جۆن دوون، پڕۆفیسۆرە لە بەشی زانستی سیاسی و توێژینەوە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی كامبریج، تایبەتمەند و پسپۆڕی چەند بوارێكی گرنگە، وەك: تیۆری سیاسیی هاوچەرخ، گەڵاڵەبوونی مێژوویی و لاوازیی ڕۆشنبیریی چەمكە لیبڕاڵی و سۆشیالیستییەكانی پەیوەست بە بەها سیاسییەكان، فیكری سیاسیی جۆن لۆك، ڕەوت و ڕەوڕەوەی سیاسیی دەوڵەتە هاوچەرخە جۆراوجۆرەكان، و بەرەوپێشچوونی مێژویی و گرنگیی دیموكراسی لە بەشە جیاوازەكانی جیهاندا. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا، بۆ شرۆڤەكردنی ئەو دژواری و ئاستەنگانەی ڕووبەڕووی دیموكراسی دەبنەوە و، پرسی ئەوەی ئایا دەكرێت لە سەرجەم بارودۆخەكاندا چاوەڕوانی ئەوە بكرێت، كە دیموكراسی هەمان ئەدا و ئەنجامی هەبێت، لەگەڵ چەند پرس و بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار.

 

* زۆر باس لەوە دەكرێت كە دیموكراسی شێوازێكی خوازراوی حوكمڕانییە، ئەگەرچی ئەمە بەو مانایە نایەت كە هیچ كەموكووڕییەكی نییە، و ڕووبەڕووی كێشە نابێتەوە، هەروەك ونستۆن چێرچڵ دەڵێت: «دیموكراسی خراپترین سیستمی حوكمڕانییە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە هەموو سیستمەكانی دیكە باشترە»، پرسیارەكە ئەوەیە ئەو كێشە و دژوارییانە چین كە لە ئێستادا بەرۆكی دیموكراسییان گرتووە؟

- ئەوەی زۆر ڕوونە، ئەوەیە كە ئەم پرسە لە وڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی دیكە جیاوازە، لەگەڵ ئەوەشدا، دەكرێت بڵێین ڕەنگە هیچ وڵاتێك نەبێت لە جیهاندا كە ئەدای حكومەتەكەی ئێستای مایەی سەرسامی بێت، یان ڕەنگە بتوانین بڵێین كە حكومەتی زۆربەی ئەم وڵاتانە بەم شێوەیەن. لە ڕاستیدا هۆكاری جیاواز و جۆراوجۆر هەن بۆ ئەم حاڵەتە. دەبێت ئاماژە بەوەش بكەین كە پێناسەیەك نییە بۆ دیموكراسی كە هەمووان هاوڕا بن لەسەری، واتە تاكە شتێكی جێگیر هەبێت لەم ڕووەوە ئەوەیە كە پێناسەیەك نییە هەمووان كۆك بن لەسەری، لەوەش زیاتر، دیموكراسی چەمكێكە كە چەندین بیرۆكەی بەرفراوان دەورووژێنێت، كە ڕەنگە هەندێكیان لەگەڵ یەكدا كۆك نەبن و یەك نەگرنەوە، لەگەڵ ئەوەشدا زۆرێك لە ڕژێمەكان دیموكراسی بە بنچینە و بناغەی شەرعییەتی سیاسیی حكومەتەكانیان دادەنێن. كەواتە ڕەنگە نەكرێت لە ڕێی هەوڵدان بۆ ڕوونكردنەوەی بیرۆكەی دیموكراسی كار بكەین بۆ تێگەیشتن لەو كێشە و دژوارییە سیاسییانەی لە بەشە جیاوازەكانی جیهاندا لە ئارادان، لەبەر ئەوە ڕەنگە باشتر بێت كە هەوڵی بیركردنەوە لە سرووشتی كێشە سیاسییەكان بدەین، چونكە خودی دیموكراسییش كە وەك چوارچێوەیەكی دروست بۆ ڕێكخستنی سیاسەت بانگەشەی بۆ كراوە، چەمكێكی پەرەپێدراوە و بۆ ماوەیەكی دوور و درێژە لە بەرەوپێشچووندایە. بۆ نموونە هەوڵ دراوە لە ئەورووپاوە هەناردەی بەشەكانی دیكەی جیهان بكرێت، بەڵام ڕەنگە دروست نەبێت، بەو شێوەیە لە مەسەلەكە بڕوانین كە ئەمە بووبێتە هۆی هێنانەئارای شێوازێك كە گەرەنتی ئەدایەكی كارای حكومەت بكات لە هەر شوێنێك كە پەیڕەو و پیادە بكرێت، واتە شێوازێكی ئامادە و پێشوەختە و گەڵاڵەكراو نییە كە بتوانین بڵێین هەر كە جێبەجێ كرا و گیرایەبەر، ئەوا دیموكراسی دەرئەنجامێكی خوازراوی لێ دەكەوێتەوە، ئەم پرسەش پەیوەستە بە پەیوەندیی نێوان بیرۆكە سیاسییەكان و هەلومەرجە سیاسییەكانەوە، لەبەر ئەوە گرنگە لەوە تێبگەین كە بۆچی بەم شێوەیە لە دیموكراسی دەڕوانرێت و بۆچی بەم شێوەیە بیری لێ دەكرێتەوە.

* ئەگەر بە دروستی لە وەڵامەكەی ئێوە تێگەیشتبین، ئایا دەكرێت بڵێین دیموكراسی دەبێت بونیاد و پێكهاتەیەكی ئامادە و جێگیری هەبێت و ناتوانرێت لە سەرجەم هەلومەرجەكاندا وەك خۆی جێبەجێ بكرێت و چاوەڕێی ئەوەی لێ بكرێت كە دەرئەنجامی خوازراوی لێ بكەوێتەوە؟

- بەڵێ، ئەو وەڵامەی پێشووم بۆ ئەوە بوو بڵێم كە لۆژیكیی دیكە هەیە بۆ ئەوەی بیر لە شێوازێكی دیكە بكەینەوە هەتا وەڵامی پرسیاری ئەوە بدەینەوە كە بۆچی بونیادێكی دیاریكراوی حكوومی ڕەوایەتی و شەرعییەتی هەیە، بەراورد بە بونیادەكانی دیكەی حكوومی، واتە لەم ڕوانگەیەوە تێڕوانینێكی گشتگیر و سەرتاسەری نییە بۆ لێكدانەوەی سیاسەت. خاڵێكی دیكە هەیە كە من دەمەوێت لێی بڕوانین، ئەویش ئەوەیە سیاسەت پتر ڕەهەند و ڕایەڵێكی كرداریی هەیە، واتە دەكرێت شێواز و ڕێگەچارەی جیاواز بگیرێتەبەر و پیادە بكرێت، بەڵام گرنگ ئەوەیە كە ئایا دەرئەنجامی ئەو كارانەی ئەنجامی دەدەن چی دەبێت و بە كوێ دەگات، كە ڕەنگە بكرێت بگوترێت كە ئەمە پرسێك نییە، یان با بە گوزارشتێكی دیكە ئەو دەرئەنجامەی كە خەڵكی خوازیارن بێتە ئاراوە، پتر پەیوەستە بەو هەنگاو و ڕێكارە كردارییانەی دەیگرنەبەر و كەمتر گرێدراوی ئەوەیە كە چۆن بیری لێ دەكەنەوە.

* دەكرێت ئەم پرسە پتڕ ڕوون بكەنەوە؟

- مەبەستم ئەوەیە لە ژیانی بە كۆمەڵی خەڵكدا ناكرێت تەنیا و تەنیا لە ڕوانگە و گۆشەنیگایەكی دیاریكراوەوە لە مەسەلەكان بڕوانیت، چونكە ڕوونە كە لە ژیاندا و بەتایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە سیاسەت و پرسی حوكمڕانییەوە، چەندین پرسی دیكەی دژوار و قورس هەن، كە وامان لێدەكەن بە دوور لە بابەتی شەرعییەت و ڕەوایەتی، لە بابەتی ئەوە بڕوانین كە خەڵكی چۆن حوكمڕانی دەكرێن و چ شێوازێكیان لە بەرانبەردا پیادە دەكرێت. كەواتە ئەگەر وەڵامەكە پوخت بكەینەوە، ئەوا ئەمانە ئەو پرسانەن كە بە شێوەیەكی بنەڕەتی پەیوەستن بە شوێنێك، یان وڵاتێكی دیاریكراو و بە هەلومەرجی ئەو وڵاتەوە و بەوەی چی تێدا دەگوزەرێت. واتە دەبێت لە واقیعەكەی بڕوانین.

* یەكێك لە بابەتەكانی دیكەی پەیوەست بەم پرسەوە بریتییە لە متمانە، كە باس لەوە دەكرێت لە ئاستی جیهاندا متمانە بە دیموكراسی، یان بە دامەزراوە دیموكراسییەكان، وەك پەرلەمان و دادگاكان لە داكشاندایە، ئێوە چۆن لەم پرسە دەڕوانن؟

- با من شتێكی دیكە بڵێم لەم ڕووەوە، ئەویش ئەوەیە كە لە هەندێ شوێنی ئەم جیهانە متمانە بە ئەدای حكومەتە لۆكاڵییەكان زیاد بووە، ڕەنگە نەكرێت بڵێین ئەمە تەنیا و تەنیا پەیوەستە بە دەوڵەتە دیموكراسییەكانەوە، هەروەها لەم ڕووەوە نموونەی پێچەوانە هەیە و دەكرێت ئاماژە بە دوو نموونە بكەین، یەكێكیان بە دڵنیاییەوە دەوڵەتێكی دیموكراسیی نوێنەرایەتیی ڕۆژئاواییە، كە بێگومان بانگەشەی دیموكراسی دەكات، تەنانەت ئەگەر لە ڕوانگەی دیموكراسییەتی ڕۆژئاواییشەوە لێی نەڕوانین، ئەوا جۆرێكی تایبەتە بە فیكری سیاسیی ڕۆژئاوا. مەبەستم ئەوەیە حكومەتی ئەم وڵاتە سەركەوتوو بووە كە بە تێپەڕبوونی كات بار و گوزەرانی ژیانی خەڵكی باشتر بكات. من لەم ڕووەوە بیر لە وڵاتی سویسرا دەكەمەوە، ئەگەر لێرەدا پرسیاری ئەوە بكەین كە چۆن دەبێت لە مێژووی ئەم وڵاتە بڕوانین؟ ئەوا دەكرێت بڵێین كە مێژوییەكی جیاوازی هەیە لە مێژووی دیموكراسییەتی نوێنەرایەتیی ڕۆژئاواییدا، بەڵام سەرباری ئەوەی كە سەركەوتووش بووە لە باشتركردنی ژیانی خەڵكدا، ڕەنگە نەتوانێت بە ڕاددە و ئاستێكی گەورە هاوكار بن بۆ ئەوەی لە شوێنەكانی دیكە جێبەجێ بكرێت، چونكە لەم وڵاتەدا لێكدانەوە و شرۆڤەی تایبەت بە خۆیان هەیە بۆ دیموكراسی. نموونەكەی دیكە، یان ئەوەی ناوم لێ نا نموونەی پێچەوانە، بریتییە لە وڵاتی چین، چونكە ئەگەر لەم وڵاتە بڕوانین ئەوا بانگەشەی ئەوە دەكات كە وڵاتێكی زۆر پێشكەوتووە لەسەر بنەمای ئەوەی كە توانیویەتی حكومەتێك دابمەزرێنێت كە كارا بێت و توانای ئەوەی هەبێت ئەدایەكی باشی هەبێت و كاروبارەكانی ڕایی بكات. دواتر من پێم وانییە ئەمە بانگەشەیەكی لووتبەرزانە و لەخۆباییانە بێت، بەڵكو ئەمە بانگەشەیەكە كە باگكراوندێگی گەورەی مێژوویی لە پشتە، مێژووییەكی تایبەتمەند و جیاواز. ئەگەر مەبەستی وەڵامەكەم ڕوون بكەمەوە، ئەوا پێموایە ئەزموونی ئەم دوو وڵاتە، دوو نموونەی باشن ئەگەر بتەوێت بیر لە شەرعییەت و ڕەوایی حكومەت بكەیتەوە. مەبەستم ئەوەیە دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین كە خەڵك و گەلانی ئەم دوو وڵاتە وەك حكومەتێكی شەرعی لە حكومەتەكانیان دەڕوانن، ئەمەش لەسەر بنەما و بنچینەی ئەزموونێكی كەڵەكەبووی مێژووییە، لەبری ئەوەی جەخت لەسەر بیرۆكە و چەمكەكان بكەنەوە لەم ڕووەوە. بەڵام دەكرێت لێرەدا ئەوەش ڕوون بكەینەوە كە هەندێ جار زیادبوونی متمانەی گشتی بە ئەدای حكومەتە لۆكاڵی، یان نیشتیمانییەكان، تەنیا پەیوەست نییە بە دامەزراوە دیموكراتییەكانەوە، بەو شێوە تەقلیدییەی لێی تێگەیشتووین. لە ڕاستیدا، ئێمە نموونەی پێچەوانەش بەدی دەكەین كە ئالنگاری بۆ ئەو گریمانەیە دروست دەكەن كە دەڵێت شەرعییەت و حوكمڕانیی باش تەنیا و تەنیا پەیوەستن بە دیموكراسییەتی لیبڕاڵیی ڕۆژئاواییەوە.