پڕۆفیسۆر ڤۆڵكەر پێرتس، سەرۆكی جێبەجێكار و بەڕێوەبەری پەیمانگەی ئەڵمانییە بۆ كاروباری نێودەوڵەتی و ئاسایش» German Institute for International and Security Affairs»، لە ساڵی 2015 و 2016 وەك یاریدەدەری سكرتێری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان ڕاوێژكاری باڵا و نێردەی تایبەتی نەتەوە یەكگرتووەكان بووە لە سووریا، نووسەری كتێبی «كۆتایی ئەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەی ئێمە دەماناسی – the End of the Middle East as We Know It «ـە، هەروەها یەكێكە لەو بیرمەندانەی كە خوێندنەوەی تایبەتی بۆ قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستان هەیە، وەك كاراكتەرێكی غەیرە دەوڵەتی و پێویست بۆ ئاشتی و ئاسایشی جیهان. بۆ قسەكردن لەسەر بارودۆخی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پێگەی هەرێمی كوردستان و عێراق لەناو ئەو واقیعە تازەیەی ناوچەكەدا، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر پێرتس ئەنجام دا.

 

* سەرەتا با پرسیار لە بارەی كتێبەكەتەوە بكەین «كۆتایی ئەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە ئێمە دەمانناسی»، ئەم كتێبەت دە ساڵ پێش ئێستا نووسیوە، لە كاتێكدا بوو، تیرۆریستانی داعش بەشێكی گەورەی خاكی عێراق و سووریایان داگیر كردبوو و خەلافەتی ئیسلامییان ڕاگەیاندبوو، بەمەش جەختت لەسەر ئەوە كردبووەوە كە سیستمە كۆنەكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەر یەك هەڵوەشاوە و چیتر كاری پێ ناكرێت، دوای دە ساڵ و لە ئێستادا كە سەیری واقیعی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەیت، ئایا چۆن پێناسەی ئەم ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەی ئێستا دەكەیت؟

- ئەو كتێبەی ئاماژەت پێكرد، دە ساڵ پێش ئێستا نووسیومە، لەو كاتەشەوە كتێبی دیكەم لەسەر ئەو ناوچەیە نەنووسیوە، بەڵام خەڵكانی دیكە نووسیویانە، بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەبینرێت دەكرێت لە دوو تەوەردا چڕ بكرێتەوە:

1- لە ڕووی پێكهاتەییەوە، لە ئێستادا سیستمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سیستمێكی فرە جەمسەری هەرێمییە « regional multipolar system»، هەر لەو ماوەیەشدا كتێبیكی تازەم لەسەر «فرەجەمسەری بوون «multi-polarization تەواو كردووە، بۆیە لە ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هیچ سیستمێكی دامەزراوەیی هەرێمی و سیستمێكی كارای ئەمنیی نییە، هیچ ڕێكخراوێكی هەرێمی نییە كە بتوانێت هەموو دەوڵەتانی ناوچەكە لەخۆ بگرێت و پێكەوە كۆیان بكاتەوە، بە شێوەیەكی بنەڕەتی هاوسەنگیی هێز و هاوپەیمانییەكان گۆڕانكارییان بەسەردا هاتووە، لە سەرووی هەموو ئەمانەشەوە هیچ چوارچێوەیەكی یاسایی نییە كە بتوانێت پەیوەندیی ناو خودی دەوڵەتەكان « inter-state relations» و پەیوەندیی نێوان دەوڵەتانی ناوچەكە بەڕێوە ببات.

2- ئەو دینامكییە جیۆپۆڵەتیكییەی لە دوای هێرشەكەی 7ی ئۆكتۆبەری ساڵی 2023ی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل ئەنجامی دا، كە گەورەترین هێرشە لە دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە ڕووبەڕووی بووەتەوە، هەروەها بە دوایدا شەڕ و هێرشەكانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە كە ئەویش ترسناكترین شەڕە كە ئیسرائیل هەتا ئێستا دژی دراوسێكانی ئەنجامی دابێت، ئەم شەڕە گۆڕانكاریی سیاسیی گەورەی بەدوای خۆیدا هێنا، كێشەی فەڵەستین لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پاشەكشەی كردووە، كە پێشتر ئەم حاڵەتەی بەخۆیەوە نەبینیوە، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی ئیسرائیل بەهێزترین ئەكتەری سەربازییە لەسەر ئاستی ناوچەكە، بەڵام لە دوای ڕێككەوتنی «ئۆسلۆ»وە لە ساڵی 1993 هەرگیز وەك ئێستا گۆشەگیر نەبووە.

ئەوەی بۆ ئەو ناوچەیەی «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پرسیاری لێوە دەكەیت، ئەوەیە ئەمە لەبەریەك هەڵوەشانی ئەو هێزە میلیشیایانەن كە پێشتر ناویان لێ نابوو «بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی»، ئەم هێزە میلیشیاییە لە كەنداوە و تا عێراق و سووریا و لوبنان و دەریای ناوەڕاست كاریگەریی هەبووە، بەڵام بەرەی مقاوەمە وەك پڕۆژەیەكی ستراتیژی چیتر نەماوە، لەمەش زیاتر دەبینین دوای حوكمڕانیی پەنجا ساڵی بنەماڵەی ئەسەد، ئێستا لە سووریا ڕژێم گۆڕاوە، هەروەها گەورەترین گۆڕانكاری لە لوبنان هاتووەتە ئاراوە و بۆ یەكەمین جارە دوای چارەكە سەدەیەك كە چیتر حزبوڵڵای لوبنانی بڕیاردەری سیاسەتی ئەمنی و دەرەوە نییە لەو وڵاتەدا، لە عێراقدا سەرۆك وەزیران محەمەد شیاع سوودانی هەوڵی بەردەوامی دا بۆ ئەوەی باڵانسی پەیوەندییەكان لە نێوان ئێران و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ڕابگرێت، هەروەها توانی لە ژینگەیەكی هەرێمیی زۆر قورس و ئاڵۆزدا سەربەخۆیی و سەروەریی وڵاتەكەی بپارێزێت.

* لە پێناسەكردن بۆ سیستمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاماژەت بەوە كرد خودی سیستمەكە بووتە كێشە» conflict system»، وەك ئاماژەت پێكرد، ئێستا هێزی فرەجەمسەری وەك ڕووسیا و چین لە ناوچەكەدا ڕۆڵیان هەیە، ئایا سەرهەڵدانی ئەم سیستمە پێشبینیكراو بوو؟

- بۆ هەموو كەسێك زیاتر سیستمێكی پێشبینی نەكراو بوو، لەبەر ئەوەی خودی فرەجەمسەری واتە ناسەقامگیری، ئەمە نەك بۆ كاراكتەرە بچووكەكان، بەڵكو لەسەر ئاستی نێودەوڵەتییش هەر وایە، لەبەر ئەوەی لە فرەجەمسەریدا تەنیا یەك سۆپەرپاوەر نییە ڕێساكان دابنێت، بەڵكو كۆمەڵێك ئەكتەری زلهێز لە دەرەوەی دامەزراوە و یاسا نێودەوڵەتییەكان كێبڕكێ دەكەن، بۆیە لەم گۆڕەپانەشدا ئالنگاری و مەترسی بۆ كاراكتەرە بچووكەكان دروست دەبێت.

* ئەگەر لەناو ئەم بارودۆخە گۆڕاوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تیشك بخەینە سەر هەرێمی كوردستان « KRI» و سەیری ئەو ڕۆڵە بكەیت كە ئەم هەرێمە دەتوانێت بیگێڕێت، ئایا دەتوانین بڵێین ئەم هەرێمە توانیویەتی لەسەر ئاستی ئاسایش و وزە ببێتە كاراكتەرێكی ئیقلیمی؟ یان هێشتا بە هۆی بارودۆخە سیاسییەكەوە كاریگەریی سنوورداری هەیە؟

- هەرێمی كوردستان ئێستا بووەتە ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگر» fixture» لە ناو هەیكەلی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ناوچەیەكی سەقامگیرە و دەكرێت ببێتە مۆدێلێك بۆ دەوڵەتانی دیكەی ناوچەكە، ئەمەش بەو مانایەی ئەزموونی هەرێمی كوردستان ئەو ڕاستییەی سەلماندووە كە بەبێ دەستكاریكردنی سنوورەكان دەتوانرێت كێشەكان چارەسەر بكرێن، ئەمە زۆر گرنگە بەڵام، هەرێمی كوردستان تەنیا كاتێك دەتوانێت ببێتە كاراكتەرێكی سەرەكی و ڕاستەقینەی ئەقلیمی، كە بتوانێت یەكڕیزییەكی بەهێز لەناو خۆیدا دروست بكات، لە ئێستادا هەرێمی كوردستان دابەش بووە بە سەر دوو قەوارەی سیاسیی دیفاكتۆدا، دەستەبژێری جیاواز لەو دوو قەوارە سیاسییەدا باڵادەستن، بەڵام خۆشیان باش ئەو ڕاستییە دەزانن كە دەبێت پێكەوە كار بكەن و پێكەوە حوكمڕانی بكەن، بەڵام لە باری كرداریدا زۆر جار ئەم هاریكارییە سنووردارە، بۆیە زۆر بە ڕاشكاوانە جەختی لەسەر دەكەمەوە كە دابەشبوونە ناوخۆییەكان هەرێمی كوردستانی لاواز كردووە و لاوازتریشی دەكات، هەر بۆیە تەنیا بە یەكڕیزیی ناوخۆیی هەرێمی كوردستان دەتوانێت ببێتە كاراكتەرێكی ئیقلیمیی زۆر بەهێزتر، بەتایبەتش لە ڕووی ئابوورییەوە دەتوانێت ڕۆڵێكی بونیادنەتر لە ناو خودی عێراقدا بگێڕێت. دووبارەی دەكەمەوە من بە پلەی یەكەم مەبەستم یەكڕیزی و حوكمڕانییە لە ناو خودی هەرێمی كوردستاندا – لە نێوان پارتە باڵادەستەكان و تۆڕە سیاسییەكان. هەرچەندە هاوكاری لە ساڵانی دواییدا باشتر بووە، بەڵام كێبڕكێی نێوان ئەم ناوەندانەی هێز هێشتا كاریگەریی سیاسیی هەرێمەكە لاواز دەكات، باشتركردنی حوكمڕانی، چاودێری و بەشداریی كۆمەڵگەی مەدەنی بێگومان هەرێمی كوردستان بەهێزتر دەكات.

* ئەگەر هەڵوەستەیەك لەسەر شێوازی حوكمڕانیی عێراق بكەین، ئایا بە بۆچوونی ئێوە عێراق بەم ئاراستە سەنتڕاڵییەی ئێستا پیادەی دەكات، دەتوانێت درێژە بە مانەوەی خۆی بدات، یان مانەوەی عێراق وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ و یەكپارچە، بەندە بە پیادەكردنی سیستمێكی ناسەنتڕاڵیی وەك فیدڕاڵییەوە؟

- پێموایە لە بنەڕەتدا دەستوورێكی باش بۆ عێراق نووسراوەتەوە، بەڵام پێویستە بە شێوەیەكی گونجاو جێبەجێ بكرێت، بەردەوام مەیلی پیادەكردنی سەنتڕالیزم لە بەغدا هەبووە، بەڵام دەستوورە فیدڕاڵییەكەی عێراق نەخشەڕێگەیە بۆ دامەزراندنی مودێلێك كە دەتوانێت بە باشی پیادە بكرێت، ئەمەش نەك تەنیا عێراق بەڵكو ئەگەری ئەوەی هەیە ئەم سیستمە ببێتە مۆدێلێك بۆ دەوڵەتانی دیكەی ناوچەكەش.

ئەگەر سەیری دەوڵەتانی وەك سووریا و ئێران بكەین، كە خاوەنی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و نەتەوەیی جیاوازن، لە زۆربەی حاڵەتەكاندا دەستەبژێری سیاسیی ئەو وڵاتانە بەو جۆرە بیر دەكەنەوە، كە نامەركەزییەت دەبێتە هۆی ئەوەی دەوڵەت لاواز بكات، بەڵام بە پێچەوانەوە ئەگەر سیستمی فیدڕاڵی بە دروستی جێبەجێ بكرێت، دەتوانێت یەكڕیزیی دەوڵەت بەهێزتر بكات.

محەمەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیرانی حكومەتی كاربەڕێكەری عێراق، هەوڵی زۆری دا، بۆ ئەوەی سەروەریی عێراق بەهێز بكات و هەموو پێكهاتە جیاوازەكان پێكەوە كۆبكاتەوە، بەڵام ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی هەتا ئێستا ئیرادەیەكی سیاسی بۆ ئامانجەكە لەلایەن هەر یەك لە بەغدا و هەرێمی كوردستانەوە نییە، كە بتوانن ڕێز لە ئاكامەكانی هەڵبژاردن و پرانسیپە دەستوورییەكان بگرن.

* هەتا ئێستاش دیپلۆماتییەتی نێودەوڵەتی لە میانەی دەوڵەتانی خاوەن سەروەرییەوە كاروبارەكان بەڕێوە دەبات، بەڵام لەسەر ئەرزی واقیع كاراكتەری وەك هەرێمی كوردستان ڕۆڵی سەرەكی دەگێڕن لە ناو بارودۆخە جیاوازەكاندا، ئایا بە بۆچوونی ئێوە نەتەوە یەكگرتووەكان و كۆمەڵگەی نێودەوەڵەتی پێویستیان بە ڕێگەیەكی دیكەی نوێ نییە بۆ ئەوەی مامەڵە لەگەڵ كاراكتەرانی هاوشێوەی هەرێمی كوردستان بكەن؟

- نەتەوە یەكگرتووەكان ڕێكخراوێكە تایبەت بە دەوڵەتانی خاوەن سەروەری و سەرەنجامیش دەوڵەتان بڕیار دەدەن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا نێردەی نەتەوە یەكگرتووەكان بە شێوەیەكی ڕۆتێنی لەگەڵ ئەكتەری خوار دەوڵەت  «sub-state actors» مامەڵە دەكەن، من هەرێمی كوردستان وەك كاراكتەرێكی غەیرە دەوڵەتی پێناسە ناكەم، بەڵكو وەك قەوارەیەكی خوار دەوڵەت «Sub-State» لەناو سیستمێكی فیدڕاڵیی ددانپێنراودا سەیری دەكەم، هەرێمی كوردستان ڕیكخراوێكی، NGO یان گرووپێكی چەكدار نییە، بەڵكو قەوارەیەكی سیاسیی دەستووری ددان پێدانراوە.

من خەڵكی وڵاتی ئەڵمانیام كە كەلتوورێكی دێرینی فیدڕاڵیمان هەیە، هەرێم، یان ویلایەتە فیدڕاڵییەكانی ئێمە دیپلۆماتییەتی ئابووریی تایبەت بە خۆیان لە چوارچێوەی دەستووری فیدڕاڵی و یەكێتیی ئەوروپادا ئەنجام دەدەن، ئەم ئاراستەیە زۆر سەركەوتووە، لەبەر ئەوەی هەموو لایەنە پەیوەندیدارەكان ڕێز لە یاسا دیموكراتییەكان و دەستووری یەكێتیی ئەورپا دەگرن، دەستووری عێراقیش ڕێگە دەدات كە پێكهاتەیەكی فیدڕاڵی بە هاوشێوەی یەكێتیی ئەوروپا دروست بێت و سەركەوتووانە كارەكانی خۆی بكات، بەڵام گرفتەكە ئەوەیە كە دەستورەكە جێبەجێ نەكراوە، هەتا ئێستا تەنیا هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی فیدڕاڵی كار دەكات، بەڵام هەڵبژاردنە ناوخۆیی و هەرێمییەكانی ئەم دواییە ئاماژە بەوە دەكەن، كە حەزێكی گەشەسەندوو لە سەرانسەری عێراقدا هەیە بۆ بەشداریی دیموكراتی و حوكمڕانیی نامەركەزی، بۆیە بە حەزەرەوە گەشبینم لەوەی كە عێراقییەكان ئەو توانایەیان هەیە سیستمە فیدڕاڵییەكە سەركەوتوو بكەن.

* لەگەڵ گەڕانەوەی دووبارە دۆناڵد ترەمپ بۆ كۆشكی سپی، زۆر لە چاودێران بەو جۆرە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا پێناسە دەكەن، كە ئاراستەیەكی مامەڵەكارانە « transactional» پیادە بكات، ئایا ئەم ئاراستەیە كاریگەریی لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چۆن دەبێت، بەتایبەتی لەگەڵ هاوپەیمانە بچووكەكانی وەك هەرێمی كوردستان؟

- سیاسەتی مامەڵەكارانە»Transactional politics» ی ئەمریكا بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نامۆ نییە، بەشی زۆری سەركردەكانی ئەو ناوچەیە بە ڕاستی وای دەبینن كە مامەڵەكردن لەگەڵ سیستمێكی كەسیی وەك ئیدارەی ترەمپ ئاسانترە لە دیپلۆماتی و بیرۆكراسییەتی دامەرزاوەیی و بنەما یاساییەكانی یەكێتیی ئەوروپا، لە بەرانبەردا دۆناڵد ترەمپ ڕێزی بەهێزەكان دەگرێت و مەیلی بەو جۆرەیە كەمتر بایەخ بە كاراكتەرە لاوازەكان بدات، بێگومان ئەمەش ئالنگارییە بۆ كاراكتەرە بچووكەكانی وەك هەرێمی كوردستانیش، هەر بۆیە ئەگەر هێزی خۆت، یان بەهای ستراتیژیی خۆت پیشان نەدەیت، ئەوا تووشی ئەو ئالنگارییە دەبیتەوە كە سەرنجێكی كەمت لە واشنتۆنەوە بخرێتەسەر.

* بێجگە لەوەی توێژینەوەی زۆرت لەسەر بارودۆخی سووریا كردووە، لە هەمان كاتدا بە كردەییش كارت تێدا كردووە. لە ئێستادا سووریا دەوڵەتێكی لەبەریەك هەڵوەشاوەیە. ئایا بە بۆچوونی ئێوە باشترین چارەسەری واقیعی بۆ چارەسەركردنی كێشەی ئیدارەی ڕۆژئاوا چییە؟

- بە شێوەیەكی ئایدیاڵی، ڕێككەوتنێك لە نێوان دیمەشق و كوردانی ڕۆژئاوا لە چوارچێوەی سیستمێكی نامەركەزی دێتە ئاراوە، نەك شێوازێكی خۆبەڕێوەبردن بە هاوشێوەی هەرێمی كوردستان. من خۆم بڕوام بەوەیە كە سیستمی نامەركەزی دەوڵەت بەهێز دەكات نەك لاوازی بكات، بەڵام ئەوەش سرووشتی سەركردەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە كە بەردەوام لە سیستمی نامەركەزی دەترسن و پێیانوایە دەبێتە هەڕەشە لەسەر دابەشبوونی وڵاتەكانیان، ئەم ترسە زۆر جار لەلایەن دەوڵەتانی دراوسێشەوە دەقۆزرێتەوە وەك ئەو ترسەی توركیا و ئیسرائیل لەسەر ئایندەی سووریا پیشانی دەدەن. بۆیە ڕاسپاردەی من بۆ هەموو پێكهاتەكانی سووریا «كورد، عەرەب، ئەوانی دیكەش» ئەوەیە كە هەنگاو بەرەو سیستمێكی نامەركەزی لە چوارچێوەی دەستووردا هەڵبگرن، لە ئێستادا كوردانی ڕۆژئاوا داوای سیستمێكی خۆبەڕێوەبردنی هاوشێوەی هەرێمی كوردستان ناكەن، بەڵكو ئامانجیان نامەركەزیەتە كە ئەمەش چارەسەرێكی واقیعییانەیە.