پڕۆفیسۆر شەهرام خوسرەوی، ئوستادی كۆمەڵناسی و ئەنترۆپۆلۆژیایە لە زانكۆی ستۆكهۆڵم لە وڵاتی سوید و، توێژینەوەكانی تایبەتن بە «ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، كۆچ، ئاوارەبوون و دیراسەتكردنی سنوورەكان و خوێندنەوەی ڕەخنەیی بۆ سنوورە دەستكردەكان هەیە، كە ئەمەش چەند بوارێك پێكەوە دەگڕێتەوە، وەك «سڕینەوەی سنوورەكان، دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەكان، ئەمینكردنی سنوورەكان». بۆ قسەكردن لەسەر ئەو كارەساتەی سنوورە دەستكردەكان بەسەر نەتەوەی كورد و تەواوی نەتەوەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هێناوە، ئەم دیدارە تایبەتەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر خوسرەوی ئەنجام دا.

 

 

 

* لە زۆربەی توێژینەوەكانتدا ئاماژە بەوە دەكەیت كە سنوورەكان تەنیا هێڵێك نین لەسەر نەخشەكان كێشرابن، بەڵكو بوونەتە پرۆسەیەك كە چارەنووسی نەتەوەكان دیاری دەكەن. كاتێك سەیری سنوورەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەیت، بەتایبەتی ئەو سنوورانەی بەپێی ڕێككەوتنی سایكس- پیكۆ دروست كراون، ئایا ئەو سنوورانە بوونەتە ئەمری واقیع و قبووڵ كراون، یان بۆ ئەو نەتەوانەی لەم ناوچەیە دەژین وەك سنوورێكی دەستكرد سەیری دەكەن؟

- سنوورەكان شتێكی خەیاڵی و دەستكردن و لە سرووشتدا نین و بە دەستی مرۆڤ ئەو هێڵانە وەك سنوور لەسەر نەخشەكان كێشراون، وەك ئەو پڕۆژە كۆڵۆنیاڵییەی سایكس- پیكۆ، كە لە پرسیارەكەت ئاماژەت پێ كردووە، بەڵام نابێت ئەوەشمان لەبیر بچێت كە ئەو سنوورە دەستكردانە بوونەتە ئەمری واقیع و ڕاستییەكی تاڵ و كاریگەریی قووڵیان لەسەر چارەنووسی نەتەوەكان دروست كردووە و، بوونەتە سەرچاوە بۆ دروستكردنی گەلێك كێشە و بوونەتە واقیع و بە شێوەیەكی ڕاستەقینە چارەنووسی نەتەوەكان دیاری دەكەن.

زۆر گرنگە ئەو سنوورە دەستكردانە تەنیا وەك هێڵێك لەسەر نەخشەكان سەیر نەكەین، بەڵكو سەرلەنوێ بیركردنەوەی ئێمە بەرانبەر نەتەوە و مرۆڤەكان دووبارە دابڕژێتەوە، بە جۆرێك ناسنامەكان وێنا بكات، كە ئەو نەتەوەیەی لەو دیو ئەو هێڵەوە دەژی، بە تەواوی لە ئێمە جیاوازە. بۆیە كاتێك من باس لە سنوورەكان دەكەم، باس لەو سنوورانە دەكەم كە لەگەڵ دروستبوونی سیستمی دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخ « nation-state system» دروست بوون و سەریان هەڵداوە، پێش سەرهەڵدانی ئەم سیستمە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە شێوازێكی دیكە ڕێك خرابوو، هەردوو ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و فارسی بە شێوازێكی دیكە خاكەكەیان لە نێوان خۆیاندا دابەش كردبوو، كە سنووری نێوان دەوڵەتانی نەتەوەیی هاوچەرخ نەبوو، بۆیە زۆر گرنگە جیاوازی بكەین لەنێوان شێوازە مێژووییەكانی سنوور و ئەو سنوورە تازانەی لە سەردەمی كۆڵۆنیاڵی و مودێرندا كێشراون.

* دیسان هەر سەبارەت بە سنوورە دەستكردەكان، ئێستا وەك دەبینین سنوورەكان بە سەربازی كراون، هەر بۆ نموونە سنوورەكانی نێوان «عێراق، توركیا، ئێران، سووریا»، پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا ئەم سنوورداخستنە چ مانایەكی بۆ ژیانی نەتەوەكان هەیە، بەتایبەتی بۆ ناوچەیەكی وەك كوردستان؟

- لە ئێستادا لەسەر ئاستی جیهان سنوورەكان بە سەربازی كراون، سەرنجی سنوورەكانی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و مەكسیك بدەن، لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تەواوی دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپاش هەر وایە، لەمەش زیاتر ئێران سنوورەكانی لەگەڵ ئەفغانستان كردووەتە سەربازی، توركیاش بە درێژایی سنوورەكانی دیواری دروست كردووە، ئەمە واقیعێكە بە چاوی خۆمان دەیبینین. ئەم واقیعەی كە هەیە كاریگەریی گەورەی لەسەر نەتەوەی كورد هەبووە، كە لەنێوان چەندین دەوڵەتدا دابەش كراون و سنوورەكانیان كردووەتە سەربازی، ڕۆژانەش باجێكی قورسی بەسەربازیكردنی سنوورەكان دەدەن و بووەتە هۆكاری ئەوەی نەتەوەی كورد بەسەر چەندین قەوارە و یەكەی جیاوازدا دابەش بكات. زۆرێك لەو خەڵكانەی لە ناوچە سنوورییەكاندا دەژین، بە ناچاری و بۆ ئەوەی بژێویی ژیانی ڕۆژانەی خۆیان دابین بكەن، پەنا بۆ كاری كۆڵبەری لە نێوان سنوورەكان دەبەن و ڕۆژانە ژیانی خۆیان دەخەنە مەترسییەوە، هەر بۆیە نەتەوەی كورد و گەلی بەلووچ كە لەسەر سنوورەكانی ئێران و پاكستان دەژین، بە هۆی ئەو سنوورانەوە بەردەوام مەینەتیی گەورە دەچێژن و دەبنە قوربانیی ئەو بڕیارانەی لە تاران و دیمەشق و بەغداوە دەدرێت.

پرسیار لێرەدا ئەوەیە، ئایا بە سەربازیكردنی سنوورەكان ئاسایشی زیاتر، یان مەترسی زیاتر دروست دەكات؟ لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا وای دەبینم كە بەسەربازیكردنی سنوورەكان ترس و ناسەقامگیریی زیاتر دروست دەكەن، نەك سەقامگیری، سەرنج بدەن، یەكێتیی ئەوروپا لە ساڵی 2004 بە بوودجەیەكی زۆر كەم ئاژانسی پاسەوانیی سنوور و كەنارەكان «Frontex» ی دامەزراند، بەڵام لە ئێستادا بوودجەی ئەم ئاژانسە زیاتر لە 900 ملیۆن یۆرۆی تێپەڕاندووە و خاوەنی درۆن و سەتەلایت و هەلیكۆپتەر و كەشتییە، بەڵام هێشتا سنوورەكانی یەكێتیی ئەوروپا ئارام نین و خەڵك بە ڕێگەی قاچاخ هەر دەگەنە ئەوروپا و بە هەزارانیش لە دەریای سپیی ناوەڕاست نقووم دەبن، لەمەش زیاتر ئەم جۆرە بەسەربازیكردنەی سنوورەكان بازاڕێكی زۆر گەورەی بۆ بارزگانیكردن بە مرۆڤەوە دروست كردووە، بۆیە ئەمە نیشانەی بەهێزی نییە، بەڵكو نیشانەی شكست و لاوازییە، هەر بۆیە كاتێك دەوڵەتان بە ڕێگەی مرۆڤایەتی شكست دەهێنێن لە بەڕێوەبردنی كۆچكردندا، پەنا بۆ هێز و توندوتیژی دەبەن، بۆ ئەوەی ڕێگە لە كۆچكردن بگرن، ئەوا هیچ دیوار و بەربەستێك ناتوانێت ڕێگە لەو خەڵكانە بگرێت كە دەیانەوێت لەو دۆزەخە ڕزگاریان ببێت.

* لەگەڵ ئەوەی بارودۆخی ناوچەیەكی وەك هەرێمی كوردستان تا ڕاددەیەكی زۆر سەقامگیرە، بەڵام بەشێك لە گەنجان بیر لەوە دەكەنەوە بەرەو ئەوروپا كۆچ بكەن. پرسیار لێرەدا ئەوەیە، هۆكاری پەنابردن بۆ كۆچكردن تەنیا پەیوەندیی بە كێشەی ئابوورییەوە هەیە، یان ئەوەیە كە وەك خۆت ناوت لێناوە، بێئومێدبوونە لە داهاتوو؟

- هەرگیز تەنیا هۆكارێك نابێتە هۆكاری ئەوەی بیر لە كۆچكردن بكرێتەوە، بەڵكو كۆمەڵێك هۆكار پێكەوە ئەو واقیعە دروست دەكەن كە بیر لە كۆچكردن بكرێتەوە. بێگومان هۆكاری ئابووری یەكێكە لە هۆكارەكان، بەڵام پرسی بیركردنەوە لە داهاتووش گرنگە، تەنانەت ئەگەر خەڵكێك بارودۆخی ئابووریشیان باش بێت، بیر لەوە دەكەنەوە چ داهاتووییەك بۆ خۆیان دابین بكەن. ئاشكرایە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوام لەژێر هەڕەشەی شەڕ و ململانێی و ناسەقامگیریدایە، هەر بۆیە لەو شوێنانەشی كە تا ڕاددەیەك سەقامگیری هەیە، خەڵك هەست دەكەن ئایندەیان وەك پێویست مسۆگەر نییە، بۆیە كاتێك گەنجان داهاتوویەكی گەرەنتیكراو لە وڵاتی خۆیاندا نابینن، هەوڵ دەدەن شوێنێكی دیكە بدۆزنەوە، بۆ ئەمەش دەوڵەتانی ئەوروپا و باكووری ئەمریكا دەبێتە ئەو خەیاڵەی كە داهاتووی خۆیانی تێدا وێنا دەكەن.

* بە هۆی ئەو بارودۆخە ناسەقامگیرەی پێشتر تیرۆریستانی داعش لە بەشێكی زۆری پارێزگاكانی عێراق دروستیان كردبوو، هەرێمی كوردستان پێشوازیی لە ژمارەیەكی زۆر گەورەی ئاوارەی ناوخۆی ئەو پارێزگایانە كردووە. پرسیار لێرەدا ئەوەیە، ئایا سنووری ناوخۆی نێوان پارێزگاكانیش هەر بە سنوور هەژمار دەكرێن؟

- بێگومان هەموو سنوورەكان نێودەوڵەتی نین، بەڵكو بازگەی نێوان دوو پارێزگایش ئاماژەیە بۆ سنوورە ناوخۆییەكان، هەموو سنوورەكانیش پەیامی خۆیان هەیە، هەر بۆیە كاتێك بازگە لە نێوانی دوو شاردا دادەنرێت، مانای ئەوەمان دەداتێ كە خەڵكی ئەم ناوچەیە لە دوو شاری جیاوازدا دەژین.

* لە توێژینەوەكانت زۆر جەخت لەسەر ئەوە دەكەیتەوە كە سنوورەكان تەنیا خاك دابەش ناكات، بەڵكو دەبێتە میكانیزمێك بۆ ناسنامەی نەتەوەییش، ئایا ئێمەی كورد كە بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەش كراوین، ئەو سنوورە دەستكردانە چۆن ناسنامەی نەتەوەی كوردییان داڕشتووەتەوە و ئایا ئەو سنوورانە چوار مانای جیاوازیان بۆ ناسنامە دروست نەكردووە؟

- كاتێك دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخ «nation-states» دروست دەبێت، پەرە بە زمان و كەلتوورێكی باڵای نەتەوە دەدات و زمان و كەلتوورەكانی دیكە پەراوێز دەخرێن، سەبارەت بە كورد كە بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەش كراوە، ئەوا لە هەریەك لەو دەوڵەتانە زمان و كەلتووری كوردی پەراوێز خراوە و بە شێوازێكی تایبەت دووبارە داڕێژراوەتەوە. پرسیاری قورس لێرەدا ئەوەیە ئەگەر دەوڵەتێكی نەتەوەیی هاوچەرخ بۆ كورد دابمەزرێت لە ناو ئەم دەوڵەتەدا كێ دەبێتەوە بە كەمینە؟ ئاشكرایە لە ناو ئەم دەوڵەتەشدا نەتەوە و ئایینی جیاوازی دیكەش هەیە، بۆیە زۆر گرنگە كورد مامەڵەیەكی زۆر هەستیار لەسەر ئەم پڕۆژە سیاسییەدا بكات، ئەگەرنا هەمان ئەو مەترسییانە دووبارە سەرهەڵدەدەنەوە كە ئێستا هەن.

* هەموو ئەو كێشانەی ئێستا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە، دەرهاویشتەی ئەو سنوورە دەستكردانەن كە دەوڵەتانی ئەوروپا بۆ ئەم ناوچەیە دایانناوە، بەڵام لە ئێستادا دەبینین، هەر ئەو دەوڵەتانەی ڕۆژئاوا سنوورەكانی خۆیان دادەخەن. پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئەم جیاكارییەی دەوڵەتانی ئەوروپا لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروستیان كردووە، دەكرێت پێی بڵێن ئەپارتایدێكی جیهانی؟

- بە دڵنیاییەوە ئەو واقیعەی ئێستای ڕۆژئاوا جیاكاریییەكی جیهانییە و دەكرێت پێی بڵێن «ئەپارتایدێكی گلۆباڵی»، هەر بۆ نموونە پاسپۆرتێكی «نەرویجی یان سویدی» ڕێگەت پێ دەدات بۆ 200 دەوڵەت بەبێ ڤیزە گەشت بكەیت، بەڵام پاسپۆرتێكی ئەفغانی یان بەنگلادشی ڕێگەت پێ دەدات، تەنیا بۆ چەند دەوڵەتێكی كەم بتوانیت گەشت بكەیت، ئەمەش مانای ئەوەیە جووڵە و گواستنەوە بەستراوەتەوە بە ئاستی ئابوورییەوە، بەمەش جۆرێك لە پلەبەندیی دەوڵەتی بۆ هاتوچۆ لەسەر ئاستی جیهان دروست كردووە، ڕێگە بە هاووڵاتیانی وڵاتێك دەدرێت بە ئاسانی بتوانێت گەشت بكات و هاووڵاتیانی هەندێك وڵاتی دیكە سنووردار دەكرێن، ئەم سیستمە نایەكسانی و جۆرێك لە دابەشكاریی چینایەتی لەسەر ئاستی جیهان بەهێزتر كردووە.

* بەڵام دەوڵەتانی ڕۆژئاوا «یەكێتیی ئەوروپا و ئەمریكا» بەردەوام جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە كۆچبەران سەرچاوەی ناسەقامگیرین و تواناكانی دەوڵەت پەك دەخەن، لەسەر ئەو بیانووەی ئەوان چی دەڵێیت؟

- ئەو بیانووەی ڕۆژئاوا هەڵەیە، لەبەر ئەوەی ئەو شەڕانەی كە ئەوروپا و ئەمریكا هەڵیانگیرساندووە، بووەتە هۆكاری ئەوەی بە دەیان و سەدان ملیۆن كەس ئاوارە بن، هەر بۆیە دەستتێوەردانی ڕۆژئاوا بە پلەی یەكەم سەرچاوەی ناسەقامگیرین، نەك كۆچبەران، ئەوانەی بیر دەكەنەوە كۆچ بكەن بەرەو ڕۆژئاوا، هەوڵ دەدەن لە دەرەنجامی ئەو چەوسانەوەیە ڕزگاریان ببێت كە شەڕەكانی ئەوان دروستی كردوون.

* لە چوارچێوەی ئەو دیدە ڕەخنەییەی لەسەر سنوورە دەستكردەكان هەتانە، ئەو پرسیارە سەرهەڵدەدات، ئایا لە ناوچەیەكی ناسەقامگیری وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بیركردنەوە لە دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەكان بیركردنەوەیەكی واقیعییانەیە بۆ گێڕانەوەی ئاشتی و سەقامگیری، یان تەنیا بیركردنەوەیەكی ئەخلاقییانە و خەونی شاعیرانەیە؟

- سنوورەكان دەستكردی مرۆڤن، لە ئاسمانەوە پەروەردگار دیاریی نەكردوون هەتا نەتوانین دەستكارییان بكەین، بەڵام سڕینەوەی سنوورەكان دەستبەجێ هەموو كێشەكان چارەسەر ناكات، ئەوەی دەبێتە پرسی سەرەكی، چارەسەركردنی هەردوو مافی كۆچ و مانەوەیە، خەڵك نایەوێت ببنە پەناهەندە، كورد دەیەوێت لەسەر خاكی خۆی لە كوردستان بژی، فەلەستینییەكان دەیانەوێت لە غەززە بژین، بۆیە ڕۆژئاوا خۆی بە هۆی ئەو جەنگانەی دروستیان دەكات، هەژاری و چەوسانەوە بەسەر خەڵكی ئەو ناوچانەدا دەسەپێنێت. ئەو سنوورانەی ئێستا لە جیهاندا هەن، تەنیا بۆ خەڵكی هەژارە و بۆ سوپاكانی ڕۆژئاوا و خەڵكی دەوڵەمەند نییە، داهاتووی ڕاستەقینەی مرۆڤایەتی پێویستی بە تێپەڕاندنی سیستمی دەوڵەتی نەتەوەیە كە بە شێوەیەكی نادادپەروەرانە نەتەوەكانی دابەش كردووە.