جیهان و لە ئێستادا ترسیان لەوە هەیە، ئەگەر ئیدارەی ترەمپ پشت لە ئۆكرانیا بكات، ئەوا ئەوروپا بە تەنیا ناتوانێت بەرانبەر بە ڕووسیا بوەستێت، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا و لە پێناوی ئەوەی لە گۆڕەپانی شەڕی ئۆكرانیادا چۆك بۆ ڕووسیا دانەدات، ئەوا ئەوروپا ناچارە بە هەموو شێوەیەك پشتگیری لە بڕیارەكانی ئیدارەی ترەمپ بكات.

چین كە لە ئێستادا لە دوای ئەمریكا بە دووەمین هێزی سەربازی و ئابووری لەسەر ئاستی جیهان هەژمار دەكرێت، بەڵام ناتوانرێت وەك هاوتای ئەمریكا لەسەر ئاستی هێزی سەربازی و ئابووری بەراورد بكرێت، هەر ئەمەش وای كردووە لە هەر پرسێكدا كە ئەمریكا لایەنی سەرەكی بێت تیایدا، ئەوا چین جۆرێك لە بێدەنگی، یان سەركۆنەكردنێكی شەرمنانەی هەڵبژاردووە، ئەوەی بۆ چین ماوەتەوە ئەوەیە كە هەژموونی خۆی لە دەریای باشووری چین «South China Sea» باڵا دەست بكات و هەندێك جاریش بە مانۆڕی سەربازی لە نزیك كەنارەكان حكومەتی تایوان بێزار بكات، بەم ڕەفتارانە چین دەیەوێت ئەو پەیامە بدات بە ئەمریكا، كە چین تەنیا دەیەوێت لەسەر ئاستی سیاسی و سەربازی هێزێكی گەورەی ئیقلیمی بێت، بۆ ئەوەی پارێزگاری لە ڕۆڵە بازرگانییەكەی لەسەر ئاستی جیهان بكات. سەبارەت بە تایوانیش لەگەڵ ئەوەی بانگەشەی زۆر بۆ گەڕانەوەی بۆ ناو سەروەریی چین دەكات، بەڵام بەدوور دەزانرێت، سەركێشی بەو جۆرە بكات كە بە شێوازی سەربازی هێرش بكاتە سەر تایوان، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی لە وەڵامی پرسیارێكی ڕۆژنامەنووساندا ئەو پرسیارە ڕووبەڕووی ترەمپ كرایەوە لە ئەگەری هێرشی چین بۆ سەر تایوان، ئەمریكا هەڵوێستی چۆن دەبێت؟ ترەمپ بەوجۆرە وەڵامی دایەوە كە ئەمریكا نابێتە لایەنێك لەو كێشەیە، ئەم وەڵامەی ترەمپ كە زۆر لە توێژەران بە وەڵامی باڵیۆزەكەی ئەمریكا بەراوردی دەكەن، كە لە ساڵی 1990 وەڵامی سەدام حوسێنی دایەوە و پێی گوت: «لە كێشەی نێوان وڵاتانی عەرەبیدا ئەمریكا دەستتێوەردان ناكات». زۆر لە پسپۆڕان دەڵێن «ئەو وەڵامەی باڵیۆزی ئەمریكا بۆ سەدام حوسێن بووە هاندەر بۆ ئەوەی سوپای عێراق هێرش بكاتە سەر كوەیت لە ئابی 1990 بەڵام ئاكامی ئەم هێرشەی سوپای عێراق بووە هۆكاری ئەوەی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی لە دژی سەدام دروست بكرێت و هەر ئەمەش بووە هۆكاری ڕووخانی ڕژێمەكەی»، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا خوێندنەوەی ئەوەی بۆ دەكرێت كە شی جین پینگ لەوە زیرەكتر بێت كە بكەوێتە ئەو داوەی كە ترەمپ دەیەوێت تێی بكەوێت.

 

جیهان لەدوای دەستگیركردنی مادۆرۆ

لە چاوەڕوانیی سیتسمێكی جیاوازدا

لە ساڵی 2014 كاتێك ڤلادیمێر پوتین هێرشی كرد و كریمای بە وڵاتەكەیەوە لكاند، ڕیچارد هاس، سەرۆكی ستافی پلاندانەری پێشووی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا، كتێبێكی نووسی بە ناونیشانی «جیهان لە حاڵەتی پاشاگەردانیدایە - A World in Disarray»، لەم كتێبەدا باس لە تەنگژەكانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا و سیستمی جیهانی دەكات و جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، چیتر ئەوەی پێی دەڵێن «سیستمی نوێی جیهان – The new world order»، ناتوانێت ئەم جیهانە پاشاگەردانییە ڕێك بخاتەوە و بەڕێوەی بەرێت، لە هەمان كاتیشدا ئەو سیاسەتی دەرەوەی ئێستا «2014» ئەمریكا پیادەی دەكات، كۆتایی بە سوپەرپاوەرییەكەی دەهێنێت.

لەدوای هێرشی ئەمریكا بۆ كاراكاس و دەستگیردنی نیكولاس مادورۆ و هاوسەرەكەی، ئەمجارە ڕیچارد هاس لە دیمانەیەكی لەگەڵ كەناڵی « MS Now» دەڵێت: «لەناو ئەمریكا و لەناو جیهانیشدا هاوسەنگی بوونی نەماوە- A country and a world out of balance»، هاس لەم قسەیەدا مەبەستی ئەوەیە ئەگەر لە ساڵی 2014 پوتین بە گرتنی كریما تەنگژەی بۆ سیستمی جیهانی دروست كرد، ئەوا ترەمپ بە هێرشكردنە سەر كاراكاس مەرگی سیستمەكەی ڕاگەیاند، هەروەها ناهاوسەنگیشی لەسەر ئاستی سیاسەتی ناوخۆی ئەمریكاش دروست كرد، لەبەر ئەوەی دوو مانای جیاوازی بۆ «دووبارە ئەمریكا مەزنتر دروست دەكەینەوە – MAGA» دروست كرد، ئەمەش لەبەر ئەوە بوو، ئەمریكییەكان بەوجۆرە لەم دروشمە تێگەیشتبوون كە جارێكی دیكە ئەمریكا خۆی تێكەڵاوی جەنگ و ئاژاوە و ڕژێم گۆڕین لە جیهاندا نەكاتەوە، بەڵام ئێستا هەر ئەمریكا خۆی دەیەوێت كۆمەڵێك ڕژێم بگۆڕێت و ئاكامی ئەم ڕەفتارەشی وەك ئەوەیە سەیری تونێڵێك بكەیت و ڕووناكی تونێڵەكەت لێ دیار نەبێت.

كەواتە ڕاشكاوانە پێمان دەڵێت «ئێستا جیهان بێ سیستمە» و، بەكارهێنانی هێز جێگەی سیستمی جیهانی گرتووەتەوە، یەكێك لە دروشمەكانی ئێستای ترەمپیش «چەسپاندنی ئاشتییە بە ڕێگەی هێز - peace through strength»، كە ئەم بنەمایە هەر لەڕێككەوتنی ویستڤالیاوە هەتا ئێستا بە دووبارە بونیادنانەوەی سیستمی جیهانی نامۆ بووە. هەر بۆیە ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ پرانسیپەكانی «كۆمەڵەی گەلان» كە لە دوای كۆتاییهاتنی شەڕی یەكەمی جیهان لەسەر پێشنیاری وۆردو وڵسن دامەزرێنرا، لەسەر ئەو پرانسیپە دامەزرا كە ئەمانوئیل كانت لە پڕۆژەی ئاشتیی هەمیشەیی نووسیویەتی كە ئەویش دروستكردنی هاوسەنگییە لەناو مافی گەلاندا، لەدوای شەڕی دووەمی جیهانییش كە ڕێكخراوی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان دامەزرا، پرانسیپی سەرەكیی ئەم ڕێكخراوەش پاراستنی مافەكانی مرۆڤ و كۆتاییهاتن بووە بە ئیمپریالیزم و سەربەخۆیی نەتەوەكان، ئەوەشی پێی دەگوترێت «سیستمی نوێی جیهانی» و دوای كۆتاییهاتنی شەڕی سارد ڕاگەیەنرا، لەسەر پرانسیپێكی گرنگتر دامەزرا، بەوەی چیتر مرۆڤایەتی لە جیهاندا تووشی شەڕ و كاولكاری نەبێتەوە و پێ بنێتە قۆناغێكی پێشكەوتوو لە خۆشگوزەرانی و یەكتری قبووڵكردن و پێكەوە ژیان.

ئەم پرانسیپە تازەیەش كە بریتییە لە» چەسپاندنی ئاشتی بە ڕێگەی هێز» كە ئیدارەی ترەمپ دەیەوێت جێبەجێی بكات، خودی بەرقەراركردنی ئاشتی لە جیهاندا خەونێكە سەدان ساڵە مرۆڤایەتی بۆی نەهاتووەتەدی، ئەمەش لەبەر ئەوەیە باس لە ئاشتی دەكرێت، بەڵام ئەو ئاستانەی ڕێگە نادەن ئاشتی بەرقەرار بێت، ئەوەیە كە مرۆڤایەتی یەكدەست و یەكدەنگ نییە لەسەر ئەوەی ئاستەنگەكان لە ڕیشەوە هەڵبكێشن. ئیدارەی ترەمپ ئەگەر بتوانێت كۆدەنگیی جیهانی بۆ چەسپاندنی ئاشتی دروست بكات، ئەوا نەك هەر دەبێتە یەكێك لە باوكانی دامەزرێنەری ئاشتی، بەڵكو دەبێتە باوكی دامەزرێنەری ئاشتی لە جیهاندا.