پڕۆفیسۆر ڕۆن لێڤی پسپۆر و تایبەتمەند لە یاسای دەستووریدا بۆ گوڵان: دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری لە كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ و ناكۆكی كاریگەریی ئەرێنی هەیە
پڕۆفیسۆر ڕۆن لێڤی، مامۆستای یاسای گشتییە لە زانكۆی نیشتمانیی ئوسترالیا، لە توێژینەوەكانیدا بایەخی تایبەت دەدات بە ئەنجامدانی ڕاپرسی لەو كۆمەڵگەیانەی بەدەست دابەشبوونی قووڵەوە دەناڵێنن، لەگەڵ پرسی پەیوەست بە ڕیفۆرمی دەستووری، و دەستوورگەرایی ژینگەیی و ڕەهەندەكانی ڕاوێژكاری لە میانەی پیادەكردنی مافەكاندا. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا بۆ تاو وتوێكردنی وردەكارییەكانی بونیاد و هێنانەئارای دامەزراوەكان و چۆنیەتیی كاركردنیان و ڕێكارە فیدڕاڵییەكان لە كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ و و ناكۆكیدا.
* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا جەخت لەسەر گرنگیی بەشداریكردن و گفتوگۆكردن لەبارەی ڕاپرسیی دەستووری دەكەنەوە لەو كۆمەڵگەیانەی كە بەدەست دابەشبوونی قووڵەوە دەناڵێنن. ئایا دەتوانن وردەكاریی ئەوە بخەنەڕوو كە چۆن دامەزراوەكان دەتوانن هاوسەنگی بپارێزن لە نێوان بەشداریی هاووڵاتییان و ڕۆڵی دەستەبژێر لەم پرۆسەیەدا؟
- من لە توێژینەوەكەمدا كە سەرقاڵی ئەنجامدانیم، باس لەوە دەكەم كە دەبێت لە میانەی داڕشتنی دەستووردا پرسی ئاشتەوایی لەبەرچاو بگیرێت، واتە نووسینگەیەك لە حكومەتدا بكرێتەوە كە تەرخان بكرێت بۆ چارەسەركردنی جیاوازییە قووڵەكانی نێوان گرووپەكان، چونكە بە شێوەیەكی گشتی دەتوانین بڵێین دابەشبوونە تەقلیدییەكانی دەسەڵات و هاوبەشیكردن لە دەسەڵات و ئامرازە دەستوورییەكانی دیكە (كە پێیان ئاشناین) خۆیان لە خۆیاندا ناتوانن ئامانجەكانیان بەدەست بهێنن. مەبەستم ئەوەیە كە ڕێكارە دیموكراسی و دەستوورییە تەقلیدییەكان پرسی ڕاوێژكارییان فەرامۆش كردووە. بەڵام ڕاوێژكاری و گفتوگۆكاری ئاڵوگۆڕی زانیاری و مامەڵەی مەدەنی و شێوازەكانی دیكەی ئاڵوگۆڕی بیروبۆچون لەخۆ دەگرن، كە زەمینە بۆ ڕێككەوتن ساز دەكەن، ئەمەش شێوازێكی گرنگە بۆ نەهێشتنی دابەشبوون و ناكارایی سیاسی. كەواتە ئاشتەوایی كارا، پێویستی بە دیموكراسییەتی ڕاوێژكارییە، كە نەك هەر تەنیا پشت بە بەشداریی دیموكراتی و حكومەتێكی تەكنۆكراتی ببەستێت، بەڵكو دەبێت پێوانەكردنی بەرژەوەندی و بەهاكانی هاووڵاتییانیش لەخۆ بگرێت، بە چەشنێكی ڕاوێژكاری و گفتوگۆكاری. بەم شێوەیە لە حوكمڕانییەكی ڕاوێژكاری دیموكراتیدا، پرسەكە تەنیا پەیوەست نابێتەوە بە دیموكراسی، یان ڕاوێژكارییەكی تەكنۆكراتی. واتە هیچیان شوێنی ئەوی دیكە ناگرنەوە و ئەوی دی ناسڕنەوە. بۆ ئەوەی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری ببێتە ئەگەرێكی ڕاستەقینە، ئەوا دەبێت لە نێو دامەزراوەكاندا ڕاوێژكاریی گشتی پیادە بكرێت و بە وریاییەوە ئەم پرۆسەیەش ئەنجام بدرێت. دەكرێت ئەمە سوودوەرگرتن لە شارەزا بێلایەنەكان و لە پەیوەندیی نێوان گرووپەكانی كۆمەڵگە و بنیادنانی ئەم پەیوەندییانە لەخۆ بگرێت. بۆ نموونە، دەكرێت پرسی بڕیاردانی پەیوەست بە مافەكانی مرۆڤ ببێتە بابەتی ڕاوێژكاری. بەڵگەی زۆریش هەیە كە ئەم شێوازە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پیادە دەكرێت. ئەگەرنا دەكرێت نووسینگەیەك دروست بكرێت گرووپی كەمینە و گرووپی زۆرینەی كۆمەڵگەكە دەست بدەنە پرۆسەیەكی ڕاوێژكاری. ئەمەش بە یاسایی، یان دەستووری بكرێت و دەكرێت بە چەشنێك بێت كە حكومەت ناچار بكرێت كە ڕاسپاردەكانی لەبەرچاو بگرێت.
* چۆن دەكرێت ڕاپرسییە دەستوورییە ڕاوێژكارییەكان ببنە هۆی كەمبوونەوەی ناكۆكی لە ڕێی كاریگەربوونی لەسەر كارلێكی نێوان پێكهاتەكان لە كۆمەڵگە دابەشبووەكاندا، بە تێڕوانینی ئێوە چ كەیسێك هەیە كە نزیك بێت لەم تێڕوانینە تیۆرییەی دەیخەنەڕوو؟
- لە ڕاستیدا چەند كەیسێك هەن كە تێیدا ڕاپرسیی ئاشتییانە و ڕاوێژكاری تا ڕاددەیەك سوودبەخش بوون بۆ كەمكردنەوەی ناكۆكی. بۆ نموونە، ڕێككەوتنی بەلفاست لە ساڵی 1998 كە هەم لە ئیرلەندا و لە باكووری ئیرلەندا ئەنجام درا، پاڵپشتییەكی بەهێزی ڕای گشتی بۆ بنیادنانی ئاشتی خستەڕوو. پێش ئەم ڕاپرسییە لایەنە بەشداربووەكان چەند بەهایەكی بەرفراوانیان گەڵاڵە كرد بۆ ئەوەی كاریگەر بن لەسەر دەنگدەران، بەهاكانی وەك چارەسەركردنی ئاشتییانەی ناكۆكی و كێشەكان. ئەمە شێوازێكی گرنگە و ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی دەنگدەران ڕێگری لە پلانێكی ئاشتی نەكەن كە وردەكاریی تەكنیكی لەخۆ دەگرێت. كەواتە جەختكردنەوە لەسەر بەها بەرفراوانەكان هاوكار دەبێت بۆ ڕوونكردنەوەی پرسە بنەڕەتییەكانی پەیوەست بە ڕاپرسییەوە بۆ دەنگدەران. لە كتێبەكەماندا بە ناوی (Deliberative Peace Referendums) تاوتوێی چەند شێوازێكمان كردووە، بۆ ئەوەی ڕاپرسییەكان پتر ڕاوێژكاری بن.
* لە توێژینەوەكانتاندا باس لەوە دەكەن كە چۆنیەتیی گەڵاڵەكردن و ئەنجامدانی ڕاپرسییەكان بۆی هەیە دابەشبوونەكان قووڵ بكاتەوە و دەشكرێت كەمیان بكاتەوە. كەواتە لەم ڕووەوە چ بونیاد و دیزاینێكی ڕاپرسیی دەستووری بە بنەڕەتی دەزانن، لەو كۆمەڵگەیانەی بە دەست دابەشبوونی قووڵەوە دەناڵێنن، بۆ نموونە ئەگەر ئێوە لە پێگەی داڕشتنی یاسادا بن، ئەم كارە چۆن دەكەن؟
- هەروەك لە وەڵامی پرسیاری پێشوودا ئاماژەم پێكرد، جەختكردنەوە لەسەر بەهاكان، گرنگیی خۆی هەیە لەم ڕووەوە و دەكرێت پرسە بنەڕەتییەكان ڕوون بكاتەوە و تیشكیان بخاتەسەر. هەروەها دەكرێت شارەزا بێلایەنەكان لەم ڕووەوە كاریگەریی خۆیان هەبێت، دەكرێت لەم ڕووەوە ڕاوێژكاری و بەرچاوڕوونیی پێویست دەستەبەر بكەن، كە بۆی هەیە ئەمەش یارمەتیدەر بێت لە كەمكردنەوەی هەڵمەتەكانی چەواشەكاری و زانیاریی هەڵە لە سەروەختی ئەنجامدانی ڕاپرسییەكاندا. لە كۆتاییدا دەكرێت بڵێین كاتێك پرسەكە پەیوەست بێت بە چارەنووسی دیموكراسییەوە، ئەوا گرنگە جڵەوی گوتارە ڕقئامێز و ناڕاستەكان بكرێت. هەندێ لە دەوڵەتە دیموكراتییەكانی وەك ئەفریقای باشوور و ویلایەتەكانی ئوسترالیا، یاسای سنووربەندكردنی زانیاریی هەڵە و چەواشەكارانەیان ڕاگەیاندووە.
* لە پەیوەندی بە داڕشتن و بونیادنانی دامەزراوەكانەوە، ئایا پێت وایە چ لایەنێكی ئەم پرۆسەیە دەبێتە هۆی ئەوەی ڕێكارە فیدڕاڵییەكان مرونەتی زیاتریان هەیە لە كۆمەڵگە دابەشبووەكان، مەبەستمان ئەوەیە ئایا چۆن لەم پرسە دەڕوانن لە ڕوانگەیەكی بەراوردكارییەوە و ئاستەنگە سەرەكییەكانی بەردەم جێبەجێكردنیان بە شێوەیەكی كارا چین؟
- هەروەك لە وەڵامی پرسیاری یەكەمدا باسم كرد، كردنەوە و دامەزراندنی نووسینگەیەكی حكوومی تایبەت بە پرسی ئاشتەوایی، گرنگییەكی لە ڕاددەبەدەری هەیە. ئەوە لەم ڕووەوە پێی ئاشناین ئەوەیە كە لە سیستمە دیموكراتییەكاندا دامەزراوەكان بە شێوەیەك بونیاد دەنرێن كە تێیدا دەسەڵاتەكان یەكتر لە سنوورەكانی خۆیاندا ڕابگرن و ببنە چاودێر بەسەر یەكەوە و هاوسەنگیی یەكتر ڕابگرن، یان دامەزراوەی دیموكراتیی نوێ دادەمەزرێنن، كە ڕەنگە هیچ جەختكردنەوەیەك لەسەر ڕاوێژكاری لەخۆ نەگرن. كەواتە ڕاوێژكاری زۆر گرنگە ئەگەر بمانەوێت گرووپەكانی كۆمەڵگەیەكی دابەشبوو هەنگاو هەڵبگرن بۆ ئەوەی بگەنە ڕێككەوتن لەگەڵ یەكتردا، ئەمە لەبری ئەوەی بەدەست بە بنبەست گەیشتنەوە بناڵێنن و دووبارە بخزێنەوە نێو گێژاوی توندوتیژییەوە. ئەو دەستوورانەی كە دابەشكردنی دەسەڵات لەخۆ دەگرن، پێویستە پتر برەویان پێ بدرێت لە ڕێی ڕاوێژكارییەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی دەستوورەكانی كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ سەركەوتوو و كارا بن.
* ئاماژە بە دەستوورگەرایی ڕاوێژكاری دەكەن و جیای دەكەنەوە لە دەستوورگەرایی تەقلیدی. بە تێڕوانینی ئێوە ئایا هیچ لایەنێكی دەستوورگەرایی ڕاوێژكاری هەیە كە بە هەڵە لێكدرابێتەوە، یان وەك پێویست لەبەرچاو نەگیرابێت لە توێژینەوەكانی دواتردا؟
- لە ڕاستیدا مەیل و تەوژمێك لای خەڵكی بۆ تێكەڵكردنی ڕاوێژكاری و بەشداریكردنی دیموكراسی، گفتوگۆ، یان دیالۆگ هەیە. واتە ئەوەی دەكرێت لەم ڕووەوە بیڵێین ئەوەیە كە كاتێك خەڵكی بە شێوەیەكی گشتگیر گفتوگۆ لەبارەی پرسەكانەوە دەكەن، ئەوا زۆرجار ئەم گفتوگۆیانە و ئەم دیالۆگانە دەرئەنجامێكی باشیان لێناكەوێتەوە، مەبەستم ئەوەیە بڵێم كاتێك تۆ بوارێك دەڕەخسێنیت بۆ ئەوەی گرووپ و لایەنە دژ و دوژمن بە یەكەكان گفتوگۆ لەگەڵ یەكتردا بكەن، ئەوا دەبێت ئەوەش لەبەرچاو بگرین كە شێوازی گفتوگۆكە گرنگیی خۆی هەیە و دەبێت. كەواتە لەم ڕووەوە گرنگە كارئاسانیی تەواو بكرێت بۆ گەڵاڵەكردنی بەها بەرفراوان و هاوبەشكان و خستنەڕووی ڕاستییە پشتڕاستكراوەكان و خستنەگەڕی پرۆسەی ڕاوێژكاری و گفتوگۆكاری. تەنیا لە سایەی هەلومەرجێكی لەم شێوەیەدا دەتوانین متمانەمان بەوە هەبێت كە ئەگەری هاتنەئارای ڕێككەوتن لە نێوان گرووپەكاندا هەبێت. كەواتە دیموكراسی بە تەنیا بەس نییە، بەڵكو پێویستمان بە دیموكراسییەتی ڕاوێژكارییە، كە دەبێت بگیرێتەبەر لەو كۆمەڵگەیانەی دوای شەڕ و ناكۆكی كە هەوڵی بەدیهێنانی سەقامگیری و ئارامی دەدەن.
* ئێوە باس لەو چوارچێوە دەستوورییانە دەكەن كە بوار بە ئەنجامدانی گفتوگۆیەكی جددی دەدەن لە كاتی داڕشتنی دەستوورەكاندا، پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە ئایا هەلومەرج و كەیسە واقیعییەكانی پەیوەست بە پرۆسە دەستوورییەكان، یان پێداچوونەوەیان بوونەتە هۆی برەودان بە تێڕوانینە تیۆرییەكانتان؟ پرسێكی دیكە كە پەیوەستە بە گۆڕانكاریی دەستووریی ڕاوێژكاری كە بە هۆی ڕێكارە دەستوورییەكانەوە هەم سنووردارن و هەم ئەگەری هاتنەئارایان هەیە، ئایا ئێوە چۆن لە گۆڕانكارییە پەیوەندیدارەكان بە دامەزراوەكان، یان ڕێكارەكانەوە دەڕوانن كە دەبنە هۆی باشتركردن و برەودان بە ڕێكاری هەمواركردنەوەی دەستووری لە ئوسترالیا كە دەكرێت وڵاتانی دیكە سوودی لێوەرگرن؟
- من باسم لەوە كرد كە چۆن چەسپاندنی بڕگە و بەندێكی پەیوەست بە دامەزراندنی نووسینگەی ئاشتەواییەوە لە نێو یاسا و دەستووردا كاریگەریی ئەرێنی دەبێت لەسەر كەمكردنەوەی دابەشبوونەكانی كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ و ناكۆكی، بۆ ئەوەی وەڵامی پرسیارەكەی ئێوەش بدەمەوە، ئەوا هەمان پرۆسە دەكرێت كاریگەریی باشی هەبێت لە وڵاتە دیموكراسییەكاندا، بۆ نموونە لە وڵاتێكی وەك ئوسترالیا. چونكە ئێمە دەزانین كە هیچ وڵاتێك نییە خاڵی بێت لە ناكۆكی و توندوتیژی. لە ئوسترالیا كێشە و ناكۆكیی نێوان دانیشتووانی بنەڕەتی و نیشتەجێبووەكانی دواتر سەریان كێشا بۆ ئالنگاری و ناكۆكیی دەستووریی بەردەوام.
