دەیڤد ئێڵ فلیپس، ئەكادیمی و دیپلۆماتكارێكی ئەمریكیی ناسراوە، ئێستا وەك تۆێژەرێكی ئەكادیمی لە كۆلێژی «سانت ئەنتۆنی» لە زانكۆی ئۆكسفۆرد كار دەكات. لە ماوەی جەنگی عێراقدا، ڕۆڵێكی كاریگەری لەناو حكومەتی ئەمریكادا گێڕا. لە فەرمانگەی كاروباری ڕۆژهەڵاتی نزیكی سەر بە وەزارەتی دەرەوەش، ئەركی پێ سپێردرا. فلیپس یەكێك لە داڕێژەرانی سەرەكیی پڕۆژەی داهاتووی عێراق بوو، كە ئامانجی ڕێكخستنەوەی وڵات بوو. كارەكانی زیاتر لەسەر چەسپاندنی سیستمی فیدڕاڵی، بنەما دیموكراسییەكان و دادپەروەریی قۆناغی ڕاگواستن چڕ ببوونەوە. جگە لە ئەزموونە سیاسییەكەی، نووسەر و لێكۆڵەرێكی بەتوانایە لە بواری چارەسەری ململانێ نێودەوڵەتییەكان و پاراستنی مافەكانی مرۆڤدا. خاوەنی شارەزاییەكی بێوێنەشە لە كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەتیش پرسی كورد. فلیپس وەك ڕاوێژكارێكی باوەڕپێكراو لە زۆرێك لە ناوەندە جیهانییەكانی بڕیاردا دەردەكەوێت، بەردەوام هەوڵەكانی بۆ بونیادنانی ئاشتی و سەقامگیری لە ناوچە پڕ لە كێشەكاندا تەرخان كردووە. لەم وتارە تایبەتەیدا كە بۆ گۆڤاری گوڵانی نووسیوە، وەك دیپلۆماتكارێكی خاوەن ئەزموون، بەم جۆرە شرۆڤەی بۆ شەڕی ئێستای ئەمریكا و ئێران كردووە.

 

 

پێدەچێت

جەنگێكی درێژخایەن

لە سەرەتای دەستپێكردنیدا بێت

دەیڤد ئێڵ. فیلیپس

 

بڕوایەكی بەربڵاو لە ناو خەڵكدا هەیە كە «جۆرج دەبلیو بوش» لە ساڵی ٢٠٠٣دا، بەبێ بوونی هیچ پلانێكی ورد بۆ سەقامگیركردنی دۆخی وڵاتی عێراق لە قۆناغی دوای جەنگ، دەستی بەو پڕۆسە سەربازییە گەورەیە كردبێت، بەڵام لە ڕاستیدا كێشەی سەرەكی «نەبوونی پلان» نەبوو، بەڵكو كێشەكان ڕێك كاتێك سەریان هەڵدا كە پڕۆسەی پلانداڕشتنەكە كۆمەڵێك ئاستەنگ و وردەكاریی زۆر سەختی دەرخست. «نیوكۆنسێرڤاتیڤەكان» یان هەمان پارێزگارە نوێیەكان لە ناو ئیدارەكەی بوشدا، پڕۆژەی «داهاتووی عێراق»یان بە تەواوی پشتگوێ خست، تەنیا لەبەر ئەوەی ئەنجامەكانی ئەو پڕۆژەیە بە دڵی تێڕوانینە سیاسییەكانی ئەوان نەبوو. پڕۆژەی «داهاتووی عێراق» هەوڵێكی یەكجار گشتگیری حكومەتی ئەمریكا بوو بۆ پلانداڕشتن، بە مەبەستی هەستانەوەی وڵاتی عێراق لە ناو خۆڵەمێشی ململانێ خوێناوییەكان و بونیادنانی سیستمێكی دیموكراسیی كارا لە ناوچەكەدا. من لە فەرمانگەی كاروباری ڕۆژهەڵاتی نزیك لە وەزارەتی دەرەوە كارم دەكرد، لەوێ «گرووپی كاری پرەنسیپە دیموكراسییەكان» ئەركی داڕشتنی پلانێكی نیشتمانیی بۆ فیدڕاڵیزم، ڕیشەكێشكردنی پارتی بەعس و دادپەروەریی قۆناغی ڕاگواستنی پێ سپێردرابوو. زیاتر لە ٢٠٠ كەسایەتیی عێراقی لە چوارچێوەی ١٧ گرووپی كاردا، شیكارییەكی زۆر ورد و زانستییان لە ١٢٠٠ لاپەڕە و ١٣ بەرگدا بەرهەم هێنا، كە هەموو لایەنەكانی ژیانی سیاسیی لەخۆ دەگرت بە ڕاستیی تەواو.

لە كاتێكدا بە هەمان شێوەی جەنگی وێرانكاری عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، لەم جەنگەشدا هیچ جۆرە پلانێكی هاوشێوەی پێویست بۆ دۆخی ئایندەی ئێران لە ئارادا نەبوو، ترەمپ وا تێگەیشتبوو كە ئەمە سەركەوتنێكی زۆر ئاسان و بێ كێشە دەبێت و هیچ ئامادەكارییەكی پێویستی سەربازی و سیاسیی بۆ جەنگ نەبوو. ئیدارەی ترەمپ بەبێ ئەنجامدانی هیچ گفتوگۆیەكی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەو ئێرانییانەی كە ڕاستەوخۆ دەكەونە بەر كاریگەرییە خراپەكانی جەنگ، پەلەی كرد لە هەڵگیرساندنی ئاگری ئەم جەنگەدا، ئەوان وا چاوەڕێیان دەكرد كە ڕژێمی ئێران بە ئاسانی لە بەرانبەر هێزی ئەواندا سەر دابنەوێنێت و تەسلیم ببێت، ئەوان ئەوەندە بە هێزی خۆیان مەغروور و دڵنیا بوون، تەنیا جەختیان لەسەر دەستنیشانكردنی ئامانجە سەربازییەكانی ناو خاكی ئێران دەكردەوە، لە جیاتی ئەوەی پلانێكی گشتگیر بۆ قۆناغی دوای جەنگ دابڕێژن، لە كاتێكدا حكومەتی ئەمریكا بە باشی دەیزانی كە هیچ مەترسییەكی ئەمنیی دەستبەجێ لە ئارادا نییە. ترەمپ وای ڕایگەیاندبوو كە پڕۆگرامی چەكە ئەتۆمییەكانی ئێران دوای هێرشە ئاسمانییە توندەكانی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢٥ بە تەواوی تێك شكاون؛ ئەو بەم كارەی تێڕوانینی هەموو دەزگا هەواڵگرییەكانی ئەمریكای پشتگوێ خست، كە پێیان وابوو وڵاتی ئێران لانیكەم دە ساڵی دیكەی تەواوی دەوێت تا دەگاتە قۆناغی بەرهەمهێنانی یەكەمین بۆمبی ئەتۆمیی خۆی.

پێش دەستپێكردنی جەنگی عێراق لە ساڵی 2003، ئیدارەی جورج دەبلیو بوش ماندووبوونێكی زۆریان چەشت بۆ ئەوەی هاوپەیمانیەتییەكی نێودەوڵەتی لە وڵاتانی دۆست پێك بهێنن، بەڵام ترەمپ پێچەوانەی ئەوان، بایەخی هاوپەیمانەكانی زۆر كەم كردەوە و ئینجا كاتێك بینی ئێران بە توندی دەستی بە بەرەنگاربوونەوە كرد، بە پەلەپەل كەوتە هەوڵدان بۆ كۆكردنەوە و ڕازیكردنیانی هاوپەیمانەكانی. ترەمپ و پیتەر هیگسێتی وەزیری شەڕ، هەرگیز وێنای ئەوەیان نەدەكرد كە ئێران بەو شێوەیە هێرش بكاتە سەر وڵاتە دراوسێیەكانی لە ناوچەی كەنداوی فارس. ئێران لە ئیمارات هێرشی كردە سەر ئەبوزەبی و دوبەی و فوجەیرە، و زیانی زۆری بە دامەزراوە نەوتییەكان گەیاند، تەنانەت هۆتێلی فەیرمۆنت هێرشی كرایە سەر و ئاگری تێبەربوو. هەروەها مووشەك و درۆنەكانی ئێران شاری ڕیاز و دامەزراوەی گەورەی ئارامكۆیان لە ڕەئس تەنورە لە وڵاتی سعودیە كردە ئامانج. كۆگاكانی سووتەمەنیی كەشتیگەلی پێنجەمی ئەمریكا لە بەحرەین پێكران و بنكە ئاسمانییەكانی «عودەید» لە قەتەر و «ئەحمەد جابر» لە كوێت هێرشیان كرایە سەر. مووشەكەكانی ئێران تەنانەت گەیشتنە ئوردن و عومانیش. دوای ئەوەی ئیسرائیل كێڵگەی «ساوس پارس»ی بۆردومان كرد كە گەورەترین كێڵگەی غازی سرووشتییە لە ناو خاكی ئێراندا، تاران وەك كاردانەوەیەكی خێرا هێرشی كردە سەر كۆمەڵگەیەكی گەورەی وزە لە وڵاتی قەتەر و تێكی شكاند بە مەبەستی نیشاندانی توانا و هێزی خۆی لە بەرانبەر هەموو ئەو هێرشانەدا.

بۆچی ئیدارەی ترەمپ پێشبینی ئەوەی نەكرد كە ئێران گەرووی ستراتیژیی هورمز بە تەواوی دادەخات، كە ٢٠٪ی نەوتی جیهانی پێدا تێدەپەڕێت؟ ئێستا ئەمریكا كەوتووەتە حاڵەتێكی پەلەقاژە و ناچارییەوە و بۆمبی جۆری «بەنكەر بەستەر»ی پێنج هەزار پاوەندی بە شێوەیەك بەكار دەهێنێت، تا بە زەبری هێزی چەك گەرووەكە بكاتەوە.

لە نێوان هەموو وڵاتانی ناوچەكەدا، عێراق زۆرترین كاریگەریی خراپی ئەم دۆخە ئاڵۆزەی بەركەوت. ئێران و عێراق سنوورێكی ١٥٠٠ كیلۆمەترییان لە نێواندا هەیە، كە بەشێكی زۆری ئەو سنوورە هاوسنوورە لەگەڵ خاكی هەرێمی كوردستانی عێراقدا. هێزەكانی حەشدی شەعبی، كە گرووپێكی چەكداریی بەهێز و پاڵپشتیكراون لەلایەن ئێرانەوە، لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوودا قەبارە و ژمارەیان بووە بە دوو ئەوەندە، ئێستا ژمارەی چەكدارانی حەشد نزیكەی نیوەی سوپای فەرمیی عێراقە و بوودجە ساڵانەكەیان دەگاتە ٢.٧ ملیار دۆلار. هەموو گرووپە چەكدارە شیعە دیارەكانی سەر بە ئێران، وەك ڕێكخراوی بەدر و عەسائیبی ئەهلی حەق، دەسەڵاتی یەكجار ڕەهایان بە شێوەیەكی فراوان لە ناو جومگەكانی عێراقدا هەیە. حەشدی شەعبی لە ڕاستیدا باڵی سەربازی و جێبەجێكاری «چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە»یە؛ واتە ئەو هاوپەیمانییە سیاسییە گەورە و كاریگەرە شیعەیەی كە ئێستا بە تەواوی كۆنتڕۆڵی حكومەتەكەی محەمەد شیاع سوودانی كردووە و بەوپەڕی هێز و تواناوە لە عێراقدا بڕیارە سیاسی و چارەنووسسازەكانی وڵاتەكە بەبێ ڕاگرتن دەدات.

پەیوەندییەكی یەكجار قووڵ و بەهێزی بازرگانی، سیاسی و سەربازی لە نێوان عێراق و ئێراندا هەیە و ئابووریی هەردوو وڵات بە شێوەیەكی فراوان ئاوێتەی یەكتر بوون؛ بە جۆرێك كە ئێستا ئێران نزیكەی پێنج یەكی تەواوی كەلوپەلی پێویستی بەكارهێنەرانی عێراق دابین دەكات. كۆماری ئیسلامیی ئێران، عێراقی وەك دەرچەیەكی سەرەكی بۆ دەربازبوون لە سزاكانی ئەمریكا و دەستڕاگەیشتن بە دراوە بیانییە جۆراوجۆرەكان بەكار هێناوە. بەگوێرەی نوێترین ئامارەكانی ژووری بازرگانیی هاوبەشی نێوان ئێران و عێراق، قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوان ئەم دوو وڵاتە دراوسێیە لە ساڵی ٢٠٢٤دا گەیشتووەتە نزیكەی ١٢ ملیار دۆلاری ئەمریكی، ئێستا پەككەوتنی هاتوچۆی كەشتییە نەوتهەڵگرەكان لە گەرووی هورمزدا، كاریگەریی نەرێنیی یەكجار گەورەی لەسەر داهاتی گشتیی نەوتی عێراق دروست كردووە، ئەمەش ڕاستەوخۆ كار دەكاتە سەر بوودجەی گشتی و توانای حكومەتی عێراق بۆ دابینكردنی مووچەی مانگانەی فەرمانبەرانی دەوڵەت.

لەوەتەی جەنگە گەورەكە لە ڕێكەوتی ٢٨ی شوباتەوە بە فەرمی دەستی پێكردووە، فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێر لە هەرێمی كوردستانی عێراق بەردەوام كەوتووەتە بەر هێرشی مووشەكی و درۆنە جۆراوجۆرەكانی ئێران. لەگەڵ هەڵگیرسانی جەنگ و ئاڵۆزییە سەربازییەكان لە نێوان ئێران و ئەمریكا لە مانگی ڕابردوودا، تۆڕێكی یەكجار فراوان لە گرووپە چەكدارە ناوخۆییەكانی شیعەی عێراق لە سەنگەری ئێراندا وەستانەوە و بوونە بەشێك لەسەر هێرشەكانی ئێران بۆ سەر ئامانجە دیاریكراوەكان لە هەرێمی كوردستان و عێراق. بەپێی ڕێككەوتنی دابەشكردنی دەسەڵات لە عێراق، پۆستی سەرۆك وەزیران بۆ پێكهاتەی شیعەكان دیاری كراوە، بەڵام حكومەتی ئەمریكا بە توندی دژی نووری مالیكی سەرۆكی حزبی دەعوەیە، چونكە پێیوایە ناوبراو لە ڕووە سیاسی و سەربازییەكەوە زۆر لە وڵاتی ئێرانەوە نزیكە و ناتوانێت بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا بپارێزێت.

شیعەكان لە ڕوانگەی ئایینییەوە شەهیدبوون بە ڕێز و بەخشینێكی گەورەی خودایی و فەزڵێكی بێ پایان دەبینن، جەنگی مێژوویی كەربەلا كە لە ساڵی ٦٨٠ی زایینیدا ڕووی دا، پێگەیەكی زۆر گرنگ و ستراتیژیی لەناو ناخی مێژوو، نەریت و قوتابخانەی بیری ئایینیی شیعەدا هەیە، لای شوێنكەوتووانی ئەم مەزهەبە، هەموو ئەو مەینەتی و غەدرلێكردن و شەهیدبوونە ئازاربەخشەی ئیمام حوسێن، بووەتە هێمایەكی هەرە بەرز بۆ قوربانیدانی بێ وێنە لە پێناو سەرخستنی ئیرادەی حەق و دادپەروەری بەسەر هەموو جۆرە زوڵم و ناحەقییەكی سەردەمدا. ساڵانە لە ڕۆژی عاشوورادا یادكردنەوەیەكی بەشكۆ بۆ ئەم جەنگە گەورەیە دەكرێتەوە و تێیدا هەموو شیعەكان وەك دەربڕینی هێمایەك بۆ خەمباربوون و بەرزڕاگرتنی پلەی شەهیدبوونی ئیمام حوسێن، بە زنجیر لە جەستەی خۆیان دەدەن، ئێستاش كە حكومەتی ئێران بەرەنگاربوونەوەیەكی سیاسی و سەربازیی یەكجار توند و سەخت لە دژی پلانەكانی ئەمریكا نیشان دەدات، بێگومان ئەمەش شتێكی چاوەڕواننەكراو بوو كە ترەمپ و پیتەر هیگسێتی وەزیری شەڕ، بە هۆی بێئاگایی و نەشارەزاییەكی زۆریان لە مێژووی دێرین و كەلتووری ئایینیی ئێران، هەرگیز پێشبینییەكی وەهایان بۆ ئەو بەرەنگاربوونەوەیە نەدەكرد.

لە خوێندنەوەم بۆ ئەم بارودۆخە، بە ڕاستی دەترسم كە جەنگێكی زۆر درێژخایەن لە ناوچەكەدا، تازە لە سەرەتای دەستپێكردنیدا بێت.