کێڵگەی گازی کۆرمۆر (Khor Mor) لە هەرێمی کوردستان، کە دەکەوێتە سنووری پارێزگای سلێمانی، لە چەند ساڵی ڕابردوودا11 جار بووەتە ئامانجی زنجیرەیەک هێرشی مووشەکی و درۆنی. ئەم هێرشانە تەنیا زیانی مادییان نەبووە، بەڵکوو بوونەتە هۆی پچڕانی بەربڵاوی کارەبا و درووستکردنی قەیرانێکی سیاسی و ئابووری لەسەر ئاستی هەرێم و عێراق. ئەم شیکردنەوەیە تیشک دەخاتە سەر گرنگی ستراتیژی کێڵگەکە، وردەکاریی هێرشەکان، و لێکەوتە سیاسی و جیۆپۆلەتیکییەکانی 1
1. گرنگی ستراتیژی کێڵگەی کۆرمۆر
• کێڵگەی کۆرمۆر گەورەترین کێڵگەی بەرهەمهێنەری گازی سرووشتییە لە عێراق و هەرێمی کوردستاندا. گرنگییەکەی لە چەند لایەنێکەوە سەرچاوە دەگرێت:
• نزیکەی 67%ی پێداویستی کارەبای هەرێمی کوردستان دابین دەکات، بە دابینکردنی سووتەمەنی بۆ وێستگەکانی چەمچەماڵ و هەولێر، کە توانای بەرهەمهێنانی 4,200 مێگاواتیان هەیە 2
• سەرچاوەیەکی سەرەکییە بۆ گازی شلکراوی ماڵان (LPG)، کە ئاساییشی وزەی ناوخۆیی هەرێم مسۆگەر دەکات 2
• هەرێمی کوردستان پلانی هەیە بۆ گواستنەوەی گازی کۆرمۆر بۆ تورکیا و پاشان بۆ بازاڕەکانی ئەوروپا، ئەمەش پێگەی هەرێم و عێراق لە نەخشەی وزەی جیهانیدا بەهێز دەکات 1
لە لایەن کۆنسێرتیۆمی پەرل (Pearl Consortium) بەڕێوەدەبرێت، کە کۆمپانیاکانی دانە گاز و کرێسێنت پترۆلیۆمی ئیماراتی بەشدارن تێیدا، ئەمەش نیشانەی متمانەی سەرمایەی بیانییە بە هەرێم 1
2. وردەکاری و لێکەوتەکانی بۆردوومانەکان
کێڵگەی کۆرمۆر لە چەند ساڵی ڕابردوودا بەردەوام کراوەتە ئامانج، بەتایبەت لە لایەن درۆن و مووشەکی ئاڕاستەکراوە وە. ئەم هێرشانە چەندین لێکەوتەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیان هەبووە:
2.1. لێکەوتە ئابووری و ژێرخانەکییەکان
پچڕانی بەرهەمهێنان: هەر هێرشێک دەبێتە هۆی ڕاگرتنی کاتیی بەرهەمهێنان، کە زیانێکی گەورەی دارایی بە کۆمپانیاکان و حکومەتی هەرێم دەگەیەنێت.
قەیرانی کارەبا: ڕاگرتنی دابینکردنی گاز بۆ وێستگەکانی کارەبا، دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی بەرچاوی کارەبای نیشتمانی، کە لە هەندێک حاڵەتدا کاتژمێرەکانی کارەبای بۆ کەمتر لە پێنج کاتژمێر لە ڕۆژێکدا دابەزاندووە 2
دەرچوونی سەرمایە: دووبارەبوونەوەی هێرشەکان بووەتە هۆی دواکەوتنی پلانی فراوانکردنی کێڵگەکە و کشانەوەی هەندێک کۆمپانیای بیانی وەک ئێکسۆن مۆبیل، سەرەڕای بوونی پاڵپشتی دارایی ئەمریکایی 1
2.2. لێکەوتە مرۆیی و ئەمنییەکان
قوربانیی مرۆیی: لە هەندێک هێرشدا، کرێکارانی کێڵگەکە بوونەتە قوربانی، وەک لە هێرشەکەی نیسانی 2024 کە بووە هۆی کوژرانی چوار کرێکاری یەمەنی 1
ناسەقامگیری ئەمنی: هێرشەکان ناسەقامگیری ئەمنی لە ناوچەکەدا درووست دەکەن و مەترسی لەسەر ژێرخانی وزەی عێراق بە گشتی درووست دەکەن.
3. شیکردنەوەی سیاسی و جیۆپۆلەتیکی هێرشەکان
لێکدانەوە سیاسییەکان بۆ هێرشەکانی سەر کۆرمۆر لە چەندین ئاستی ناوخۆیی، هەرێمی و نێودەوڵەتییەوە دەکرێن:
3.1. ململانێی ناوخۆیی و عێراقی
هێرشەکان لە چوارچێوەی ململانێی نێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) و حکومەتی فیدراڵی عێراقدا سەیر دەکرێن. هەرچەندە هەردوو لایەن هەوڵی ڕێککەوتن دەدەن لەسەر دۆسیەی نەوت و گاز، بەڵام هێرشەکان ئاماژەن بۆ بوونی لایەنی سێیەم کە نایەوێت ئەم ناکۆکییە چارەسەر بکرێت 3
ململانێی دەستووری: ناکۆکی لەسەر لێکدانەوەی ماددەی 112ی دەستووری عێراق سەبارەت بە بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان هێشتا ماوە، و لایەنە نەیارەکان دەیانەوێت بە هێرشکردنە سەر کۆرمۆر، دەسەڵاتی هەرێم لە بەڕێوەبردنی ئەم کێڵگانەدا لاواز بکەن 3
لاوازکردنی حکومەت: هەندێک شیکەرەوە پێیان وایە هێرشەکان بۆ لاوازکردنی پێگەی سەرۆک وەزیرانی عێراق، محەمەد شیاع سوودانی، و پەرەپێدانی ناسەقامگیری لە ناوچە گرنگەکانی وەبەرهێناندا ئەنجام دەدرێن 1
3.2. دەستتێوەردانی هەرێمی و بەرژەوەندییەکان
زۆرترین پەنجەی تۆمەت ئاڕاستەی لایەنە هەرێمییەکان دەکرێت کە دەیانەوێت ڕێگری لە سەربەخۆیی وزەی هەرێم و عێراق بکەن.
کاریگەریی ئێران: ئێران یەکێکە لە دابینکەرە سەرەکییەکانی گاز و کارەبا بۆ عێراق. پلانی هەرێم بۆ هەناردەکردنی گاز بۆ ئەوروپا و هەوڵەکانی عێراق بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن بە گازی ئێرانی (بەتایبەت دوای سەردانەکەی سوودانی بۆ واشنتۆن)، وا دەکات لایەنە نزیکەکانی ئێران لە عێراقدا هەوڵی تێکدانی ژێرخانی وزەی هەرێم بدەن بۆ ئەوەی عێراق ناچار بێت بەردەوام بێت لە هاوردەکردنی وزە 1
ڕێگریکردن لە هەناردە: هێرشەکان ئامانجیانە ڕێگری لە هەر هەوڵێک بکەن بۆ گواستنەوەی گازی هەرێم بۆ بازاڕەکانی جیهان، بەتایبەت ئەوروپا، کە ئەمەش کاریگەریی لەسەر بەرژەوەندییەکانی وڵاتانی دیکەی هەناردەکاری وزە دەبێت.
3.3. لایەنی نێودەوڵەتی و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا
بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە عێراق و هەرێمدا پەیوەستە بە سەقامگیری وزە و کەمکردنەوەی کاریگەریی ئێران.
پاڵپشتی ئەمریکا: ئەمریکا پاڵپشتی هەوڵەکانی عێراق دەکات بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی وزە تا ساڵی 2030 و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە ئێران 1
دژایەتیکردنی وەبەرهێنانی ئەمریکایی: هەندێک شیکەرەوە پێیان وایە ئەو هێرشانە ئامانجیانە فشار بخەنە سەر ئەمریکا بۆ کشانەوەی هێزەکانی لە عێراق و ناسەقامگیرکردنی ناوچەکانی وەبەرهێنانی وزە بۆ دوورخستنەوەی وەبەرهێنەرانی بیانی 1
بۆردوومانکردنی کێڵگەی گازی کۆرمۆر تەنیا کێشەیەکی تەکنیکی یان ئەمنی نییە، بەڵکوو دەرخەری ململانێیەکی سیاسی و جیۆپۆلەتیکی ئاڵۆزە. ئەم هێرشانە ئامانجیانە:
لاوازکردنی سەربەخۆیی وزەی هەرێمی کوردستان.
ڕێگریکردن لە بەشداری هەرێم و عێراق لە بازاڕی گازی جیهانیدا.
هێشتنەوەی عێراق لەژێر کاریگەریی وڵاتانی دراوسێدا لە ڕووی وزەوە.
چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە پێویستی بە هەماهەنگییەکی بەهێز لەنێوان حکومەتی هەرێم و حکومەتی فیدراڵی، و هەروەها پاڵپشتی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی ژێرخانی وزەی عێراق و هەرێم هەیە.
سەرچاوەکان (References)
[1] Shafaq News. EXCLUSIVE: Deciphering the repeated targeting of the Khor Mor Gas Field.
[2] Channel8. Khor Mor Gas Field: Key Infrastructure and Backbone of Kurdistan's Electricity.
[3] The Washington Institute. Taking Advantage of a Window of Opportunity in the KRG-Baghdad Gas Standoff.