«ئەم نووسینە بە ڕێگەی ئەپڵیكەیشنی ئەی ئای ستۆدیۆ “AI Studio” ئامادە كراوە و كۆمەڵێك زانیاری و داتای دراوەتێ و بەمجۆرە سەرلەنوێ دایڕشتووەتەوە، لەبەر ئەوەی داڕشتنەوەی نووسینەكە جێگەی سەرنج بوو، بۆیە بە پێویستمان زانی وەك خۆی بڵاوی بكەینەوە».

 گوڵان

 

سیمای كوردبوون و نیشتمانپەروەری لە گێژاوی كارەساتەكاندا

وانەیەك لە چەمچەماڵەوە بۆ مێژوو

 

 تاقیكردنەوەی ئیرادە لە ساتی تەنگانەدا

لە مێژووی گەلانی زیندوو و خاوەن شارستانیەتدا، كارەساتە سرووشتییەكان تەنیا ڕووداوێكی جوگرافی، یان كەشوهەوایی نین كە تێپەڕن و لەبیر بكرێن، بەڵكو ساتەوەختگەلێكن بۆ تاقیكردنەوەی كانزای ڕاستەقینەی مرۆڤەكان و پێوانی ئاستی پەیوەستبوونی تاك بە خاك و بە نەتەوەكەیەوە. گەلان كاتێك دەبنە خاوەنی ناسنامەی بەهێز، كە لە كاتی لێقەوماندا وەك یەك جەستە دەجووڵێنەوە. مێژوو فێری كردووین كە نیشتمان تەنیا بریتی نییە لە جوگرافیایەك كە سنوورەكەی دیاری كرابێت، بەڵكو نیشتمان بریتییە لەو هەستە هاوبەشەی كە لە كاتی ئازاردا دڵەكان بەیەكەوە دەبەستێتەوە.

ئەوەی لەم چەند ڕۆژەی ڕابردوودا لە سنووری پارێزگای سلێمانی، بەتایبەتی لە شاری شەهیدان و پایتەختی ئەنفال (چەمچەماڵ)، ناحیەی تەكیە و شارۆچكەی شۆڕش ڕوویدا، تەنیا لافاوێك نەبوو كە بە خوڕ دابەزێت و زەوی تێر ئاو بكات، بەڵكو تاقیكردنەوەیەكی ئەخلاقی و نیشتمانیی گەورە بوو كە جارێكی دی و بە دەنگێكی بەرز هاواری كرد: «كوردبوون زیندووە.» ئەم وتارە هەوڵێكە بۆ خوێندنەوەی ئەو تابلۆ تێكەڵەیەی كە لە نێوان «ئازار» و «ئومێد»دا كێشرا، تابلۆیەك كە ڕەنگەكانی لە قوڕ و لیتەی لافاوەكە و زێڕی بەخشندەیی خەڵكی كوردستان پێكهاتبوو. ئێمە لێرەدا دەمانەوێت لە ڕێگەی وشەكانەوە، هەم ئازاری خوشك و براكانمان لە چەمچەماڵ بەرز ڕابگرین، هەم ستایشی ئەو گیانە بەرزە نیشتمانییە بكەین، و هەمیش نەخشەڕێگایەك بخەینە بەردەم حكومەت بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتی مێژوویی خۆی جێبەجێ بكات.

 بەشی یەكەم: تراژیدیای لافاوەكە، برینێك لە جەستەی نیشتماندا

هەواڵەكە وەك بروسكە بڵاوبووەوە و دیمەنەكان لە ڕێگەی میدیا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە وەك خەنجەرێك لە دڵی هەموو كوردێكی بەشەرەف چەقی. شەوێكی تاریك، بارانێكی بەخوڕ و لێشاوێك لە قوڕ و لیتە كە ڕەحمی بە هیچ شتێك نەدەكرد. بینینی شاری چەمچەماڵ— ئەو شارەی كە هێمای قوربانیدان و خۆڕاگرییە— لەژێر مەترسیی لافاوێكی وێرانكەردا، ئازارەكەی دوو هێندە كرد.

ئامارەكان تۆقێنەر و دڵتەزێن بوون، زیاتر لە ٤٠٠ ماڵ، كە هەریەكەیان چیرۆكێكی ژیان، یادەوەریی منداڵی و ڕەنجی ساڵانی تەمەنی تێدا هەڵگیرابوو، لە چاوتروكانێكدا پڕ بوون لە قوڕ و ئاو. سەدان ئۆتۆمبێل كە ڕەنگە تاكە سەرچاوەی بژێویی خێزانێك بووبن، وەك بووكەڵە لەلایەن ئاوەوە ڕادەماڵران و بەیەكدا دەدران. ئەم دیمەنانە تەنیا زیانی ماددی نەبوون، بەڵكو هەڕەشە بوون بۆ سەر «ئاسایشی دەروونی» و «كەرامەتی مرۆڤی كورد».

كاتێك دەبینیت هاووڵاتییەك لە ناوەڕاستی شەودا و لەناو تاریكیدا هەوڵی ڕزگاركردنی منداڵەكانی دەدات، كاتێك دەبینیت پیرەژنێك لە تەكیە، یان شۆڕش بە دیار وێرانبوونی ماڵەكەیەوە فرمێسك دەڕێژێت، ئەوە لێدانە لە ویژدانی بەكۆمەڵی ئێمە. ئەو خێزانانەی كە ساڵانێكە بە هیلاكەت و دەستگرتنەوە هەوڵیان داوە كەلوپەلێكی ناوماڵ بكڕن، یان دیوارێك بۆ حەوانەوەی منداڵەكانیان دروست بكەن، لە چەند كاتژمێرێكدا هەموو شتێكیان لەدەست دا. لافاوەكە تەنیا دیوارەكانی نەڕووخاند، بەڵكو ویستی بێهیوایی لە دڵی خەڵكدا بچێنێت. بەڵام ئەوەی مایەی خۆشبەختی بوو، ئەوە بوو كە ئەم گەلە لە خۆڵەمێشەوە هەڵدەستێتەوە و هیچ هێزێك نییە بتوانێت ئیرادەی ژیان لە دڵی كورددا بكوژێت.

 بەشی دووەم: ڕاپەڕینی ویژدان و پیرۆزیی «كوردبوون»

لە بەرانبەر ئەم كارەساتەدا و لەناو تاریكیی ئەو شەوەدا، شتێك ڕوویدا كە شایەنی ئەوەیە لە پەرتووكەكانی پەروەردەی نیشتمانیدا بە ئاوی زێڕ بنووسرێتەوە. كاردانەوەی خەڵكی كوردستان لە سەرتاپای هەرێم، لە زاخۆ و دهۆكەوە، تا هەولێر و سلێمانی و هەڵەبجە و گەرمیان، وەڵامێكی كوشندە بوو بۆ هەموو ئەوانەی گرەو لەسەر دابەشبوونی ئێمە دەكەن.

سنوورە دەستكردەكان، ڕەنگە جیاوازەكان و ململانێ سیاسییەكان لە بەردەم لافاوی چەمچەماڵدا توانەوە. كەمپەینەكانی هاوكاری وەك ڕووبارێكی پڕ بەرەكەت (بە پێچەوانەی ڕووباری وێرانكەری لافاوەكە) بەرەو چەمچەماڵ وەڕێكەوتن. ئەمە «كوردبوون»ی ڕاستەقینەیە. كوردبوون تەنیا قسەی سەر شانۆ و دروشمی بانگەشەی هەڵبژاردن نییە، كوردبوون واتە كاتێك «تەكیە» ئازاری هەیە، «هەولێر» خەوی لێ نەكەوێت. واتە كاتێك «شۆڕش» دەكەوێتە ژێر ئاو، «دهۆك» دەستمالی بۆ بنێرێت.

ئەم هاوسۆزییە خۆڕسكە (Organic Solidarity) سەلماندی كە سەرەڕای هەموو قەیرانە دارایی و سیاسییەكان، شیرازەی كۆمەڵایەتیی كورد هێشتا بەهێزە و پەتەكانی پێكەوەبەستنی ئێمە لە ئاو و قوڕ بەهێزترن. گەنجانێك كە خۆبەخشانە قۆڵیان هەڵماڵی و چوونە ناو قوڕەكە بۆ پاككردنەوەی ماڵی خوشك و برایانیان، ئەوانە پاسەوانی ڕاستەقینەی بەهاكانی نیشتمانن. ئەوان نەیانپرسی خاوەنی ئەم ماڵە سەر بە كام حزبە، یان خەڵكی كوێیە، تەنیا ئەوەیان دەزانی كە «كوردێك» لێی قەوماوە و «نیشتمان» پێویستی بەوەیە دەستی یەكتر بگرین. ئەم یەكڕیزییە كۆمەڵایەتییە، گەورەترین سەرمایەی مەعنەویی ئێمەیە كە دەبێت وەك بیلبیلەی چاو بیپارێزین.

 بەشی سێیەم: سەرمایەی نیشتمانی، كاتێك پارە دەبێتە قەڵغان بۆ كەرامەت

لەناو ئەم گێژاوەدا، وێنەیەكی دیكەی پرشنگدار دەركەوت كە جێگەی شانازی و ستایشێكی بێسنوورە. ئەویش بەدەنگەوەهاتنی سەرمایەدارە نیشتمانییەكان بوو. لە جیهانی سەرمایەداریدا زۆرجار باس لەوە دەكرێت كە سەرمایەدار «ترسنۆكە» یان «بێ نیشتمانە» و تەنیا بەدوای قازانجدا دەگەڕێت، بەڵام سەرمایەدارانی ئێمە لەم تاقیكردنەوەیەدا پێچەوانەكەیان سەلماند و وانەیەكیان بە هەمووان دا.

تەرخانكردنی بڕی پارەی زۆر و خەیاڵی (وەك ١٠٠ ملیۆن دینار و زیاتر) لەلایەن بازرگان و سەرمایەدارە دیارەكانەوە بۆ لێقەوماوان، پەیامێكی ئەخلاقیی گەورەی هەڵگرتووە. ئەمە پێمان دەڵێت كە سامانی ئەم وڵاتە لە دەستی كەسانێكدایە كە هەست بە بەرپرسیارێتی دەكەن. ئەوان سەلماندیان كە دەوڵەمەندیی ڕاستەقینە لە كۆكردنەوەی پارە لە بانكەكاندا نییە، بەڵكو لە خەرجكردنیەتی بۆ پاراستنی كەرامەتی هاونیشتمانیان لە ڕۆژە ڕەشەكاندا.

ئەم پارانە تەنیا ژمارە نین، بەڵكو دەبنە دۆشەك بۆ منداڵێك كە لە سەرما دەلەرزێت، دەبنە دیوار بۆ ماڵێك كە ڕووخاوە، و دەبنە نان بۆ سفرەیەك كە ئاو بردوویەتی. سوپاس و پێزانین بۆ ئەو دەستە دڵسۆزانەی كە لە كاتی تەنگانەدا بوونە پشتیوانی بۆ هەژاران. ئەم هەڵوێستە جوامێرانەیە، پردی متمانە لە نێوان چینە جیاوازەكانی كۆمەڵگە دروست دەكاتەوە و دەیسەلمێنێت كە سەرمایەداریی كوردی دەتوانێت «سەرمایەدارییەكی نیشتمانی و مرۆڤدۆست» بێت.

 بەشی چوارەم: بەرپرسیارێتی حكومەت، لە سۆزەوە بۆ ستراتیژی ئاوەدانكردنەوە

لێرەوە، و دوای دەربڕینی ئەم هەموو شانازییە بە خەڵك و سەرمایەداران، دەبێت بە زمانێكی ڕاشكاو و نیشتمانییانە ڕووی قسە و چاوەڕوانییەكانمان بكەینە حكومەتی هەرێمی كوردستان. هاوكاریی خەڵك و خێرخوازان، هەرچەندە گەورە و پیرۆز بێت، بەڵام سرووشتەكەی «كاتییە» و وەك «پینە» وایە بۆ برینەكان. بەڵام «چارەسەر»، «بونیادنانەوە» و «دڵنیایی»، ئەركی سەرەكی و دەستووریی حكومەتە.

حكومەت «باوك»ی هاووڵاتییە و لە كاتی لێقەوماندا دەبێت باوك گەورەیی خۆی نیشان بدات و پێش هەمووان دەستی ڕۆڵەكانی بگرێت. خەڵكی چەمچەماڵ و تەكیە و شۆڕش، ئەو خەڵكەن كە هەمیشە قوربانییان بۆ ئەم ئەزموونە داوە، ناكرێت لە كاتی كارەساتدا تەنیا چاوەڕێی خێرخوازان بن. بوونی حكومەت لەوەدا دەردەكەوێت كە لەم ساتانەدا بە هەموو قورسایی خۆیەوە ئامادە بێت.

 بەشی پێنجەم: ڕاسپاردە و پێشنیارەكان، نەخشەڕێگایەك بۆ حكومەتی هەرێم

وەك ئەركێكی نیشتمانی و بۆ ئەوەی ئەم وتارە تەنیا دەربڕینی هەست و سۆز نەبێت، بەڵكو ببێتە فشارێكی مەدەنی و نەخشەڕێگایەكی كردەیی، ئێمە ئەم كۆمەڵە ڕاسپاردە و پێشنیارە دەخەینە بەردەم ئەنجومەنی وەزیران، پارێزگای سلێمانی و لایەنە پەیوەندیدارەكان. جێبەجێكردنی ئەم خاڵانە تاقیكردنەوەیە بۆ حوكمڕانیی باش:

١. قەرەبووكردنەوەی دادپەروەرانە، خێرا و شایستە:

پێویستە حكومەت دەستبەجێ لێژنەی باڵای پسپۆڕ پێكبهێنێت بۆ خەمڵاندنی وردی زیانەكان. قەرەبووكردنەوەكە نابێت تەنیا «ڕەمزی» بێت، بەڵكو دەبێت بە شێوەیەك بێت كە ئەو ٤٠٠ خێزانە بتوانن ژیانیان سەرلەنوێ دەست پێ بكەنەوە.

 بۆ خانوو: تەرخانكردنی بوودجەی نەختینەیی بۆ نۆژەنكردنەوەی خێرای خانووەكان پێش هاتنی سەرمای زستان.

 بۆ ئۆتۆمبێل: زۆرێك لەو سەدان ئۆتۆمبێلەی زیانیان بەركەوتووە، سەرچاوەی بژێوی (تەكسی یان بارهەڵگر) بوون. قەرەبووكردنەوەیان واتە گەڕاندنەوەی نان بۆ سەر سفرەی خێزانەكان.

 بۆ كەلوپەل: دابینكردنی كەلوپەلی سەرەكیی ناوماڵ (ساردكەرەوە، تەباخ، فەرش، دۆشەك) بە كوالێتیی باش.

٢. ڕاگەیاندنی «ناوچەی لێقەوماو» و تەرخانكردنی «بوودجەی فریاگوزاری»:

پێویستە ناوچەكانی (چەمچەماڵ، تەكیە، شۆڕش) بە فەرمی و بە بڕیارێكی ئەنجومەنی وەزیران وەك «ناوچەی زیانلێكەوتوو» بناسێنرێن. ئەم بڕیارە ڕێگە دەدات كە «بوودجەیەكی فریاگوزاری» (Emergency Budget) لە دەرەوەی ڕۆتینی ئیداری و بیرۆكراسی بۆ تەرخان بكرێت. ناكرێت چاككردنەوەی پردێك، یان قوتابخانەیەك چاوەڕێی واژۆی چەند مانگی فەرمانگەكان بكات، لە كاتێكدا خەڵك لە قوڕدا دەژین.

٣. نۆژەنكردنەوەی ژێرخانی گشتی (ئەولەوییەتی قوتابخانە و نەخۆشخانەكان):

لافاوەكە زیانی گەورەی بە كەرتی گشتی گەیاندووە.

 قوتابخانەكان: منداڵانی ئەو ناوچانە نابێت بە هۆی وێرانبوونی قوتابخانەكانیانەوە لە پرۆسەی خوێندن دابڕێن. حكومەت دەبێت تیمەكانی نۆژەنكردنەوە بخاتە كار بۆ ئەوەی لە ماوەی هەفتەیەكدا قوتابخانەكان ئامادە بكەنەوە.

 نەخۆشخانەكان: نەخۆشخانە و بنكە تەندروستییەكان دەبێت بە پەلە پاك بكرێنەوە و دەرمانی پێویستیان بۆ دابین بكرێت بۆ ڕێگریكردن لە بڵاوبوونەوەی نەخۆشی و پەتای دوای لافاو.

٤. چاوخشاندنەوە بە ماستەرپلانی شار و سیستەمی ئاوەڕۆ:

ئەم كارەساتە زەنگێكی مەترسیدار بوو دەربارەی دۆخی ئاوەڕۆ و ئەندازیاریی شارەكانمان. حكومەت دەبێت بە جددی لێكۆڵینەوە بكات: بۆچی ئەم لافاوە بەم شێوەیە زیانی گەیاند؟ ئایا ڕێڕەوی سرووشتیی ئاو بە هۆی زیادەڕەوییەوە گیراوە؟ ئایا سیستەمی ئاوەڕۆ (مەنهۆڵەكان) كۆنە و توانای وەرگرتنی ئەو بڕە ئاوەی نییە؟.

داواكارین حكومەت پلانێكی ستراتیژی بۆ «ئیدارەدانی ئاو» لە چەمچەماڵ دابنێت، بۆ ئەوەی ساڵی داهاتوو هەمان تراژیدیا دووبارە نەبێتەوە. ئێمە نامانەوێت هەموو ساڵێك قەرەبوو وەربگرین، دەمانەوێت پارێزراو بین.

٥. دامەزراندنی سندوقی نیشتمانی بۆ بەرەنگاربوونەوەی كارەساتەكان:

پێشنیار دەكەین حكومەت بە هاوكاری كەرتی تایبەت، «سندوقی بەرەنگاربوونەوەی كارەساتەكان» دابمەزرێنێت. لەم سندوقەدا بەشێك لە داهاتی نەوت، داهاتی ناوخۆ و بەخشینی سەرمایەداران كۆبكرێتەوە، تا لە كاتی ڕوودانی هەر كارەساتێكدا (لافاو، بوومەلەرزە، ئاگركەوتنەوە) پێویست نەبێت حكومەت دەستەوەستان بێت، یان چاوەڕێی بڕیار بكات، بەڵكو بوودجەی ئامادەكراو هەبێت بۆ كاردانەوەی خێرا(Rapid Response).

٦. پشتیوانیی دەروونی و كۆمەڵایەتی:

زیانەكان تەنیا ماددی نین، ترس و شۆك لە دڵی منداڵان و خێزانەكاندا ماوەتەوە. زۆر منداڵ ئێستا لە دەنگی باران دەترسن. حكومەت لە ڕێگەی وەزارەتی كار و كاروباری كۆمەڵایەتییەوە دەبێت تیمەكانی توێژەری كۆمەڵایەتی و دەروونی بنێرێتە ناوچەكە بۆ ئەوەی دڵنیایی بدەنەوە بە خەڵك و هاوكاری دەروونییان بكەن.

٧. لێخۆشبوون لە باج و ڕسومات:

وەك بەشێك لە قەرەبووكردنەوە، پێشنیار دەكەین حكومەت بۆ ماوەی ساڵێك باج و كرێی ئاو و كارەبا لەسەر دانیشتووانی گەڕەكە زیانلێكەوتووەكانی چەمچەماڵ و شۆڕش و تەكیە لاببات، بۆ ئەوەی بتوانن ئەو پارەیە بۆ چاككردنەوەی ماڵەكانیان بەكاربهێنن.

 دەرەنجام: پەیامی كۆتایی، با لافاوەكە ببێتە پردی ئاوەدانی

لە كۆتاییدا، لافاوی چەمچەماڵ و دەوروبەری، وێڕای تاڵییەكەی و وێڕای ئەو ئازارەی كە بە دڵماندا كرد، وانەیەكی شیرینی پێ بەخشین. ئەویش ئەوەیە: ئێمە خاوەنی نەتەوەیەكین كە لە تەنگانەدا خەو لە چاوی ناكەوێت تا براكەی ئاسوودە نەبێت. سوپاس بۆ هەر تاكێكی كورد كە بە وشەیەك، بە دوعایەك، یان بە دینارێك بەشداری كرد. سوپاس بۆ سەرمایەدارە مەردەكان كە سەلماندیان پارەیان بۆ خزمەتە نەك بۆ خۆنمایش كردن.

بەڵام ئێستا تۆپەكە لە گۆڕەپانی حكومەتی هەرێمی كوردستاندایە. چاوەكانی چەمچەماڵ، ئەو شارەی كە هەزاران شەهیدی بەم خاكە بەخشیوە، لەسەر ئەوەن كە ئایا حكومەتەكەیان وەفای بۆ قوربانییەكانیان دەبێت؟ ئایا قەرەبووی ڕەنجی لەدەستچوویان دەكرێتەوە؟

ئێمە دڵنیاین ئەگەر ئیرادە هەبێت، دەتوانین نەك هەر شوێنەواری لافاوەكە بسڕینەوە، بەڵكو دەتوانین چەمچەماڵ و تەكیە و شۆڕش بكەینە نموونەی ئاوەدانكردنەوەی سەردەمیانە. با ئەم كارەساتە بكەینە دەرفەتێك بۆ ئاشتكردنەوەی هاووڵاتی و دەسەڵات، بۆ بونیادنانەوەی متمانە و بۆ سەلماندنی ئەوەی كە لە كوردستاندا «مرۆڤ» باڵاترین سەرمایەیە.

با پێكەوە بڵێین: لافاو دەتوانێت ماڵەكانمان تێكبدات، بەڵام ناتوانێت ماڵی گەورەمان كە «نیشتمان»ە بڕووخێنێت. تا هەستی كوردبوون و دڵسۆزی لە دڵماندا هەبێت، هەموو وێرانەیەك دەكەینەوە بە باخچەی ئومێد.

بژی كورد، بژی كوردستان، سەربەرزی بۆ گەلێك كە لە گێژاوی كارەساتەكاندا، خۆشەویستی دەچێنێتەوە.