كریتسۆفەر وەرنەر مۆریس، پڕۆفیسۆری فەلسەفەیە لە زانكۆی مێریلاند و پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە بوارەكانی فەلسەفەی «ئاكاری سیاسی، یاسایی، تیۆری ئەقڵانییەتی پراكتیكی»، بەشی زۆری توێژینەوەكانی تایبەتن بە «دەوڵەتی هاوچەرخ - Nation State»، ڕێزگرتن لە پێكەوە ژیان و دانانی ڕێكخستنێك بۆ ئەوەی هەموو پێكهاتە جیاوازەكانی كۆمەڵگە خۆیان بە هاوبەشی پرۆسە سیاسییەكەی وڵات بزانن. بۆ قسەكردن لەسەر پرسی دەوڵەتی نەتەوەیی و شێوازی ڕێكخستنی دەوڵەتانی فرە نەتەوە، ئەم دیمانە تایبەتمەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر مۆریس كرد.

 

* لە توێژینەوەكانتا زۆر باس لەوە دەكەیت كە دەوڵەت فۆرمێكی مۆدێرنی ڕێكخستنی سیاسییە. ئایا مۆدێلی «دەوڵەتی نیشتمانی- Nation-State» هێشتا باشترین فۆرمە بۆ بەدیهێنانی ئازادی و خۆشگوزەرانی لە سەدەی بیست و یەكدا، یان مرۆڤایەتی پێویستی بە گرێبەستێكی كۆمەڵایەتیی نوێ هەیە؟

- «دەوڵەتی نیشتمانی - Nation State» هەتا ئێستا خۆی بە كارایی هێشتووەتەوە، لەبەر ئەوەی تەنیا دامەزراوەی ڕێكخراوە كە توانای ئەوەی هەیە «یاسا، دەسەڵات، ژیانی ئابووری» لە نێوان ملیۆنان كەسدا ڕێك بخات، هەروەها ئەوەش ئاشكرایە كە دەوڵەتی نیشتمانیی كلاسیكی گەیشتووەتە كۆتایی تواناكانی و چیتر ناتوانێت «بازاڕی جیهانی، ناسنامە سەروو نەتەوەییەكان، پەیوەندییە دیجتاڵییەكان» كۆنتڕۆڵ بكات و ئەم پێشكەوتنە ئەو مودێلە كلاسیكەی دەوڵەتی تێپەڕاندووە، بەڵام بە بۆچوونی من هەتا ئایندەیەكی نزیكیش ئێمە بۆ ڕێكخستنی كاروباری ڕۆژانەمان هەر پشت بە دەوڵەت دەبەستین، بەڵام شەرعییەتی دەوڵەت چیتر ئەوە نییە كە پشت بە گریمانەكانی سەدەی نۆزدەیەم وەك نەتەوەی هامۆجینی و سەروەریی ڕەهای دەوڵەت ببەستێت. بۆیە ئەوەی پێویستمانە ئەوەیە كە گرێبەستێكی زۆر نەرمتر بۆ ئەوەی فرەناسنامەیی قبووڵ بكات، حوكمڕانیی فرە ئاست پیادە بكات، بەو مانایەی دابەشكردنی دەسەڵات وەك كێكێك نییە ئەگەر دابەشت كرد، كەم ببێتەوە، بەڵكو دەكرێت لەسەر ئاستی شارەوانییەكان و حكومەتی ناوەند و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی دەسەڵاتیان هەبێت، لەبەر ئەوەی دەسەڵات وەك تۆڕێك وایە، چەند دابەش بكرێت كاراتر دەبێت، بۆیە ئەگەر دەوڵەتان نەتوانن خۆیان لەگەڵ ئەم ڕاستییە تازانە بگونجێنن، ئەوا لە كۆمەڵگەدا لەبەریەك ترازانی سیاسی و بێمتمانەیی لەسەر ئاستی میللەت زیاتر دەكات.

* دوای جەنگی دووەمی جیهانی، ئەوروپا توانی لە كیشوەرێكی پڕ شەڕەوە ببێتە نموونەی ئاشتی لە ڕێگەی «یەكێتیی ئەوروپا»وە. لە ڕووی فەلسەفەی سیاسییەوە، بناغەی ئەم یەكگرتنە چی بوو؟ ئایا ئەم مۆدێلە (Supra-nationalism) دەكرێت لە ناوچەكانی دیكەی جیهان وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كۆپی بكرێت؟

- دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپا لەم پرۆسە ئاڵۆزەدا سەركەوتوو بوون لەبەر ئەوەی سەركردەی دەوڵەتەكان و هاووڵاتیانیان سەرەنجام گەیشتنە ئەو قەناعەتەی كە ئاشتیی ڕاستەقینە پێویستی بەوەیە هەمووان پابەندی كۆمەڵێك یاسا و ڕێسای هاوبەش بكەن، ئەمەش تەنیا بڕیارێكی دامەزراوەیی نەبوو، بەڵكو ددانپێدانانێكی ئەخلاقییانە بوو، بەوەی چیتر «نەتەوە پەرستی - Nation pride» نابێت بیانوو و پاساو بێت بۆ شەڕ و ململانێی بەردەوام، وەرچەرخانە فەلسەفییەكە بریتی بوو لەوەی كە ئاشتی و ئاسایش بە ڕێگەی باڵادەستی نایەتەدی، بەڵكو ئاسایشی ڕاستەقینە كاتێك دێتەدی كە وڵاتێك توانای ئەوەی هەبێت، سنوورێك بۆ هێزەكانی خۆی دابنێت.

بەڵام دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هێشتا نەگەیشتوونەتە ئەو ئاستەی تێگەیشتن و هەڵەسەنگاندنی هاوبەش بكەن و بە كۆمەڵێك بنەمای هاوبەشەوە پابەند بن. هەر بۆیە دەوڵەتەكانیان هەر بە لەرزۆكی ماوەتەوە و ئەكتەرە سیاسییەكانیشیان هەتا ئێستا دەسەڵات بە چاویلكەی «براوە و دۆڕاو - Zero sum» سەیر دەكەن و، هێشتا چەمكی هێز برییتە لە سڕینەوەی بەرانبەر، نەك سنورداركردنی هێزی خۆت، لەم چوارچێوەیەدا یەكگرتن بە هاوشێوەی یەكێتیی ئەوروپا شتێكی مومكینە، بەڵام پێش دروستبوونی متمانە و دامەزراوە كاراكانی دەوڵەت بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئێستا، پێویستی سەرەكییان بە یەكگرتنێكی هاوشێوەی یەكێتیی ئەوروپا نییە، بەڵكو پێویستیان بەوەیە كە لەناوخۆی وڵاتدا حوكمڕانی بە شێوەیەك پیادە بكەن، كە هاووڵاتیان بڕوایان بەو حوكمڕانییە هەبێت. ئەگەر لە ناوخۆی وڵاتەكانی خۆیاندا حوكمڕانیی باش بوونی نەبوو، ئەوا هاریكاری و هەماهەنگیی هەرێمی نابێتە شتێكی مانادار و تەنیا ڕوكەش دەبێت. بۆیە ڕاشكاوانە ئێستای دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویستیان بەوەیە چەمكەكانی «هێز، ئاسایش، سەركەوتن» دووبارە پێناسە بكەنەوە، پێش ئەوەی بیر لە دروستكردنی فیدراسیۆنێكی وەك یەكێتیی ئەوروپا بكەنەوە.

* سەبارەت بە سیستمە فیدڕاڵییەكان لە جیهاندا، ئایا فیدڕاڵیزم تەنیا ئامرازێكی تەكنیكییە بۆ دابەشكردنی دەسەڵات، یان فەلسەفەیەكی سیاسییە بۆ پاراستنی فرەیی؟ ئایا سیستمی فیدڕاڵی دەتوانێت جێگەی ئەو «كەلتوورە هاوبەشە» بگرێتەوە كە ئێوە وەك مەرج بۆ مانەوەی كۆمەڵگەكان باسی دەكەن؟

- فیدڕاڵیزم ڕەنگدانەوەی بیرۆكەیەكی فەلسەفیی قووڵترە كە پێیوایە مەرج نییە كۆمەڵگە سیاسییەكان دەبێت لەڕووی كەلتوورەوە یەك ڕەنگ «Uniform» بن بۆ ئەوەی بتوانن پێكەوە هاریكاری و هەماهەنگی بكەن. بە پێچەوانەوە فەلسەفەی فیدڕاڵیزم ددان بەوەدا دەنێت، كە هاووڵاتیان دەتوانن لەیەك كاتدا خاوەنی ناسنامەی ناوچەیی لۆكاڵیی خۆیان بن و خاوەنی ناسنامەیەكی نیشتمانیی هاوبەشیش بن. بوونی دوو ناسنامەی ناوچەیی و نیشتمانی نابێتە خاڵی لاوازی نەتەوە، بەڵكو دەكرێت ببێتە هێزێكی هاوبەش بۆ هەر دوولا.

بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا بە تەنیا سیستمی فیدڕاڵی ناتوانێت كێشە كەلتوورییە سڤیلییەكان چارەسەر بكات، دەوڵەت ناتوانێت تەنیا لەسەر بنەمای ڕیسا و یاسا وڵات بەڕێوە بەرێت، بەڵكو دەبێت گیانی پێكەوە ژیان بوونی هەبێت، بۆ ئەوەی پێكهاتە جیاوازەكانی ئەو كۆمەڵگەیە هەست بكەن هاوبەشن لەو پڕۆژە نیشتمانییەدا. فیدڕاڵیزم دەتوانێت كەمێك گرژیی نێوان پێكهاتە جیاوازەكان خاو بكاتەوە و جۆرێك لە زەمینەی پێكەوە ژیان بێنێتە ئاراوە. متمانە تەنیا ئەو كاتە لەنێوان پێكهاتە جیاوازەكان دروست دەبێت و گەشە دەكات، كە ئەكتەرە سیاسییەكان توانای سازان و كۆپرۆمایزیان لەنێواندا هەبێت، ئەمەش پێی دەگوترێت گرێبەستی كۆمەڵایەتی كە بێ بوونی متمانە هیچ بەهایەكی نامێنێت.

* بۆ ناوچەیەكی وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، كام فەلسەفەی سیاسی دەتوانێت ببێتە نەخشەڕێگای گواستنەوە بۆ سەقامگیری؟ ئایا سەرەتا پێویستمان بە «هێز» هەیە بۆ سەپاندنی سیستمە، یان «دیموكراسی» بۆ دروستكردنی شەرعییەت؟

- پێش هەموو شت پێویستە سیستم «order» هەبێت، بەڵام جۆرێكی تایبەت و دیاریكراوی سیستم، لەبەر ئەوەی زۆرێك لە سیستمەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەركوتكارن و تەنیا خزمەتی دەستەبژێری دەسەڵاتدار دەكەن، بۆیە پێوستە سیستمێكی یاسایی « Lawful order» لەسەر بنەمای سەروەریی یاسا و دادگای سەربەخۆ و دامەزراوەی بەهێز بوونیان هەبێت، لەبەر ئەوەی ئەگەر دیموكراتی لەسەر ئەو بنەمایانە بونیاد نرا، بەردەوامی دەبێت و، بە پێچەوانەوە دیموكراتی لەناو ئاژاوە و پاشاگەردانی بوونی نابێت، ئەمە مانای ئەوەی نییە بۆ ماوەیەكی نادیار پرۆسەی دیموكراتی دوابخرێت و دەستی پێنەكرێت، بەڵكو ئەمە تێگەیشتنە لەوەی كە ئەنجامدانی هەڵبژاردن بە بێ بوونی دامەزراوەی كارای چیك و باڵانس دەبێتە هۆكاری ئەوەی گرووپ و لایەنێك بەهێز بكات، نەك هاووڵاتی. بە بۆچوونی من دەبێت دەوڵەتان سەرەتا سەقامگیری و سەروەریی یاسا بۆ كۆمەڵگە گەرەنتی بكەن، پاشان بە شێوەیەكی پلەبەندی بەشداری سیاسیی فراوان بكەن، ئەگەر ئەم دوو پرۆسەیە پێكەوە هاوشان گەشە نەكەن، ئەوا یەكێك لەو دوو پرۆسەیە هەر شكست دەهێنێت.

* كورد گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەتە و بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەش كراوە و مافەكانی پێشێل كراوە. ئایا لەم حاڵەتەدا مافی خۆی نییە دوای دەوڵەتی سەربەخۆ بكات؟ ئایا كام ڕێگە چارەسەرە «ڕیفۆرمی ناوخۆی دەوڵەتەكان، یان سەربەخۆیی؟»

- مافی سەربەخۆیی وەك مافێكی ئاكاری سیاسیی بۆ كورد جێگەی مشتومڕ نییە و مافی خۆیەتی، لەمەش زیاتر هەر كۆمەڵگەیەكی سیاسی بەدەست جیاكاری و چەوسانەوە بناڵێنێت و مافە دەستوورییەكانی پێشیل كرابێت، هەموو مافێكی هەیە پێداچوونەوە بە ئایندەی سیاسیی خۆیدا بكات. پرسەكە لێرەدا گەورەترە لە پرسێكی ئاكاری، بەڵكو دەبێتە پرسێكی ستراتیژی، هەر بۆیە ئەگەر یەكسانیی ڕاستەقینە و ڕێككەوتنێكی فیدڕاڵیی ڕاستەقینە لەو وڵاتانە بهێنرێتەدی، ئەوا پێكەوە ژیان سوودی زۆر زیاترە وەك لەوەی پەنا بۆ مەترسییەكانی سەربەخۆیی ببرێت، بەڵام مێژوو ئەو ڕاستییەی دەرخستووە، كورد بە بەردەوامی لە گەرەنتیی مافەكانی بێبەش كراوە، بۆیە ئەگەر ئەم ئاراستەیە لە دژیان هەر بەردەوام بێت، ئەوا مافی سەربەخۆیی نەك هەر بژاردەیەكی ئاكارییە، بەڵكو دەبێتە بژاردەیەكی لۆژیكانەی سیاسی. من وای دەبینم دەبێت داواكارییەكانی كورد بە واقعبینانە پێشنیاری بۆ بكرێت، نەك بە سۆز. هەر بۆیە ئەگەر ڕیفۆرمی سیاسی لەو دەوڵەتانەی كوردی بە سەردا دابەش كراوە، بەردەوام مەحاڵ بێت، ئەوا مافی بڕیاردانی دەبێت و تەنیا ڕێگە دەبێت كە بەردەوام پێداگری لەسەر بكرێت.

* دەستووری عێراق سیستمی وڵاتی بە «فیدڕاڵی» ناساندووە، بەڵام لە واقیعدا ململانێیەكی توند لە نێوان ناوەند و هەرێمی كوردستان هەیە. بە بڕوای ئێوە، كاتێك متمانە و كەلتووری هاوبەش لە نێوان پێكهاتەكاندا (كورد، سوننە، شیعە) بوونی نییە، ئایا فیدڕاڵیزم دەتوانێت سەركەوتوو بێت، یان تەنیا قۆناغێكە بەرەو هەڵوەشانەوە؟

- فیدڕاڵییەت لە عێراق لەژێر گوشارێكی زۆردایە، چونكە ئەو متمانەیەی لەدەست داوە كە بۆ كاركردنی ڕێككەوتنە فیدڕاڵییەكان پێویستە. لەگەڵ ئەوەشدا، هەڵوەشانەوە و دابەشبوون چارەنووسێكی حەتمی نییە. تەنانەت ئەو كۆمەڵگەیانەش كە بە قووڵی دابەش بوون، دەتوانن بگەنە ڕێكخستنێكی فیدڕاڵیی سەقامگیر، ئەگەر دامەزراوەكانیان ببنە جێگەی متمانە و بە شێوەیەكی دروست كار بكەن.

سەركەوتنی درێژخایەنی فیدڕاڵیەتی عێراق دەوەستێتە سەر ئەوەی ئایا بەغدا و هەولێر پابەند دەبن بە ئەركە دەستوورییەكانەوە، بەتایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە داهات، هاوكاریی ئەمنی و سەربەخۆیی دادوەرییەوە هەیە. ئەگەر ئەم میكانیزمانە بە شێوەیەكی ڕوون و پێشبینیكراو كار بكەن، ئەوا دەكرێت بە شێوەیەكی هەنگاو بە هەنگاو متمانە لەنێوانیان دروست ببێتەوە، بەڵام ئەگەر ڕەفتارەكانی بەغدا وەك ئامرازێكی فشاری سیاسی دژی هەولێر بمێنێتەوە، سیستمە فیدڕاڵییەكە وەك مامەڵەیەكی كاتی دەمێنێتەوە، نەك ڕێككەوتن و چارەسەرێكی دوورمەودای كێشەكانی نێوان هەولێر و بەغدا. پێموایە سیستمەكە هێشتا دەرفەتی مانەوە و چارەسەركردنی هەیە، بەڵام تەنیا بەو مەرجەی هەردوو لا (هەولێر و بەغدا) دەستوور وەك چوارچێوەیەكی ڕاستەقینە بۆ حوكمڕانی ببینن، نەك وەك چەكێكی سیاسی دژی یەكتر بەكاری بهێنن.

* هەرێمی كوردستان لە عێراق، خاوەنی حكومەت و پەرلەمانی خۆیەتی، بەڵام لە ناوچەیەكی پڕ لە مەترسیدایە. بۆ ئەوەی ئەم هەرێمە بتوانێت نموونەیەكی جیاواز لە «سەروەریی یاسا» و «خۆشگوزەرانی» پێشكەش بكات، گرنگترین ئەو دامەزراوانە چین كە دەبێت كورد كاری لەسەر بكات؟

-گرنگترین ئەولەوییەت كە دەبێت حكومەتی هەریمی كوردستان گرنگی پێ بدات، دەسەڵاتی دادوەرییە. بەبێ بوونی سیستمێكی دادوەریی سەربەخۆ، ئەوا هەموو ڕێكخستنێكی سیاسی و ئابووری لەسەر بناغەیەكی فشۆڵ بونیاد دەنرێت و سەركەوتوو نابێت، لەمەش زیاتر متمانەی بارزگانی و ئازادیی تاكە كەسییەكان هەمووی بەندە بە بوونی سەربەخۆیی دادگاكان و دەستتێوەرنەدان لەكاری دادوەریدا.

دووەم ئەولەوییەت كەرتی ئەمنییە. ئەم كەرتە دەبێت پیشەیی، یەكگرتوو و لەژێر لێپرسینەوەدا بێت. هەرێمێك كە بە ناسەقامگیری دەورە دراوە، بەبێ سەقامگیرییەكی كاریگەر گەشە ناكات، بەڵام ئەو سەقامگیرییە دەبێت هەمیشە لە چوارچێوەی یاسادا بمێنێتەوە.

بوارێكی یەكلاكەرەوەی دیكە حوكمڕانیی داراییە. ئەو هەرێمانەی كە دەوڵەمەندن بە سەرچاوە سرووشتییەكان، بە ئاسانی دەكەونە داوی مەحسوبییەت و گەندەڵییەوە، مەگەر ئەوەی دامەزراوە داراییەكان شەفاف بن و چاودێریی ورد بكرێن.

لە كۆتاییدا، حكومەتی هەرێمی كوردستان پێویستی بە دامەزراوەی مەدەنی هەیە، كە هەستی بەرپرسیارێتیی هاوبەش بڕوێنێت، نەك دڵسۆزی بۆ حزب و لایەن. پەروەردە، خزمەتگوزاریی گشتی و میدیا، هەموویان ڕۆڵیان هەیە لە دروستكردنی هاووڵاتییەك كە بڕوای بە سەروەریی یاسا هەبێت.

* لە پەرتووك و توێژینەوەكانت جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە دەستەبەركردنی سیستمی سیاسی لەوە قورسترە كە زۆر كەس بیری لێ دەكەنەوە. ڕاسپاردەیەك بۆ سەرۆكەكانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چییە و ئایا چی بكەن بۆ ئەوەی هاوسەنگییەك ڕابگرن لە نێوان «دروستكردنی دەوڵەتێكی بەهێز» بۆ پاراستنی ئاسایش، و «پاراستنی ئازادیی تاك» بۆ ئەوەی نەبنە خۆسەپێن؟

- خاڵی سەرەكی ئەوەیە تێبگەین كە «هێز و سنوورداركردن» دژی یەك نین. دەوڵەتی بەهێز ئەو دەوڵەتەیە كە دەتوانێت یاسا بسەپێنێت و هاووڵاتییان بپارێزێت، نەك دەوڵەتێك كە كۆنتڕۆڵی هەموو جومگەكانی ژیان بكات. سەركردەكان دەبێت دامەزراوەگەلێك بونیاد بنێن كە لە ڕووی ئەركەوە بەهێز بن، بەڵام لە ڕووی دەسەڵات و مەوداوە سنووردار بن. دادگاكان دەبێت سەربەخۆ بن، پەرلەمانەكان دەبێت كارا بن، میدیاش دەبێت ئەوەندە ئازاد بێت كە بتوانێت لێپرسینەوە لە دەسەڵات بكات.

بە هەمان ئەندازە، چاندنی ئیتیكی سیاسی گرنگە بۆ ئەوەی ئەو بیرۆكەیە ڕەت بكاتەوە كە دەڵێت «ڕكابەرەكان دوژمنن». سەركردەكان دەبێت ئامادەییان تێدا بێت دەستاودەستی دەسەڵات بكەن، نەك سیستمەكە بخەنە مەترسییەوە. كاتێك ڕۆڵی دەوڵەت بە ڕوونی دیاری دەكرێت و كاراكتەرە سیاسییەكان خۆیان دەپارێزن لە بەكارهێنانی دامەزراوە گشتییەكان بۆ بەرژەوەندیی شەخسی، یان حزبی، ئەوا هێز و ئازادیی یەكتر بەهێز دەكەن.

مەترسییەكە لەو كاتەدا دروست دەبێت كە سەركردەكان «سەقامگیری» بە هاوتای «كۆنتڕۆڵكردن» دەبینن. سەقامگیریی ڕاستەقینە لە بوونی متمانە و سەروەریی یاسا و لێپرسینەوەوە سەرچاوە دەگرێت، نەك لە ترسەوە. بۆچوونی من ئەوەیە كە ئەزموونی كوردی دەرفەتێكی دەگمەن دەڕەخسێنێت بۆ بونیادنانی سیستمێكی سیاسی كە لە شكستەكانی دراوسێكانیەوە فێر ببێت، نەك هەمان هەڵەكان دووبارە بكاتەوە.